Lilian Diana Gish (14 Oktober 1893 - 27 Februari 1993) inggih punika aktris, sutradara, miwah penulis skenario Amerika.
Gish inggih punika bintang film sane kasub ring warsa 1912 kanti 1920-an, sane manut khusus kaasosiasinin antuk film-film sutradara D. W. Griffith.
Ia taler ngalaksanayang pagaen televise sane sedeng gede saking awal 1950-an kanti 1980-an, lan muputang gae mplalian nglawan Bette Davis ring film 1987 The Whales of August.
Makudang-kudang generasi kapertama Gish inggih punika menteri Dunkard.
Biang ipunne ngamukakang Majestic Candy Kitchen, lan luh-luh punika ngawantu ngadol popcorn lan permen ka pelanggan Majestic Theater sue, sane matongos ring sampingne.
Lilian sane mayusa pitulas warsa ngalaksanayang pamargin ka Shawnee, Oklahoma, ring dije nyamane muani James, Alfred Grant Grish lan kurenanne, Maude, manongos.
Ajine padem ring Norman, Oklahoma, ring warsa 1912, nanging ia sampun mawali ka Ohio makudang-kudang sasih sadurungne.
Dugas Lilian lan Dorothy sedeng dewasa, ipun magabung antuk teater, sesai mamesu manut sakadi mapalas ring produksi sane mabinayan.
Gish sai tampil ring duur panggung, lan saking warsa 1913, sasue ngajalanin A Good Little Devil, ia pingsan mawinan anemia.
Perawakanne ring kondisi dingin puniki mawinan ngerusakang saraf ring makudang-kudang jriji.
Ia manfaatin bakat ekspresifnyane sabeknyane, nglimbakang dados pahlawan luh sane sengsara nanging kuat.
Ia ngarahin nyama luhne Dorothy ring besik film, Remodeling Her Husband (1920), dugas D. W. Griffith makta unitnyane ka tongosne.
Ia nolak pis ento, nunas upah lan persentase sane lewih rendah dadosne studio polih nganggen dana punika antuk nincapin kualitas filmne — magaenin actor sane becik, penulis skenario, dll. 
Akeh saking luh kasub era bisu, sakadi Gish lan Pickford, sampun rahayu lan polos, nangingh ring awal 1930-an (sasampun adopsi bek suara lan sadurung Motion Picture Production Code kaberlakunin) peran puniki kaucap kakalin jaman.
Louis Mayer dot ngaryanin skandal ("malempar ring alasne") antuk mupulang simpati public antuk Gish, nanging Lilian nenten dot maakting becik ring layar maupun ring luar, lan mawali ka cinta  pertamane, teater.
Mawali ka film, Gish kanobatin antuk Academy Award antuk Aktris Pendukung Becik ring warsa 1946 antuk Duel in the Sun.
Ia makenehin antuk makudang-kudang peran saking Gone with the Wind ngawit saking Ellen O’Hara, biang Scarlett (sane luas ka Barbara O’Neil) antuk pelacur Belle Watling (sane luas ka Ona Munson).
Ia Nampak pinaka balu permaisuri Maria Feodorovna ring musical Broadway 1965 sane mayusa bawak Anya.
Ia kawawancara ring serial documenter televise Hollywood: A Celebration of the American Silent Film (1980).
Ia madue bintang ring Hollywood Walk of Fame ring 1720 Vine Street.
Ring festival canes, Gish ngamolihang tepuk tangan meriah sasue 10 menit saking penonton.
Episode "Marry for Murder" kasiarin ring 9 September 1943.
Ia nugrahina Academy Honorary Award ring warsa 1971, lan ring warsa 1984 ia nerima AFI Life Achievement Award.
Universitas ngicenin Gish gelar panghormatan Doctor of Performing Arts ring rahine salanturne.
Sasampun kapadem Gish ring warsa 1993, Universitas mupulang dana antuk ngedenin galerine antuk nyinahin memorabilia sane katrima ring tanah ngelah Gish.
Hubungan antara ragane lan D. W. Griffith pinih raket dadosne makudang-kudang jadma cruiga kawentenan hubungan romantic, pikobet sane nenten taen kaakuin olih Gish, yadiastun makudang-kudang timpal ipunne yakti ipunne senentennyane kalibat kejep.
Ring 1920-an, hubungan Gish teken Duell dadi sakadi skandal tabloid dugas ia ngugatin lan ngaryanin rincian hubungan ipunne ka public.
George Jean Nathan ngajunjung acting gish antuk becik- ngabandingin teken Eleonora Duse.
Sasue periode gejolak politik ring AS sane kalangsung ring belahne Perang Dunia II ring Eropa kantos serangan mantuk ring Pearl Harbour, ia nahanin solah non-intervensi sane terang-terangan.
Joseph Frank Keaton (4 Oktober 1895- 1 Februari 1966), sane kasub manut professional pinaka Buster Keaton, inggih punika actor, comedian, sutradara film, produser, penulis scenario, lan pemeran pagenti Amerika Serikat.
Pagaenne tuun dugas ia nanda tangan kontrak teken Metro-Goldwyn-Mayer lan kilangan pandirian artistikne.
Akeh film Keaton ring warsa 1920-an tetep pinih kahargain, sakadi Sherlock jr. (1924), The General (1926), lan The Cameraman (1928).
Ajine inggih punika Joseph Hallie "Joe" Keaton, sane madue pertunjukan keliling teken Harry Houdini mawasta Mohawk Indian Medicine Company, utawi Keaton Houdini Medicine Show Company, sane tampil ring duur panggung lan ngadol ubad paten ring sampingne.
Saking caritra mawali Keaton, ia mayusa nem sasih dugas kejadian nika terjadi, lan Harry Houdini ngicenin julukan. 
Laksana punika mautama sketsa komedi.
Pagisin koper kajaitin ka pakaian Keaton antuk ngawantu ngentungang sane enggal.
Nanging, Buster satata mampu nyinahang saking pihak berwenang wantah ia nenten ngalamin beseh utawi pegat balung.
Makudang-kudang kali tiang lakar kabunuh lamun tiang nenten prasida mendarat sakadi meong.
Manyadarin wantah hal puniki mawinan penonton nenten akeh makedekan, ia ngadopsi ekspresi datarne sane kasub rikala nampil.
Yadiastun kajerat antuk hokum lan tur aula musik sane ngabakta bencana ring Inggris, Keaton inggih punika bintang sane sedeng menek don ring teater.
Ring Februari 1917, ia matemu Roscoe "Fatty" Arbuckle ring talmadge studios ring kota newyork, ring dije Arbuckle kakaitin kontrak teken joseph m. Schneck.
Buster pinih alami saking film pertamane, The Butcher Boy, ia magaenin ring tongos.
Keaton selanturne ngaklaim wantah ia enggal dados direktur kalih Arbuckle lan makasami departemen leluconne.
Punika kadasarin saking drama sane sukses, The New Henrietta, sane sampun kafilmin apisan, antuk murda The Lamb, teken Douglas Fairbanks pinaka pameran utama.
Ia ngaryanin serangkaian komedi kalih gulungan, ngeranjing One Week (1920), The Playhouse (1921), Cops (1922), lan The Electric House (1922).
Sutradara komedi Leo McCarey, elingang sarahina bebas ngaryanin komedi slapstick, ngabaos, "iraga makasami nyobak nyuri lelucon abesik teken liyanan.
Sasue adegan tangki yeh kereta api ring Sherlock jr., Keaton ngelungin leherne dugas semburan yeh ulung ring menara yeh, nanging ia nenten sadar kantos awarsa-warsa selanturne.
Perawakan Keaton nampa tanpa tatu, mawinan abesik jendela kabukak.
Saliyanan Steamboat Bill, jr. (1928), film lantang fitur Keaton sane pinih tahan sue ngeranjing Our Hospitality (1923), The Navigator (1924), Sherlock jr. (1924), Seven Chances (1925), The Cameraman (1928), lan The General (1926).
Yadiastun lakar kausap pinaka tincapan gede Keaton, film punika ngamolihang tinjauan sane beragam ring dugase ento.
Distributorne, United Artists, nunas manajer produksi sane ngamantau pangeluaran lan nyampurin elemen caritra sane tertentu.
Para actor lakar manut sakadi fonetis ngafalin skrip basa asing makudang-kudang baris ring galah asiki lan enggal syuting sasampunne.
Sutradarane lumrahnyane Jules White, sane nekanin saking slapstick lan lelucon ngaryanin kepahan gede film puniki serupa film bawak Three Stooges sane kasub karya White.
Nanging, desakan sutradara White saking lelucon kasar lan kasar ngakibatin celana bawak Columbia dados komedi pinih nenten inventif sane ia gae.
Ia ngaryanin film pamuputne kabintangin El Moderno Barba Azul (1946) ring Meksiko, film punika marupa produksi antuk anggaran rendah, lan manawi nenten taen pabalih ring Amerika Serikat kantos karilis ring VHS saking 1980-an, antuk murda Boom in the Moon.
Ring in the Good Old Summertime, Keaton manut sakadi pribadi ngarahin bintang Judy Garland lan Van Johnson ring adegan pertama ipunne bareng-bareng, ring dije ipunne matemu abesik teken liyanan ring margi.
Reaksi sedeng kuat antuk stasiun local Los Angeles antuk nawarin Keaton acarane padidi, taler kasiarin langsung, ring warsa 1950.
Kuren Buster Keaton, Eleanor, taler kacingak saking serial punika (terutama pinaka Juliet kantos Romeo Buster saking sketsa teater cenik).
Penampilan televisi berkala Keaton sasue warsa 1950-an lan 1960-an ngawantu ngidupang mawali minat saking film bisune. 
Ngeranjingin yusa skeet, Keaton wusan nyiptain mawali rutinitas suene, ngeranjing abesik aksi ring dije ia manopang abesik batis ka duur meja, lantas ngayunin batis kalih ke sampingne lan nahanang posisi canggung ring udara kejep sadurung nomplok lantai panggung.
Keaton madue cetakan fitur Three Ages, Sherlock jr., Steamboat Bill, Jr., lan College (kilang besik gulungan), lan celana bawak "The Boat" and "My Wife’s Relations", sane selanturne katransfer Keaton lan Rohauer ka film Selulosa asetat ring nitrat sane buruk stok film.
Ring serangkaian film televisi bisu teken Simon Pure Beer sane kakarya ring warsa 1962 olih jim mohr ring Buffalo, New York, Keaton maningalin mawali makudang-kudang lelucon ring masa film bisune.
Ring sasih Desember 1958, Keaton dados bintang tamiu ring episode "A Very Marry Christmas" of The Donna Reed Show ring ABC.
Ring warsa 1960, ia mawali ka MGM antuk pamuput kaline, maplalian penjinak singa saking adaptasi 1960 ring The Adventures of Huckleberry Finn karya Mark Twain.
Ia magae teken comedian Ernie Kovacs saking pilot televisi sane akejep kaicen murda "Medicine man," syuting adegan antuk punika ring 12 Januari 1962- sawai sadurung Kovacs padem saking kecelakaan mobil. "
Ia ngalaksanain pajalan saking abesik muncuk Kanada ka muncuk liyanan antuk mobil liman mamotor, nganggen topi pai babi tradisionalne lan ngalaksanayang lelucon sane mesib teken sane wenten ring film-film sane ia gae 50 warsa sadurungne.
Taler ring warsa 1965, ia ngalaksanayang pamargin ka Italia antuk mplalinin peran saking Due Marines e un Generale, sane kabintangin olih Franco Franchi lan Ciccio lngrassia.
Silih sinunggil parodine sane pinih ngugut inggih punika The Frozen North (1922), abuah sindiran saking melodrama barat karya William S. Hart, sakadi Hell’s Hinges (1916) lan The Narrow Trail (1917).
Panonton warsa 1920-an uningin parody punika lan makeneh film punika lucu lan histeris.
Film bawak puniki taler nampilin kesan bojog sane sedeng maaksi sane manawi maasal saking solah rekan panagih (kaucap Peter the Great).
Nyatet: Sumber sasai iwang ngeja ucapan Keaton pinaka "wajah batun gede".
Keaton berkencan teken aktris Dorothy Sebastian ngawit warsa 1920-an lan Kathleen Key ring awal 1930-an.
Ia lolos saking pangekangan antuk trik sane kaplajahin saking Harry Houdini.
Ia ngajuang gugatan palas ring warsa 1935 sawusan nemuang Keaton teken Leah Clampitt Sewell, kuren jutawan Barton Sewell, ring hotel saking Santa Barbara.
Ia suud nginem sasue lima yusa.
Pawiwahan punika kalangsungin kantos kapademnyane.
Kakurung ring umah sakit sasue sawai-wai pamuputne, Keaton inguh lan bolak-balik ring ruangan tanpa suud, dot mawali ka umah.
Skenarione, olih Sidney Sheldon, sane taler nyutradarai film punika, manut sakadi goloh kadasarin saking kahuripan Keaton nanging maisi akeh kaiwangan factual lan ngabungin katelu kurenne dados besik karakter.
Kautamain antuk ngabakta uratian public sane lewih gede saking kahuripan lan pakaryan Keaton, kaangotaanne mupulang akeh jadma saking industry televisi lan film, actor, produse, penulis, seniman, novelis grafis, musisi lan desainer, sarengin ipun sane tuah ngagumi kaajaiban buster Keaton. 
Hirschfeld nlatarang wantah bintang film modern lewih sukeh antuk ngambarin, wantah comedian film bisu sakadi Laurel lan Hardy lan Keaton "kacingak sakadi karikatur ipunne".
Kritikus film Roger Ebert baosang, "badut bisu hebat inggih punika Buster Keaton, nenten tuah mawinan napi sane ia laksanain, nanging mawinan sapunapi ia ngalaksanayang.
Pakarya film Mel Brooks sampun junjungin Buster Keaton pinaka pangaruh gede antuk, nlatarang: "Tiang mautang akeh (Buster) ring kalih tingkat: Abesik mawinan dados guru sane hebat antuk tiang pinaka pakarya film padidi, miwah sane liyanan tuah pinaka jadma sane ngaksinin jadma mabakat puniki ngalaksanayang napi-napi sane menakjubkan puniki.
Actor lan pameran pagenti Johnny Knoxville nempa Keaton pinaka inspirasi dugase teka antuk ide antuk proyek Jackass.
Lewis manut sakadi khusus magerak olih fakta wantah Eleanor nlatarang wantah panyingakanne sakadi panyingakan Keaton.
Ring warsa 1964, ia ngicenin uning jadma pawawancara wantah ring pakaryan "pai babi khusus puniki", ia "ngawitin antuk Stetson sane becik lan nugelin", nekekang sisine antuk yeh gula.
Pekak buyut ring pihak aji inggih punika jadma Welsh.
Llyod ngawit makolaborasi teken Roach sane sampun ngawangun studione padidi ring warsa 1913.
Ring warsa 1919, ia ngalinin Llyod antuk nguber aspirasi dramatisne.
Gatrane, ngancan Llyod uratinin Davis, ngancan ia demenin.
Harold Llyod lakar ngejohin ring persona tragis, lan ngambarang jadma lumrah antuk kapercayaan padidi lan optimisme sane nenten ngejering.
Antuk nyiptaang karakter wawune, llyod nganggen kwaca marupa tanduk tanpa lensa nanging nganggen pakaian lumrah; sadurungne, ia sampun nganggen crawis palsu lan pakaian sane nenten pas pinaka Chaplinesque  "Lonesome Luke". "
Ipunne alami lan romansane prasida kapercayain."
Ring rahina redite, 24 Agustus 1919, dugas mapose antuk makudang-kudang foto promosi ring Studio Fotografi Witzel Los Angeles, ia ngambil napi sane ia keneh inggih punika bom panaktak lan nyalain antuk abating roko.
Llyod sedeng ngendihin abating roko saking sumbu bom dugas mekeplug, taler bakarin mua lan dadane antuk parah lan nyakitin panyingakanne.
Llyod lan Roach mapalas ring warsa 1924, lan Llyod dados produser independen ring filmne padidi.
Makasami film puniki pinih sukses lan nguntungin, miwah Llyod pamuputne dados peraga film antuk bayahan tegeh ring warsa 1920-an.
Nanging, karakter layar lebarne nenten mahubungan antuk panonton film Depresi Hebat warsa 1930-an.
Ring pinanggal 23 Maret 1937, Llyod ngadol tanah studione, Harold Llyod Motion Picture Company, saking gereja yesus kristus ring jadma-jadma suci jaman pamuput.
Ia mawali antuk panampilan utama tambahan ring The Sin of Harold Diddlebock, abuah panghormatan naas antuk pakaryan Llyod, kasutradarain olih Preston Sturges lan kabayahin olih Howard Hughes.
Llyod lan Sturges madue konsep materi sane mabinayan lan sasai magrengan sasue syuting; Llyod pinih kauratinin wantah akejep Sturges sampun nelasin telu kanti papat sasih antuk naskah sapertelu pertama film, "kalih tengatelu pamuput ia manulis ring aminggu utawi kirang".
Makudang-kudang nyingak teater komedi emas lingsir pinaka versi sane lewih enteng saking teater radio lux, lan nampilin makudang-kudang tokoh film lan radio pinih kasub dugase ento, ngeranjing Fred Sllen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Farnell, Susan Hayward, Herbert Marshal, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman, dan Alan Young.
Mawarsa-warsa salanturne, cakram asetat ring 29 acara katemu ring umah Llyod, lan mangkin kasebar ring kalangan kolektor radio zaman dumun.
Ia inggih punika panguasa pamuput saking kuil al-malaikah ring los angeles, lan pamuputne kapilih pinaka panguasa kakaisaran kuil Amerika Utara antuk warsa 1949-50.
Llyod kaanugranin Pangkat lan Dekorasi Pangadilan Panghormatan Komandan Ksatriya ring warsa 1955 lan kanobatin pinaka Inspektur Jenderal Panghormatan, 33°, ring warsa 1965.
Kabaosang, pinaka langkah awal, Llyod lakar nulis caritra idupne antuk Simon lan Schuster.
Ia dados kasub mawinan foto-foto melalung modelne, sakadi Bettie Page lan pragina malalung Dixie Evans, antuk sajumlah majalah muani.
Ipun nenten taen makeneh antuk mplalinin antuk piano."
Ipun sampun paekine, nanging ipun nenten saakehne menek".
Ring awal 1960-an, Llyod ngaproduksi kalih film kompilasi, sane nampilin adegan-adegan ring komedi suene, Harold Llyod’s World of Comedy lan The Funny Side of Life.
Time-Life marilis makudang-kudang film fitur sane kirang lewih utuh, taler nganggen makudang-kudang skor Scharf sane sampun kapesen olih Llyod.
Documenter Brownlow lan Gill nampilin pinaka kepah saking seri PBS American Masters, lan nyiptain minat wawu ring karya Llyod ring Amerika Serikat, nanging film-film punika kepah gede nenten wenten.
Ipun taler ngadopsi Gloria Freeman (1924-1986) ring September 1930, sane ipun icen mawasta Marjorie Elizabeth Llyod nanging kauningin pinaka "Peggy" antuk kepahan gede idupne.
Davis padem mawinan serangan jantung ring warsa 1969, kalih warsa sadurung padem Llyod.
Ring warsa 1925, ring muncuk karya filmne, llyod ngeranjing ka Freemansonry ring Alexander Hamilton Lodge no.
Ring warsa 1926, ia dados Mason Ritus Skotlandia 32° ring Lembah Los Angeles, California.
Kepahan saking inventaris padidi Llyod saking film bisune (dugas ento kakenehin manila $2 juta) kabenyahin ring Agustus 1943 dugas lemari besi filmne mabakar.
Api ngangusin umah utama lan wangunan luar.
Llyod ngamolihang panghormatan ring warsa 1960 saking kontribusine ring film antuk bintang Hollywood Walk of Fame sane matongos ring 1503 Vine Street.
Tempaan kalih inggih punika panghinaan saking Chaplin, sane ring sugase ento sampun ngalanggar McCarthyisme lan visa ngeranjingne ka Amerika Serikat kacungkil.
Gladys Marie Smith (8 April 1892- 29 Mei 1979), sane kauningin manut sakadi professional pinaka Mary Pickford, inggih punika aktris lan produser film Kanada-Amerika antuk pakaryan sane ngambatang sasue lima dekade.
Ajine, John Charles Smith inggih punika pianak imigran Metodis Inggris, sane ngalaksanayang makudang-kudang pakaryan sampingan.
Antuk nyenengin nyama kurnanne, biang Pickford membaptis pianak-pianakne pinaka Metodis, agama aji ipunne.
Gladys, biang lan kalih adinne ngiterin Amerika Serikat antuk keretas api, tampil ring perusahaan lan drama kelas telu.
Gladys pamuputne ngamolihang peran pendukung ring drama Broadway 1907, The Warrens of Virginia.
Nanging, sawusan pragatin patunjukan, pickford mawali kilangan pakaryan.
Ia antuk enggal mahamin wantah acting film lewih sadarana tekening acting panggung magaya rahina punika.
Sakadi sane tlatarang Pickford indik kasuksesanne ring Biograph: tiang meranin luh scrub lan sekretaris lan luh saking makasami Negara ... Tiang megatin wantah yening tiang prasida ngeranjning ka gambar saakeh manawi, tiang lakar kakasubin, lan lakar wenten panunasan antuk pakaryan tiang.
Ring Januari 1910, Pickford maluasin teken kru Biograph ka Los Angeles.
Actor nenten madaftar saking kredit ring perusahaan Griffith.
Pickford ngalinin biograph ring Desember 1910.
Ia mawali ka broadway saking produksi David Belasco saking A Good Little Devil (1912).
Ring warsa 1913, ia megatin antuk magae manut sakadi ekslusif ring film.
Pickford ngalinin panggung antuk magabung teken daftar bintang Zukor.
Drama komedi, sakadi in the Bishop’s Carriage (1913), Caprice (1913), lan terutama Hearts Adrift (1914), ngaenang nenten nahanin antuk panonton bioskop.
Tess of the Storm Country karilis lima minggu selanturne.
Tuah Charlie chaplin, sane abedik ngalahin kakasuban Pickford ring warsa 1916, madue daya tarik sane pateh sane wah teken kritikus lan penonton.
Ia taler dados wakil presiden Pickford Film Corporation.
Mawinan kirangne masa kanak-kanak sane normal, ia nikmatin makarya foto-foto niki.
Ring sasih Agustus 1918, kontrak Pickford wusan lan, dugas nolak prasyarat Zukor antuk ngalantangin, ia katawarin $250.000 antuk ngalinin bisnis film.
Marginin United Artists, Pickford sasai produksi lan tampil ring filmne padidi; ia taler prasida madistribusiang sakadi pilihanne.
Sasuen periode puniki, ia taler ngaryanin Little Annie Rooney (1925), film liyanan ring dije Pickford mameranin apianak, Sparrows (1926), sane ngaitin Dickensian antuk gaya ekspresionis Jerman sane wawu kacetak, lan My Best Girl (1927), abuah komedi romantis nampilin calon kurenanne Charles "Buddy" Rogers.
Ia mplalinin sosialita sembrono ring Coquette (1929), talkie sane kapertama, peran sane ikalne sane kasub kagetep dados bob warsa 1920-an.
Publik nirdon nanggepin saking peran sane lewih canggih.
Actor Hollywood sane mapan panic antuk rauhne talkie sane lakar rauh.
Ia pension saking acting film ring warsa 1933 sawusan telu panirdon maal teken panampilan film pamuputnyane dados Secrets.
Sasuen Perang Dunia I ia mapromosiang pangadolan Obligasi Liberty, ngaryanin serangkaian pidarta panggalangan dana intensif, kakawit ring Washington, D.C., ring dije ia ngadol obligasi sareng Charlie chaplin, Douglas Fairbanks, Theda Bara, lan Marie Dressler.
Saking abesik pidarta ring Chicago, ia ngadol obligasi sanilai sakitar lima yuta dollar.
Ring pamuput Perang Dunia I, Pickford manyusun Motion Picture Relief Fund, abuah organisasi antuk ngawantu actor sane ngabutuhin manut sakadi financial.
Hasilne, ring warsa 1940, dana polih katumbas tanah lan ngawangun umah miwah umah sakit film padesaan, ring Woodland Hills, California.
Ia nuntut (lan nerima) kakuatan puniki saking warsa 1916, dugas ia wenten ring beten kontrak teken plalian kasub Zukor ring drama kasub (selanturne Paramount).
Mary Pickford Corporation manut sakadi singkat inggih punika parusahaan produksi film Pickford.
Distributor (taler kepah saking studio) mangatur mangda produksi parusahaan kasinahin ring tongos film parusahaan.
Punika kacingak-cingak perusahaan distribusi, nawarin produser film independen akses ka layarne padidi kasarengin masewa bioskop sane nenten kapesen antuk ajantos sane kagelah olih parusahaan liyanan.
Pinaka silih sinunggil pandiri, kasarengin produser lan bintang filmne padidi, Pickford dados anak luh pinih mapangaruh sane taen makarya ring Hollywood.
Ia lan chaplin tetep dados sawitra ring parusahaan sasuen makudang-kudang dekade.
Kagatranin ia beling olih Moore ring awal 1910-an lan ngalamin kaguguran utawi aborsi.
Pasangan punika idup bareng-bareng sasuen makudang-kudang warsa.
Sakitar galah puniki, pickford taler ngrasanin flu sasuen pandemic flu 1918.
Ipun luas ka Eropa antuk masasih madu; panggemar ring London lan ring Paris mawinan ngarusuhin nyobak antuk ngamolihang pasangan kasub.
Pickford sasai malambangin anak luh mabudi luhur nanging maapi-api ring samping.
Para kepala negara lan pejabat asing sane ngunjungin Gedung Putih sasai mataken napikeh ipun taler prasida ngunjungin Pickfair, umah lung pasangan punika ring Beverly Hills.
Tamiu liyanan ngeranjing George Bernard Shaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, H. G. Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler, Amelia Earhart, F. Scott Fitzgerald, Noël Coward, Max Reinhardt, Baron Nishi, Vladimir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder, lan Meher Baba, ane liyanan.
Ipun taler sasai-sai kapajang pinaka duta gede nenten resmi Amerika antuk jagat, mamimpin parade, magetep pita, lan mapidarta.
Ipunne mapalas 10 Januari 1936.
Ia makritik kanentensampurnane fisik ipunne, ngeranjing parawakan Ronnie sane cenik lan untu Roxanne sane bengkot.
Nyama-nyamane, Lottie lan Jack, kakalih padem mawinan makrana kakait alcohol saking warsa 1936 lan 1933, soang-soang.
Pickford ngundurang diri lan manut sakadi matahap dados patapa, tetep das makasamine ring pickfair lan tuah ngijinin kunjungan saking Lillian Gish, nyama tirine Douglas Fairbanks jr., lan makudang-kudang jadma liyanan.
Ia nampak ring pangadilan ring warsa 1959, saking pikobet sane mangaitan teken pagelahan sareng stasiun TV Carolina Utara WSJS-TV.
Charles "Buddy Rogers" sasai ngicenin tamiu tur pickfair, neranjing pamandangan bar kauh asli sane katumbas pickford antuk douglas Fairbanks, lan potret pickford ring ruang tamiu.
Ia taler madue umah ring Toronto, Ontario, Kanada.
Sidik jriji lan jejak batisne kapajang ring Grauman’s Chinese Theatre ring Hollywood, California.
Teater Mary Pickford ring Gedung Memorial James Madison saking Parpustakaan Kongres kawasta antuk ngahormatin.
Bioskop kapertama sane ngajalanin ring Kota Cathedral, California kabaos The Mary Pickford Theatre, sane kadirinin ring 25 Mei 2001. 
Sane liyanan inggih punika gaun manic-manik langka lan mauwah sane kaanggen ring film Dorothy Vernon of Haddon Hall (1924) sane karancang olih Mitchell Leisen, Oscar spesialne, lan akotak parhiasan.
Umah kulawarga sampun kabenyahin ring warsa 1943, miwah akeh batu bata kakirim ka Pickford ring California.
Ring warsa 1993, Golden Palm Star ring Palm springs Walk of Stars didedikasikan antuknya.
Saking Januari 2011 kantos Juli 2011, Festival Film Internasional Toronto mamerin koleksi memorabilia Mary Pickford ring Galeri Film Kanada ring gedung TIFF Bell Lightbox.
Punika kasumbangin ka Keene State College miwah dugas puniki sedeng ngajalanin restorasi olih Parpustakaan Kongres antuk pameran.
Google Doodle 8 April 2017 mapringatin wanti warsa ka 125 Mary Pickford.
Gloria Josephine May Swanson (27 Maret 1899- 4 April 1983) inggih punika pinaka aktris, produser, miwah pangusaha Amerika.
Anak luh sekolahne demenin actor Essanay Studios Francis X. Bushman mawinan bibikne ngabakta antuk tur studio actor Chicago.
Panampilan debut film suarane ring 1929 the Trespasser, ngaryanin ngamolihang nominasi akademi award kalih.
Ajinne inggih punika jadma Swedia Amerika lan biangne inggih punika katurunan Jerman, Prancis, miwah Polandia.
Ring kalih versi, ia enggal magaenang pinaka tambahan.
Peran kapertama inggih punika majalan-jalan singkat teken aktris Gerda Holmes, sane mabayah pinih gede (ring masa ento) $3,25.
Ring warsa 1915, ia milu mabintangin Sweedie Goes to College teken calon kurnan pertamane Wallace Berry.
Vernon lan Swanson ngaproyeksikan chemistry layar sane lung lan mabukti kasub ring para panonton.
Badger sedeng makesan olih Swanson antuk ngarekomendasiang saking sutradara Jack Conway antuk Her Decision miwah You Can’t Believe Everything ring warsa 1918.
1920), Something to Think About (1920), lan The Affairs of Anatol (1921) enggal nyusul.
Ia sampun dados bintang ring warsa 1921 antuk panampilan ring The Four Horsemen of the Apocalypse, nanging Swanson sampun ngenalin dugas sawai-wai pinaka actor sane macita-cita ngamolihang kepah-kepah cenik, tanpa harapan antuk masa depan profesionalne.
Syuting kaijinin antuk kapertama pisan ring akeh situs sejarah sane makaitan teken Napoleon.
Ring dugase ento, Swanson kaanggap pinaka bintang pinih bankable ring jamanne.
Produksi inggih punika bencana, teken Parker dados inguh lan actor nenten sedeng pangalaman antuk ngicenin patunjukkan sane ia dotin.
Para anggota ngambil langkah lewih lantur antuk ngadaftarin kanentenpuasan ipunne saking Will H. Hays, ketua produser lan distributor film Amerika.
Hays pinih antusias teken caritra dasarne, nanging madue pikobet khusus sane katangani sadurung rilis film.
Ia ngusulang antuk manut sakadi padidi ngabayahin foto selanturne lan ngalaksanayang pamriksaan makasami saking catatan keuanganne.
Kennedy, sapunapiang, nyaranin antuk nyewa Erich von Stroheim antuk ngarahin film bisu liyanan, The Swamp, sane selanturne kaicen murda Queen Kelly.
Stroheim makarya sasuen makudang-kudang sasih antuk manulis surat dasar.
Syuting kawusanin saking sasih Januari, lan Stroheim kapecat, sasampun keluhan olih Swanson indik ia miwah indik arah lumrah sane kaambil film punika.
The trespasser saking warsa 1929 inggih punika produksi suara, lan mupulang Swanson nominasi Oscar kakalihne.
Panyinahang pertama jagate kaadain ring London, produksi suara Amerika pertama sane ngalaksanayang.
Perfect Understanding, akomedi produksi suara warsa 1933, inggih punika sinunggilne film sane kaproduksi olih parusahaan puniki.
Ia ngawit nampak saking produksi panggung lan ngabintangin The Gloria Swanson hour ring WPIX-TV saking warsa 1948.
Pajalan caritra filmne puniki nyarengin aktris film bisu buuk Norma Desmond (Swanson), tresna teken panulis scenario nirdon Joe Gillis (William Holden).
Norma maplalinin plalian kartu bridge antuk sakelompok actor sane taler kauningin pinaka "Waxworks".
Mimpi norma antuk mawali jatuh, lan dugas Gillis nyobak antuk palas tekennya, ia ngancem antuk bunuh diri, nanging saget ngabunuh ia.
Yadiastun Swanson kabaatan ngajalanin tes layar antuk film punika, ia demen prasida ngasilin lewih akeh jinah tekening ring televisi lan ring baduur panggung.
Swanson selanturne dados pangenter acara Crown Theatre sareng Gloria Swanson, serial antologi televisi ring dije ia saget maakting.
Ia inggih punika "tamiu misterius" ring What’s My Line.
Ia ngaryanin panampilan penting saking episode 1966 ring the Beverly Hillbillies, ring dije ia maperan pinaka dewekne padidi.
Actor lan dramawan Harold J. Kennedy, sane sampun ngplajahin tali ring yale lan antuk Teater Mercury Orson Wells, nyaranin Swanson nglaksanain tur margi ka "Reflected Glory", akomedi sane taen kaputer ring panggung Broadway teken Tallulah Bankhead pinaka bintangne.
Sasampun kasuksesanne antuk Sunset Boulevard, ia ngabintangin Broadway saking kabangkitan abad ka-20 teken Jose Ferrer, lan ring Nina teken David Niven.
Pinaka jadma Republican ia ngadukung kampanye 1940 lan 1944 antuk presiden Wendell Willkie lan kampanye presiden 1964 Barry Goldwater.
Ngambil ubad sane kaicen olihnya olih Beery, kone antuk morning sickness, ia ngugurang panak lan ngabakta nenten sadar ka umah sakit
Ring warsa 1923, ia ngadopsi Sonny Smith sane mayusa 1 warsa, sane ia icen wastan Joseph Patrick Swanson sasampun ajinne.
Ia sampun beling pianak teken ia sadurung mapalas saking Somborn inggih punika final, kahanan sane lakar mawinan skandal public lan manawi pamuput pakaryan filmne.
Sasampun papat sasih pengubadan saking aborsi, ipun mawali ka Amerika Serikat pinaka bangsawan eropa
Ia dados eksekutif film sane ngewakilin Pathé (AS) ring Prancis.
Swanson ngambarang dewekne pinaka "vampire mental", jadma antuk rasa dot uning sane dalem indik sapunapi makasamine magae, miwah sane nguber manawi antuk ngubah ide-ide punika dados nyata.
Ipun matemu manut sakadi kabenengan ring Paris dugas swanson kapasangin olih Coco Chanel antuk filmne warsa 1931, Tonight or Never.
Timpal-timpalne, makudang-kudang sane liyanan manut sakadi ngabukak nenten demenin, ngenehin ia nglaksanain keiwangan.
Swanson mekeneh ia lakar prasida pension saking jagat acting, nanging pawiwahan punika manganggu olih alkoholisme Davey dugas dumun.
Ia inggih punika co-panulis (ghostwriter) saking otobiografi Billie Holiday Lady Sings the Blues, panulis Sugar Blues, buku karahayuan sane laris warsa 1975 sane enu kacetak, lan panulis versi basa Inggris saking George Ohsawa’s You Are All Sanpaku.
Swanson lan kurnanne pertama apisan uning John Lennon lan Yoko Ono mawinan ipun inggih punika panggemar karya Dufty.
Ia makremasi lan arengne kajagatin ring Gereja Episkopal Pasandekan Surgawi ring Fifth Avenue ring New York City, tuah kahadiri olih sakelompok cenik kulawarga.
Ring warsa 1974, Swanson inggih punika silih sinunggil nerima panghargaan saking Telluride Film Festival pertama.
Mawinan sifat erotis panampilanne, film-film Nielsen kasensor ring Amerika Serikat, lan karyane tetep relative nenten jelas saking penonton Amerika.
Kulawarga Nielsen pindah makudang-kudang pisan sasuen masa cenikne akejepne ajine ngarereh pakaryan.
Aji Nielsen padem dugas ia mayusa patwelas warsa.
Ring warsa 1901, Nielsen sane mayusa duang dasa besik warsa beling lan ngelekadin pianak luh, Jesta.
Nielsen lulus saking sekolah Teater saking warsa 1902.
Gaya acting minimalis Nielsen kabuktiang saking pangambaran sane sukses indik anak luh nguda naïf sane mapikat ka saking kahuripan sane sangsara.
Nielsen lan Gad mawiwaha, lantas ngaryanin papat film buin bareng.
Tiang manyadarin wantah yusa film bawak sampun liwat.
Punika inggih punika ngadolang film internasional sane ngicenin Union kutus film Nielsen awarsa.
Tiang nagnggen makasami cara sane wenten – lan ngarancang akeh cara wawu – antuk ngabakta film Asta Nielsen ka jagate."
Saking panampen popularitas rusia warsa 1911, Nielsen kapilih pinaka bintang film luh top jagat, ring ungkur Linder lan ring mukak timpal sanegarane saking Denmark, Valdemar Psilander.
Ring warsa 1921, Nielsen, marginin parusahaan distribusi filmne padidi saking Asta Films, nampek saking Svend Gade lan Heinz Schall manyutradarai Hamlet.
Nanging, karya ilmiah sakadi filmografi otoritatif sane katerbitin olih Filmarchiv Austria saking warsa 2010 nenten kasebutin film sakadi punika.
Ia makarya ring film Jerman ngantos ngawitne film suara.
Sasampune punika, Nielsen tuah maakting ring baduur panggung.
Mahamin implikasine, Nielsen nolak lan ngalinin Jerman ring warsa 1936.
Ipun mapalas ring warsa 1919 dugas Nielsen mawiwaha teken pakarya kapal Swedia Freddy Windgårdh.
Ipun ngawitin pawiwahan hokum lumrah jangka lantang sane kalangsung ring warsa 1923 kantos puput 1930-an
Fred Astaire (embas Frederick Austerlitz ; 10 Mei 1899 – 22 Juni 1987) inggih punika pragina, actor, panyanyi, koreografer, lan pangenter televisi Amerika.
Ia ngabintangin lewih saking 10 musikal Broadway lan West End, ngaryanin 31 film musical, papat special televisi, lan akeh rekaman.
Biang Astaire embas ring AS saking imigran Jerman Lutheran saking Prusia Kangin lan Alsace.
Fritz sedeng ngalih pakaryan ring padagangan pakaryan bir lan pindah ka Omaha, Nebraska, ring dije ia makaryanin olih parusahaan pakaryan bir Storz.
Johanna ngarencanain "solah nyama muani lan luh", sane lumrah ring vaudeville dugase ento, antuk kalih pianakne.
Ipun ngawit malatih ring sekolah master teater lan akademi seni budaya Alviene.
Ipun mlajahin ngigel, ngabaos, lan magending pinaka parsiapan antuk nglimbakin solah.
Saking wawancara, pianak luh Astaire, Ava Astaire McKenzie, nyingakin wantah ipun sasai nganggen topi duur Fred antuk ngaryanin macingak lewih tegeh.
Pinaka hasil saking keahlian ngadol aji ipunne, Fred lan Adele ngamolihang kontrak gede lan maplalian ring Sirkuit Orpheum ring Midwest, kauh lan makudang-kudang kota kelod ring AS.
Ring warsa 1912, fred dados jadma Episkopal.
Saking pragina vaudeville Aurelio Coccia, ipun mlajahin tango, waltz, lan igelan ballroom liyanan sane kasub olih Vernon lan Irene Castle.
Ia pertama apisan matemu George Gershwin, sane makarya pinaka pangaya gending antuk parusahaan panerbitan music Jerome H. Remick, ring warsa 1916.
Saking karya ipun ring The Passing Show warsa 1918, Heywood Broun manulis: "Ring wengine ring dije wenten akeh igelan sane becik, Fred Astaire Nampak... Ia lan timpalne, Adele Astaire, ngaryan patunjukan pawusan ring sanja rhina antuk igelan goloh sane jegeg."
Nanging dugase puniki, katrampilan mangigel Astaire ngawit becik saking nyama luhne.
Tap dance Astaire dugas ento kaakuin pinaka silih sinunggil sane becik.
Sawusan pamuput Funny Face, Astaire lunga ka Hollywood antuk tes layar (mangkin kalah) ring Paramount Pictures, nanging Paramount makeneh ipun nenten cocok antuk film.
Puput saking pasawitran punika traumatis antuk Astaire nanging ngadorong antuk ngalimbakin jangkauanne.
Ipun minjemin sasuen makudang-kudang rahina ka MGM ring warsa 1933 antuk debutne sane signifikan ring holywood saking film musical sane sukses Dancing Lady.
Ia nulis saking agene, "tiang nenten kabaatan ngaryanin foto liyanan teken ia, nanging antuk ide tim puniki, punika pesu.
Pasawitran, lan koreografi Astaire lan Hermes Pan, ngawantu dadosang igelan pinaka elemen penting saking musical film Hollywood.
Nem saking sia musical Astaire-Rogers dados panghasil jinah gede antuk RKO; makasami film ngabakta prestise lan seni katentu sane kadotin makasami studio dugas ento.
Puniki ngicenin ilusi kamera sane das nenten magerak sane ngarekam makasami igfelan saki asiki tembakan.
Gaya urutan igelan Astaire manawi panonton antuk ngamiletin pragina lan koreografi manut sakadi makasami.
Inovasi kalih Astaire ngalibatin konteks igelan; ia makeras wantah makasami rutinitas gending lan igelan dados kepah integral saking pajalan caritra film.
Silih sinunggil inggih punika panampilan solo olih Astaire, sane kaucap "solo kaos batis."
Tiang makeneh Ginger Rogers inggih punika.
Ia pinih malsuin.
Ring warsa 1976, pangenter acara mabaos inggris Sir Michael Parkinson mataken saking Astaire sira pasangan dansa favoritne ring Parkinson.
Kalempas saking kasuksesan ipun, Astaire nenten dot pakaryanne maiket manut sakadi ekslusif teken pasawitran napi nika.
Sasuen periode puniki, Astaire sasai ngajinin ngeranjing saking kolaborator koreografi.
Ipun ngabintangin Broadway Melody warsa 1940, ring dije ipun nampilin igelan sasai sane kalantangin antuk Cole Porter’s "Begin the Beguine."
Ia maplalian sareng Bing Crosby ring Holiday Inn (1942) lan selanturne Blue Skies (1946).
Film puput nampilin "Puttin‘ On the Ritz", agendingan lan igelan inovatif sane satata kaasosiasinin teken ia.
Film pertama, You’ll Never Get Rich (1941), nincapang Hayworth dados bintang.
Puniki nampilin duet Kern’s "I’m Old Fashioned," sane dados inti saking panghargaan new York city ballet warsa 1983 Jerome Robbins antuk Astaire.
Astaire ngaryanin koreografi film puniki padidi lan nincapin kasuksesan box office sane sadarana.
Fantasi Yolanda and the Thief (1945) nampilin balet surealis avant-garde.
Satata ngrasa nenten aman lan percaya pakaryane ngawit goyah, Astaire tengkejut panontonne antuk pangumuman pangunduran dewekne sasuen produksi film selanturne Blue Skies (1946).
Kalih film puniki ngidupang mawali kakasuban Astaire lan warsa 1950 ia ngabintangin kalih musical.
Akejepne Three Little Words sedeng becik ring box office, Let’s Dance inggih punika kakecewaan financial.
Nanging mawinan bayahne sane gede, ia nirdon ngasilin kauntungan saking rilis pertamane.
Salanturne, kurnanne Phyllis ulung gelem lan saget padem mawinan kanker paru-paru.
Daddy Long Legs tuah tampil sedeng becik ring box office.
Salanturne punika, proyek Astaire salanturne – musical pamuputne ring MGM, Silk Stockings (1957), ring dije ia ngabintangin sareng Cyd Charisse, taler kilangan jinah ring box office.
Program pertama, An Evening with Fred Astaire warsa 1958, menangin sia Emmy Awards, ngeranjing "Best Single Performance by an Actor" lan "Most Outstanding Single Program of the Year."
Pilihan punika ngamolihang reaksi controversial mawinan akeh sane percaya wantah igelanne ring acara special nenten ja jenis "acting" sane karancang antuk panghargaan punika.
Ipun ngamulihin rekaman video asli, matransfer dagingne ka format modern lan madagingin selah ring dije rekaman punika sampun uwug teken rekaman kinescope.
Astaire nampak saking peran non-ngigel saking telu film liyanan lan makudang-kudang serial televisi ring warsa 1957 kantos 1969.
Timpal dansa Astaire inggih punika Petula Clark, sane ngameranin luh skeptis karakterne.
Astaire sasai maakting ring warsa 1970-an.
Saking kompilasi kalih, ring yusa pitung dasa nem, ia nampilin igelan bawak sane ngubungin urutan teken Kelly, patunjukkan igelan pamuputne saking film musical.
Ring warsa 1978, ia milu ngabintangin Helen Hayes saking film televisi sane katrima antuk becik A Family Upside Down ring dije ipun mplalinin pasangan lingsir sane ngadepin pikobet karahayuan.
Astaire nunas agene antuk ngamolihang peran antuk ia ring Galactica mawinan minat oka-okanne ring serial punika lan para produser demen atas kesempatan antuk ngaryanin makasami episode antuk nampilin dewekne.
Sue sasampun pemotretan antuk nomer igelan solo siki "I Want to be a Dancing Man" wusan antuk fitur 1952 The Belle of New York, kaputusin wantah kostum Astaire sane sadarana lan set panggung sane tipis nenten sedeng lan makasami urutan kaambil buin.
Bingkai antuk bingkai, kalih patunjukkan punika identik, kantos ka gesture sane paling alus.
Gaya igelanne sane polih kauninginmanut sakadi unik sane sanget ngaruhin gaya igel ballroom American Smooth lan netapin standard antuk manila musical dansa film salanturne.
Ia nyatet gaya igel Astaire konsisten saking film-film selanturne sane kakarya antuk utawi tanpa wantuan Pan.
Nanging, puniki das satata kabatas saking area rangkaian fantasi sane kalimbak, utawi "balet mimpi".
Ring salanturne rahina, ia ngakuin, "tiang musti ngalaksanayang kepahan gede padidi."
Akeh rutinitas igel kawangunring sakitar "gimmick," sakadi mangigel ring dinding ring royal wedding utawi ngigel teken bayanganne ring Swing Time.
Ipun lakar makarya teken pianis latihan (sasainne composer Hal Borne) sane saking giliranne lakar komunikasiang modifikasi saking orchestra music.
Antuk makasami parsiapan wusan, pamotretan sane sayaktine lakar kalangsungin enggal, hematin jinah.
Ia wantah nenten lakar lunga antuk nyingak kasibukanne... Ia satata makeneh ia nenten becik."
Michael Kidd, co-koreografi Astaire saking film The Band Wagon warsa 1953, nemuang wantah kakhawatiranne padidi indik motivasi emosional ring balik igelan punika nenten madue olih Astaire.
Ngiring iraga nambahin tampilanne nyanan.’ "
Irving Berlin ngenehang Astaire pateh teken penafsir muani ring dija ja saking gending-gendingne—"becik Jolson, Crosby utawi Sinatra, nenten mawinan suarane, nanging mawinan konsepsine saking proyeksine agendingan.
Ring masa jayane, Astaire karujuk saking lirik panulis gending Cole Porter, Lorenz Hart lan Eric Maschwitz lan sasai nginspirasi panulis gending modern.
Sasuen warsa 1952, Astaire ngarekam The Astaire Story, abuah album papat volume teken kuintet sane kapimpin olih Oscar Peterson.
Bogart ngawit maakting ring patunjukkan Broadway, ngawit karirne saking film antuk Up the River (1930) antuk Fox lan Nampak saking peran pandukung antuk dekade salanturne, kadang mameranin gangster.
Detektif swasta Bogart, Sam Spade (saking The Maltese Falcon) lan Philip Marlowe (saking The Big Sleep warsa 1946), dados model para detektif ring film-film noir liyanan.
Enggal sasampun pamotretan utama antuk The Big Sleep (1946, film kalih ipun sarengin), ia ngajuang gugatan palas saking kurnan telune lan mawiwaha Bacall.
Ia ngulangin karakter sane inguh lan nenten stabil punika pinaka komandan kapal angkatan laut Perang Dunia II ring The Caine Mutiny (1954), sane marupa hit kritis lan komersial lan ngaryanin ngamolihang nominasi Actor Becik liyanan.
Wastan "Bogart" mawit saking wastan ungkur Belanda, "Bogaert".
Maud inggih punika jadma Episkopal katurunan Inggris, lan katurunan panumpang Mayflower John Howland.
Clifford McCarty manulis wantah departemen publisitas Warner Bros. sampun ngubahin dados 23 Januari 1900 "antuk numbuhang sinahang wantah jadma muani sane embas saking rahina Natal nenten manawi yakti-yakti jahat sakadi sane kasinah ring layar".
Laurren Bacall manulis saking otobiografine wantah wanti warsa Bogart satata karayain ring rahina Natal, nlatarang wantah ia macanda indik katipo saking hadiah awarsa pisan. 
Maud inggih punika jadma illustrator komersial sane nerima pelatihan seni ring New York lan Prancis, ngeranjning malajah antuk James Abbott McNeill Whistler.
Ia ngasilin lewih saking $50.000 awarsa ring tincap pakaryanne – jumlah jinah sane pinih gede ring dugas ento, lan joh lewih akeh tekening $20.000 kurnanne.
Ia madue kalih adin luh: Frances ("Pat") lan Catherine Elizabeth ("Kay").
Mediman, saking kulawarga iraga, inggih punika paristiwa.
Ia ngawarisin kacenderungan antuk jaum, kademenan antuk mincing, tresna kanti padem maperahu, lan kademenan saking anak luh madotin keras saking ajinne.
Bogart selanturne nyarengin Phillips Academy, sekolah asrama ring dija ia nerima kadasarin hubungan kulawarga.
Makudang-kudang alas an sampun kaicenin; manut silih sinunggil, ia kaluasin mawinan malemparang kapala sekolah (utawi panyaga halaman) ka Rabbit Pond ring kampus.
Ia salanturne dados sukarelawan antuk Coast Guard Temporary Reserve saking warsa 1944, maptroli ring garis pasih California ring kapal pesiarne, Santana.
Saking asiki, bibihne kagetep olih belahan peluru dugas kapalne (sane ) katembakang.
Dugas magenti kreta ring Boston, tahanan sane kaborgol punika kalaporin nunas abating roko saking Bogart.
Ring dugas Bogart karawat olih dokter, bekas tatu sampun kawentuk.
Nenten ja ngajaitin, ia malah ngrecohin."
Karakter lan nilai-nilaine ngalimbak manut sakadi mapalas saking kulawargane sasuen sarahina angkatan lautne, lan ia ngawit ngaberontak.
Bogart selanturne masawitra teken Bill Brady Jr. (sane ajinne madue koneksi bisnis patunjukkan), lan mameroleh pakaryan kantoran ring parusahaan film jagat wawu gelah William A. Brady.
Ia ngaryanin debut panggungne makudang-kudang sasih salanturne pinaka kepala pelayan Jepang ring drama Alice 1921 Drifting (antuk gugup nlatarin siki baris dialog), lan Nampak ring makudang-kudang drama selanturne.
Pagrengan barroom dugas ento taler marupa mawinan kauwugan bibih Bogart, patut teken akun Louise Brooks.
Bogart nenten demen kepahan awal pakaryanne sane kaeluhan lan aluh, kaucap pinaka peran "White Pants Willie".
Menken nlatarang saking pangajuan palasan wantah Bogart lewih ngajinin pakaryanne tekening pawiwahanne, antuk alas an acuhan lan palecehan.
Ring drika ia matemu Spencer Tracy, actor broadway sane demen lan kakagum Bogart, lan ipun dados timpal raket lan timpal nginem.
Tracy nerima tetagian tegeh, nanging Bogart Nampak ring poster film.
Saperpapat abad salanturne, kakalih muani punika ngarencana ngarya The Desperate Hours bareng.
Bogart bolak-balik uling Hollywood lan panggung New York saking warsa 1930 kantos 1935, nenten makarya antuk galah sane sue.
Yadiastun leslie howard inggih punika bintangne, kritikus the New York Times Brooks Atkinson nlatarang wantah drama punika inggih punika "woh persik ... melodrama kauh sane maderu... Humphrey Bogart ngalaksanayang pakaryan becik saking pakaryanne pinaka actor."
Warner Bros. numbas hak layar antuk The Petrified Forest saking warsa 1935.
Howard, sane ngagemel hak produksi, nlatarang wantah ia meled Bogart ngabintangin ia.
Dugas Warner Bros. nyingak wantah Howard nenten nyak ngalah, ipun nyerah lan ngalempar Bogart.
Manut variety, "ancaman Bogart nenten ngalinin napi-napi".
Yakti wenten napi saking nada suaran tiang, utawi mua arogan puniki—napine sane misuhin makasami jadma.
Kalempas saking kasuksesanne, Warner Bros. nenten demen antuk nincapangprofil Bogart.
Bogart nganggen warsa-warsa puniki antuk ngawit nglimbakin persona filmne: jadma padidian sane sangsara, sabar, sinis, marupa, rentan, mangejek dewek padidi antuk kode panghormatan.
Paselisihanne teken Warner Bros. saking peran lan jinah mesib antuk sane kalaksanain olih studio teken bintang sane lewih mapan lan kirang benyek sakadi Bette Davis lan James Cagney.
Wantah asiki sané utama ring masané puniki inggih punika Dead End (1937, kaselang olih Samuel Goldwyn), pinaka jadma kaon sakadi Baby Face Nelson. 
Ring Sajeroning Black Legion (1937), pilem Graham Greene sané kagambarang pinaka jadma sané "wikan miwah ngawinang kadaut, yéning sumeken", dané pinaka jadma luih sané  mabunteh (taler kakasorang olih organisasi rasis).
Sané dados pikobet inggih punika sangkaning dané sareng akéh nginem druen titiang miwah titiang ngaryanin pilem sané nénten becik puniki."
Ring tanggal 21 Agustus 1938, Bogart ngamargiang pawiwahannyane sané  kaping tiga taler muatang pikobet sareng artis Mayo Methot, sang maraga istri sané  setata bagia épéh ri tatkala tangeh, sakéwanten jejeh miwah binal ri tatkala mabuk.
Dané morbor jeronnyane, nuek antuk lemat, taler nues-nues  pinggel tangannyane.
Manut sakadi baos sawitrannyane, Julius Epstein, "pawiwahan Bogart miwah mEthot wantah pahan saking cerita Civil War".
Panglalah saking Methot nyansan ngrusak miwah Bogart taler terus mabuk.
Ri tatkala dané mapikayun pinaka aktor utawi sutradara ring studio raris ngamargiang parindikan sané kaon, dané raris mabaos sané patut indiké punika. 
Paul Muni, George Raft, Cagney miwah Robinson nulak lakon utama, raris ngaturin Bogart galah mangda nyolahang lakon sané sumeken.
Dané maprakanti becik sareng Ida Lupino, punika sané  ngawinang Mayo Methot mrasa cemburu.
Dané prasida ngutip Plato, Pope, Ralph Waldo Emersom miwah langkungan saking siu palet Shakespeare, taler malangganan Harvard Law Review.
Manut sakadi novel Dashiell Hammett, punika wantah kapertama ceritannyané munggah ring majalah picisan Black Mask ring warsa 1929 taler pinaka pangawit saking kalih versi pilem sané  sampun lintang; sané  kaping kalih inggih punika Satan Met a Lady (1936), sané  kasolahang olih Bette Davis.
Antuk egar manahnyané, Huston raris nerima Bogart pinaka Sam Spade-nyané.
Pilem, sané kasutradarain olih Micahel Curtiz miwah kamedalang olih Hal Wallis, nyiarang Ingrid Bergman, Claude Rains, Sydney Greenstreet, Paul Henreid, Conrad Veidt, Peter Lorre miwah Dooley Wilson.
Bogart kalapurang pinaka sang sané  madué pikayunan yéning Rick Blaine puniki musti kagambarang dados sang sané  prasida maplalianan catur, wantah basita paribasa pinaka pasawitran sané  kalanggén gang antuk sawitran saking mesehnyané taler prakantinnyané. 
Bogart kadadosang Best Actor in a Leading Role, sakéwanten kaon saking Paul Lukas antuk kawentenannyane ring Watch on the Rhine.
Bogart malancaran ka United Service Organizations miwah War Bond sareng War Bond miwah Methot ring warsa 1934 miwah 1944, malancaran ka Italia miwah Afrika Utara (taler ring Casablanca).
Ri tatkala dané sareng akéh punika kacunduk, Bacall sané  mayusa 19 tiban miwah Bogart 44 tiban; dané masasambatan antuk kruna "Baby."
Iraga jagi maseneng-senengan sareng-sareng".
By Myself and Then Some, HarperCollins, New York, 2005.
Dané mrasa pinaka sang sané ngraksa miwah panguruk Bacall, miwah Bogart ngrebut amongan punika.
Tiosan punika, dané madué rasa seneng antuk gegonjakan sané madaging pangwada sané nuek."
Bebaosan, utaminnyané ring pahan carita sané  kawewehin olih Hawks, akéh pisan madaging sesimbing indik sanggama miwah Bogart mituiang ragannyané pinaka detektif swasta Philip Marlowe.
Pawiwahan punika bagia pisan antuk sakancan pikobet sané ngawinang nrugtag sangkaning panampén sané mabinayan.
Manut sakadi pangawi biografo Bogart, Stefan Kanfer, indiké punika "wantah jalaran pamargin pilem noir nénten wenten cihna pabinayannyane".
Kirangnyane rasa tresna utawi panguntat cerita sané bagia punika wantah pinaka proyek sané abot pisan.
James Agee nyuratang, "Bogart nglaksanayang pakaryan sané  becik pisan ring karakter puniki… doh pisan nyansan mecikang yéning saihang saking pakaryannyané sané dumun. "
Bogart medal ring pilemnyane sané kaping untat majeng ring Warners, Chain Lighting (1950) miwah The Enforcer (1951).
Santana taler makarya pilem kakalih: And Baby Makes Three (1949) dan The Family Secret (1951).
Sakancan sang sané  nyurat biografi Bogart miwah artis taler payurat Louise Brooks, mrasa yéning lakon puniki pinih nampek ring karakter Bogart sané  sujati. 
Silih tunggil acara parody saking The Maltese Falcon, Beat the Devil inggih punika panguntat pilem majeng ring Bogart miwah John Huston.
Rasa tresna Huston ring sajeroning salampah laku, pasawitran sané  raket miwah matuuh (taler kadigjayan) sareng Bogart miwah galah anggén makarya sareng Hepburn nyantenang aktor punika pacang nilar Hollywood antuk ngrereh gambar sané  méweh ring genah suting ring Kongo Belgia.
Bacall rauh salami lintangang saking petang sasih, nilar anak alitnyané sané  kantun anom ring Los Angeles.
Dané ngolohang kutang titiange ring Afrika sané pinih peteng."
Hepburn (wantah sang teetotal) madué  pituduh sané kaon miwah sukil, kaicalan abot anggan sarirannyané, miwah sagét manados sakit pisan.
Boya ja wantah saking rasa nénten  senengnyané ri tatkala makecog saking jukung ka rawa-rawa, tukad, Ratu Afrika kadirasa nguripang malih rasa tresnannyané kapining Bogart ring jukunge; ri tatkala dané mawali ka California, dané raris numbas Hacker-Craft runabout mahoni let sané  sampun kasimpen kantos pademnyane.
Sakéwanten, ri tatkala Bogart menang, dané ngraos: "Doh saking Kongo Belgia nuju kalangan teater puniki. 
Sakadi munggah ring tenis, ragané ngamerluang lawan utawi pasangan sané  luih mangda prasida ngawetuang sané  pinih becik saking ragané.
Yadiastun dané nglekih sahananing panyengkala santukan musti nglaksanayang indiké punika, dané raris nyihnayang kekuatannyane ri tatkala mimpin; dané nerima nominasi Oscar sané  kaping untat taler dados unteng carita ring sampul majalah Time ring tanggal 7 Juni 1954.
Dané punika wantah sutradara sané  nénten  senengin titiang ri tatkala maprakanti…pangargannyane sakadi bebaosan puyung. 
Lempas saking pikobet sané  kaon, pilem punika sukses: sakadi bebaosan sané  munggah ring The New York Times, Bogart "lincah pisan… guna kaya sané  kadruénang aktor lingsir punika nyampuhang gegonjakan taler daya upaya antuk abahnyane sané  wanén sakéwanten banban, punika wantah silih tunggil sané  ngawinang bagia ring sajeroning lakon-lakon sané  nénten  prasida antuk ngawilangin".
Dané nénten seneng kapining Ava Gardner pinaka lakon istri utama; dané wawu pisan palas saking sawitrannyané Rat Pack, Frank Sinatra, miwah Bogart raris bendu manahnyané sangkaning lakonnyanénénten becik.
Ri tatkala Bacall nyantenang dané sareng akéh, dané raris ngamedalang beblanjan sané  maal saking rabinnyane; tetigané raris malancaran sareng-sareng ri sampune suting.
Dané taler medal ring The Jack Beny Show, ri tatkala kineskop sané kantun wenten ring siaran langsung nyantenang dané ring lelampahan sané banyol saking sketsa TV (25 Oktober 1953).
Stephen pinaka sang pangawi miwah sang sané nyurat biografi taler dados pangenter acara tipi indik Ajinnyane ring Turner Classic Movies.
Sesampune Santana, Bogart sampun ngawentuk perusahaan anyar taler madué  pangrencana antuk pilem (Melville Goodwin, U.S.A.), dané pacang maktayang lakon dados jenderal miwah Bacall dados tokoh pers.
Dané nénten maosang indik kawarasannyane taler ngrauhin dokter ring Januari 1956 wusan kasambatin oleh Bacall.
Dané ngamargiang operasi malih ring November 1956, ri tatkala kanker sampun nyebar.
Ring luhurnyané kasurat, "yéning ragané ngarsaang napi, masuil manten!"
Sesampuné malajah sareng Stella Adler ring warsa 1940-an, dané kakeniang silih tunggil actor sané kapertama maktayang sistem akting miwah metode akting Stanislavski, sané mawit saking Stanislavski ring anake sareng akéh.
Dané nuntun miwah nyolahang kultus barat One-Eyed Jacks, wantah sesimbing sané  kaon miwah parindikan sané  kauratiang, wusan punika dané maosang sahananing parindikan kaon ring box-office sané  sampun kasub,sané  kakawitin antuk Mutiny on the Bounty (1962).
Dané nulak pangargan santukan kacurigain nyidrayang miwah gambaran sané  iwang ring Native Americans by Hollywood.
Manut Guinness Book of World Records, Brando sané kataur antuk $3,7 yuta ($ yuta dolar sané kasaihang antuk inflasi) taler 11,75% saking bati sané  durung resik salami 13 dina makarya ring Superman.
Leluhurnyane akéhan saking Jermah, Belanda, Inggris, miwah Irlandia.
Brando kaupapira pinaka Ilmuwan Kristen.
Sakéwanten, dané wantah pamunyah miwah sering kabakta budal saking bar ring Chicago ilih rabinnyane.
Brando madué rasa ten seneng kapining Ajinnyane antuk maosang "pesengannyane sané kaserahang kapining kajeng titian, sakéwanten nénten  wenten sané prasida kalaksanayang indik sahananing sané ngawinang bagia wiadin sané ngawinang kadaut.
Ring sajeroning warsa 1930, reramannyané Brando ngungsi ka Evanston, Illinois, ri tatkala pakaryan Ajinne makta dané ka Chicago, sakéwanten palas ring warsa 1935 ri tatkala Brandomayusa 11 tiban.
Brando, sané  daweg alit kasambat "Bud" wantah masaih ri tatkala dané kantun muda.
Ring pilem biografi TCM 2007 Brando:  Dokumenter, sawitrannyané ri tatkala kantun alit inggih punika George Englund éling malih ring paripolahnyané Brando lintang, sané  nuut kawéntenang banteng miwah kuda ring kandang sané  kadruénang olih kulawargannyané pinaka utsaha anggén nepasin kawéntenan Biangnyané sané seneng mabuk.
Adik Brando, Frances, matilar saking perguruan tinggi ring California jagi malajah seni ring New York.
Brando wantah sisya sané  unggul ring teater miwah ring sekolahan.
Sakéwanten, fakultas nundung dané matilar, yadiastun dané kasokong olih para sisya tiosan sané  ngrasayang yéning laksana nundung punika keras pisan.
Ring sajeroning pilem documenter warsa 1988, Marlon Brando: The Wild One, sameton Branso sané  istri, inggih punika Jocelyn éling yéning "dané maplalialan ring sekolah taler kalangen… Santukan punika, dané nurusang matilar ka New York taler malajah akting santukan wantah punika sané  prasida ngawinang kalangen.
Nénten sué dané meneng sareng Roy Somlyo, sané raris dados produser Broadway, sang sané dados jayanti Emmy kantos ping pat.
Kawagedan Brando sané becik pisan miwah realismenyanné sampun mabukti saking pangawit.
Manut Dustin Hoffman ring Masterclass saking ambara layannyane, Brando sering ngraos sareng juru kamera miwah sesamen aktor indik maplesiran taler ri sampuné sutradara maosang kruna ‘aktion’.
Laksanannyane ngawinang dané katundung saking pemeran New School’s production ring Sayville, sakéwanten nénten  sué wusan punika dané medal ring drama sané  kamedalang olih genah irika.
Cornell raris ngicénin lakon (nguji kawagedan) pinaka the Messenger ring produksi Jean Anouilh’s Antigone ring warsa sané  pateh.
Bankhead sampun nulak lakon Blanche Dubois ring A Streetcar Named Desire, sané  kasurat Williams kapining dané, anggén  malancaran indik drama punika ring warsa 1946-1947.
Wilson wantah nerima paripolah Brando, sakéwanten dané nénten  prasida malih nawengin ri tatkala Brando ngumik ri tatkala gladi resik, sadurung pamungkah acara tanggal 28 November 1946. "
Indiké punika becik pisan, "pangeling saking silih tunggil pemain. "
Sakéwanten, sang sané  ngicenin sesimbing nénten  becik sakadi nika.
Dané nampinin bebaosannyane sané  becikan saking pamutus indik tur nyane sané  jagi rauh, sakéwanten napi sané  kaélingin olih sawitrannyané wantah kawéntenan kawagedannyané sané  pacang kasinahang ring galah sané  jagi rauh. "
Brando nyihnayang laksananyane sané  nénten  anut ring sajeroning produksi pilem antuk parilaksané  sané  ngawinang ngon para penontoné saking duur kalangané.
Ri sampuné mamargi, dané sareng sami sampun rauh ring Boston, ri tatkala punika Bankhead sampun sayaga jagi mecat dané.
Pierpoint nyurat yéning John Garfield wantah pilihan sané  pertama sané  jagi nyolahang lakon punika, sakéwanten "ngawinang pinunasé punika nénten  prasida kamargiang."
Punika sané  nyantenang rasa kamanusan saking karakter Stanley santukan ngiyegin miwah bengis pisan saking para yowanané yéning saihang kapining reramannyane sané  sané  keras… Pangargan sané  anyar wawu medal saking sahananing sané  kawacen antuk Brando, sané  pinaka bacaan utama sané  naanin piragin titiang."
Dané ngraos, "Langsé mangda munggah ring luhur kalanganné wantah pinaka anak sané  binal saking genah gym taler dané sumeken ring dewek titian."
Lakon kapertama sané  kapolihang Brando inggih punika veteran sané  rumpuh taler sengsara ring The Men (1950).
Saking akun Brando, indiké punika minab santukan pilem puniki madué  status draft sané  kauwah saking 4-F manados 1-A. Dané sampun nyalanin operasi ring entudnyané  sané  kekeh taler punika nénten  malih prasida ngawinang dané lesu ring sakancan angga sarira sané  kamedalang saking parindikan punika.
Nénten kauningin, psikiater punika raris kenal ring sawitran dokter Brando.
Lakon punika karasayang pinaka silih tunggil lakon sané  utama Brando.
Pilem puniki kasutradarain olih Elia Kazan miwah lawan mainnyane Anthony Quinn.
Ri tatkala pahan carita, titian ngrasayang pikobet ring déwék titiangé miwah yéning titian ngyaratang mangda minum-minum wusan makarya, dané nulak tiang, miwah mrengut nénten  akéh sané  baosanga.
Ri sampuné prasida ngamolihang sahananing sané  kaaptiang, Kazan nénten naanin mapajar kapining Quinn yéning dané samput ngawinang sengkala.
Gielgud angob pisan punika mawinan dané nanjenin Brando jangkep asasih ring Teater Hammersmith, pangenjuh sané  katulak.
Indiké punika sakadi bungut paonne sané  maampakan, raris rasa panes metu saking layar.
Tuah Brando sané  bendu saking pamutus panguruknyane, sakéwanten dané makarya malih ring On The Waterfront. "
Para importer Triumph malaksana ambivalen ring bebaosan punika santukan sané  kajujuh indik kawéntenan geng motor sané  Bengal, miwah ngrajek kota sané  alit.
Ri tatkala katanjenin lakon punika, Brando setata kameranan sangkaning baos Kazan majeng HUAC, sané  nulak miwah genah Terry Malloy sané  das kapolihang olih Frank Sinatra. 
Brando dados pemenang ring sajeroning acara Oscar antuk lakonnyané dados buruh ring pelabuan Irlandia-Amerika Terry Malloy ring On the Waterfront.
Ring bebaosannyané tanggal 29 Juli 1954, panyacad saking The New York Times A.H. Weiler ngajum-ajum pilem punika, maosang dané pinaka "sang sané  nganggén  layar sané  becik pisan miwah kuat, nudut kayun, miwah ngalangenin saking para artis sané  sampun madué  kawagedan."
Dané dados Napoleon ring pilem warsa 1954 Désirée.
Brando nyacadin pisan sutradara Henry Koster.
Pasawitran sahananing Brando miwah sané  tiosan Frank Sinatra taler dingin, taler Stefan Kanfer nguratiang. "Makakalih anak lanang punika matiosan sajeroning diametral: Marlon merluang akéh pahan carita; Frank nénten seneng yéning ngulang  malih pahan caritanyane."
Frank Sinatra maosang Brado pinaka "aktor sané  kakasubang ring jagate" taler kabaosang ring "keengan".
Pauline Kael nénten banget ngon antuk pilem unika, sakéwanten  dané nureksain yéning "Marlon Brando ngawinang ragannyané mangda dados juru basa pixie Sakini taler dané sakadi kalangen ring sakancan sané  kamargiang, ngraos sakadi anak buduh, makenyem sakadi anak alit, bungkuk ka ajeng, taler wiraga cokor sané méweh.
Newsweek ngayunin yéning pilem punika sakadi "cerita sané  ngranayang ludih indik patemonnyané", sakéwanten indiké punika mamargi becik ring box-office.
Pilem puniki raris ngamolihang petang pangargan Academy Awards.
Santukan punika, Brando sampun rug antuk laksanannyané, punika taler pangawi biografi Peter Manso sané  nyatuayang Biografi A&E, "Dané wantah jadma sané  praside ngicenin pamatut sané  nénten  prasida kamargiang anak tiosan taler risampuné Biangnyane padem, Marlon nénten  malih urati."
The Young Lions taler nyihnayang kawentenan Brando ring pilem sané  masanding sareng sawitrannyane miwah sané  nyaingin inggih punika Montgomery Clift (yadiastun dané sareng sami nénten  wenten ring pahan carita sané  pateh).
Brando dados tokoh utama sané  mapeséngan Rio taler Karl Malden dados kantinnyané sané  mapeséngan "Dad" Longworth.
Kirangnyané kawagedan Brando pinaka juru panuéksa taler ngwinang alon pamargi parikrama sesampuna produksi miwah Paramount raris ngambil pilem punika.
Ri tatkala punika, titiang ludih raris nilar parikrama punika."
Rasa nénten seneng Brando antuk industry pilem punika, kocap sinah pisan ri tatkala ring genah suting pilem salanturnyané, inggih punika ri tatkala ngaryanin malih Metro-Goldyn-Mayer saking Mutiny on The Bounty, sané  kapilemang ring Tahiti.
Sutradara sané  dados pamapas Lewis Milestone mapikayun yéning para eksekutif punika "patut ngamolihang sakancan parindikan sané  kapolihang ri tatkala dané sareng akéh ngicenin actor sané  nénten  patut, jadma sané  gelis brangti, yadiastun sampun kaaturin sakancan kahanan sané  maal."
The Ugly American (1963) wantah pilem sané  pertama saking pilem-pilem puniki.
Makasami pilem Universal Brando tiosan ring masané  puniki, rumasuk Bedtime Story (1964), The Appaloosa (1966), A Countess from Hong Kong (1967) taler The Night of Following Day (1969), taler sampun nénten  prasida ngicenin sesimbing miwah nénten  prasida kaloktah.
Brando taler medal ring pilem thriller mata-mata Morituri ring warsa 1965; punika taler nénten  prasida ngawinang panontone seneng.
Candy wantah nyejehin panonton akéh; pilem sané  banyol indik seks ring warsa 1968 sané  kasutradarain olih Christian Marquand miwah salampah laku prawiréng stri sané  angkuh. Lakon Candy punika kabaktayang olih Ewa Aulin.
Ring sajeroning The Atlantic duk Maret 1966, Pauline Kael nyurat indik rasa ten seneng nyane. Brando "dados jadma sané  nénten oneng santukan dané uning indik pagubugan punika wantah tutur kémanten; dané dados pahlawan para yowanané santukan dané pageh nampenin raos sané  nénten  patut punika", sakéwanten sané  mangkin Brando miwah jadma pateh tiosan nyuti rupa dados "badut, nénten  malih makebangan antuk rasa sedih nglémékin kawéntenannyané ring pagubugan."
Titang kapitui kaonengan titiangé, sakéwanten titiang banget rumasa sedih miwah nyakitin pisan."
Samian pilem puniki ngamolihang paweweh sané matiosan.
Brando ngaturang pahan carita asiki ring pilem indik pangélingnyané, sané  maosang yéning sutradara Gillo Pontecorvo wantah sutradara sané  pinih utama, sané  naanin maprakanti sareng dané, sesampuné Kazan miwah Bernardo Bertolucci.
Duk warsa 1971, Michael Winner nuntun dané ring pilem horror Inggris The Nightcomers sané  kasarengin antuk Stephanie Beacham, Thora Hird, Harry Andrews miwah Anna Palk.
Dané ngasorang Brando ring New York Film Critics Circle Awards ring warsa 1972.
Brando naler madué  One-Eyed Jacks sané  nawengin, punika ngawinang sakancan kahanané ring pilem puniki rugi majeng ring Paramount ri tatkala kamedalang warsa 1961.
Coppola mikayunin yéning Brando ngamargiang tes rekaman video antuk "papayas an", Brando sané  ngias prarainnyané (ngangge buntelan kapas antuk makarya pipi sané  sebuh ring lakon punika).
Brando raris nyengsayain ragannyane, indiké punika kabaosang ring otobiografinnnyane, "titiang durung naanin dados jadma Italia taler titiang ngamanahang nénten  prasida becik nglaksanayang lakon punika."
Brando raris kakontrak antuk prabéya sané  kidik pisan, akéhnyane $ 50.000, sakéwanten ring kontrak punika, dané kicen pikolih utawi gaji antuk paitungan sané  mauwah: 1% saking pikolihnyané sané  akéhnyane $10 yuta taler lintangin saking $10 yuta, 5% yéning paitungannyane lintangan saking $60 juta.
Ring sajeroning wawancara duk warsa 1994 sané  prasida kapolihang ring situs Academy of Achievement Coppola nugesang, "The Godfather wantah pilem sané  nénten  polih genah utama ri tatkala kakaryanin.
Dané sareng sami nénten  seneng antuk tata caran titian ri tatkala ngambil gambar (suting).
Ri tatkala wenten wawancara ring telepisi warsa 2010 sané  kasarengin antuk Larry King, Al Pacino taler maosang indik sapunapi sokongan saking Brando sané  ngawinang dané magehang lakon Michael Corleone ring pilem, lempas saking kawentenan Coppola sané  jagi mecat dané.
Dané prasida nepasin rasa singkuh ring sekaa punika antuk nginem anggur agelas." '
Caan malih ngawewehin, ri tatkala kacunduk sareng Brando ring patemon sané  kapertama, sami rumasa ngon.’"
Taler santukan dané madué  akéh pisan pengalaman sané  nénten  perlu malih kasangsiang. Manahang titiang puniki pacang dados pamapag sané  becik antuk nyolahang lakon pinaka anak lanang sané  banban, nénten  sakadi Al Capone sané  sampun ngebug jadma tiosan antuk tungked baseball."
Sayuakti nénten  wenten pangawit.
Dané pinaka pangrajeg upacara pangargan, jalaran ngirim aktivis hak pribumi Amerika Sacheen Littlefeather sané  sinah antuk busanannyané Apache jangkep, anggén  nugesang baos Brando sané  kadasarin antuk rasa abotnyané indik wargi asli Amerika olih Hollywood miwah ring tipiné.
Sakadi pilem-pilem sané  sadurungnyané, Brando nulak ngapalang bebaosannyané ring makasami paletan carita; pinaka pangentosnyané, dané nyurat lengkara ring kartu isyarat taler kapasang ring sawewengkon set anggén  pamentasannyané mangda nyansan élah, nilar Bertolucci antuk pikobetnyané mangda kartu isyarat punika nénten  prasida kasinahang ring gambar.
Cecumpon indik nyarengin parindikan antuk pikolih $3 yuta.
Pauline Kael ring sesuratannyané The New Yoker maosang "Terobosan pilem sané  jagi rauh.
Duk warsa 1973, Brando marasa kamaranan sangkaning sawitrannyane ri tatkala kantun alit sané  sampun padem ri tatkala meneng ring Wally Cox.
Nénten  rauh ring galah pangawit pilem, Clayton ngranjing antuk negakin jaran, nyrampah nyungsang, masaput kulit rusa putih, magaya Littlefeather.
Penn sané  percaya ring para aktor ngamargiang swadharmannyané, ngalemin Marlon sajangkepnyané."
Duk warsa 1978, Brando nyihnayang versi sané  mabasa Inggris saking raoni, wantah pilem documenter Prancis-Belgia sané  kasutradarain olih Jean-Pierre Dutilleux miwah Luiz Carlos Saldanha sané  maosang indik kahuripannyané Raoni Metuktire miwah pikobet indik kahuripan wargi suku asli India ring Brasil Tengah Utara.
Warsa 1979, dané ngaryanin acara ring tipi sané  arang anaké ngamargiang, sané  magenah ring miniseri Roots: The Next Generations dados George Loncoln Rockwell: dané nginggilang Primetime Emmy Award majeng ring Outstanding Supporting  Aktor Pendukung Luar Biasa ring acara Miniseri utawi Pilem antuk crékéhnyane.
Brando mapikolih $1 awuku salami tigang wuku makarya
Ring pilem dokumenter punika, Coppola maosang indik rasa tangkejutnyané ri tatkala Brando sané  abotnyané kalintang medal ring lelampahan cerita antuk rasa pangrasa sané  kaon, raris nerusang antuk nyobyahang kawentenan Kurtz sané  madué  cihna kiris ring sajeroning angga sarirannyané nganutin lelampahan sané  asli, pinaka anak lanang sané  sampun ngalemin ragané padidi.
Sakéwanten, dané awali malih ring warsa 1989 ring A Dry Season nganutin novel anti-apartheid warsa 1979 pakardin Andre Brink.
Brando nerima pamuji santukan penampilannyané, raris ngamolihang Academy Award antuk Aktor Pendukung Terbaik miwah ngamolihang pangargan The Best Actor Award Terbaik eing Festival Film Tokyo.
Variety taler ngalemin penampilan Brando pinaka Sabatini taler nyurat, "aktinngnyané ring komedi agung Marlon Brando ngangkat carita The Freshman saking komedi romantis ka segmen sané  unik taler nembé kawentenannyané ring sajeroning sejarah pilem."
Pangawi skenario The Island of Dr. Moreau, Ron Hutchinson raris ngraosang ring pangelingnyané, Clinging to the Iceberg: Nyurat indik (Living on the Stage and in Hollywood (2017), ri tatkala Brando ngambil produksi pilem antuk matungkasan miwah nulak maprakanti sareng sawitrannyané miwah para kru pilem.
Puniki wantah lakonnyané sané  kaping untat miwah sané  kapertama pinaka anak istri.
Okan aktor, Miko wantah sang sané  ngawal miwah asisten Jackson salami makudang-kudang warsa miwah kabaosang sawitran juru tembangé punika. "
Ajinnyané katiben sungkan antuk méweh maangkihan rring galahnyané sané  jagi puput taler dané sering nganggén oksigen.
Santukan punika Michael ngaturin Ajinne mobil golf antuk tangki oksigen portable santukan dané prasida malancaran miwah kalangen ring kawéntenan Neverland.
Dané taler sungkan diabetes miwah kanker hati.
Lelampahan nyané sané  ngaraga karanjingang ring pacentokan sané  kaping untat pinaka panyuksma majeng ring aktor punika.
Brando sané  sampun kaon raris mapajar kapining Malden yéning ragané sampun kasor pisan.
Ajebosne sadurung dané padem, dané nyihnayang nulak pangaptin antuk ngranjingang tabung oksigen ring paru-parunnyane, sané kabaosang wantah tata cara mangdané panjang yusannyané.
Duk warsa 1976, dané maosang majeng ring jurnalis Prancis, "Homoseksualitas sané  sampun ketah taler nénten  malih dados gegonjakan.
Dané naler mastiang yéning akéh roman tiosan, yadiastun dané nénten  maosang indik pawiwahannyane, para rabinnyane, utawi anak alitnyané ring otobiografinnyané.
Brando kacunduk aktris Rita Moreno duk warsa 1954 taler dané sareng kalih nyalanang tresna.
Sampun makudang-kudang warsa ri sampune palas tresnannyane, Moreno raris ngambil lakon sakadi tetagonnyané ring pilem The Night of the Following Day.
Dané kabaosang pinaka anak alit buruh sané  makarya baja Welsh saking trah Irlandia, William O’Callaghan, sané  naanin dados pangawas kereta api Indian State.
Brandi miwah kashfi madué  anak alit asiki inggih punika Christian Brando duk tanggal 11 Mei warsa 1958; dané sareng kalih raris palas utawi cerai ring warsa 1959.
Dané sareng kalih madué  anak alit kakalih: Miko Castaneda Brando (sané embas 1961) miwah Rebecca Brando (sané  embas warsa 1966).
Santukan Teriipaia punika wantah wargi asli sané  mabasa Prancis, Brando raris prasida ngraos nganggén  basa punika taler ngicenin akéh pisan wawancara ring sajeroning basa Prancis.
Brando miwah Teriipaia raris palas ring sasih Juli warsa 1972.
Brando raris pernah tresna kapining sang sané  ngurusang kulawargannyané inggih punika Maria Cristina Ruiz, taler madué  putra tetiga: Ninna Priscilla Brando (embas 13 Mei 1989), Myles Jonathan Brando (embas 16 Januari 1992), miwah Timothy Gahan Brando (embas 6 Januari 1994).
Putunnyané akéh pisan silih tunggilnyane Prudence Brando miwah Shane Brando, anak-anak saking Miko C. Brando; anak alitnyané saking Rebecca Brando  miwah tetiga anak alitnyané saking Teihotu Brando.
Paripolahnyane salami ngaryanin pilem Mutiny on the Bounty (1962) punika sané  ngranayang dané nyansan kasub.
Galella nginutin Brando sané  kasarengin antuk pangenter acara talk show Dick Cavett ri sampuné rekaman The Dick Cavett Show ring New York City.
Pakaryan pilem Mutiny on the Bounty nglahlahin kahuripan Brando sané  nuek pisan, ri tatkala dané tresna kapining Tahiti miwah pagawennyané.
Badai warsa 1983 nguugang bangunan sané  akéh, silih tunggilnyane resortnyané.
Dané munggah ring sesuratan Federal Communications Commision (FCC) pinaka Martin Brandeaux antuk nyaga privasinnyané.
Dané ngrauhin makudang-kudang genah mulpulang jinah  majeng John F. Kennedy ri a tatkala pamilihan presiden warsa 1960.
Ri tatkala musim kartika warsa 1967, Brandongarauhin Helsinki, Finlandia ring sajeroning pesta amal sané  kalaksanayang olih UNICEF ring Helsinki City Theatre.
Dané ngraosang indik hak-hak anak miwah wantuan wewangunan ring negara-negara sané  sedeng nglimbak.
Titiang marasa sapatutnyané titian matilar gatra ring dija ja genahe punika; napi sané  kabaos manados peteng ring negarané puniki; indik kabrangtian puniki," punika baos Brando ring acara maggegonjakan sané ang taler kasiarang ring tengah lemeng ring acara ABC-TV Joey Bishop Show.
Punika wantah pari polah sané  wanen pisan, sané  nembé panggihin titian taler mabuat pisan. Akéh sané  prasida kakaryanin."
Duk warsa 1964 Brando katangkep ring genah "tambak ulam" pinaka protes santukan sampun nénten  satya samaya. Sadurungnyané sampun kacumponin indik hak sané  kapolihang ring tambak ulam majeng ring wargi sami saking Amerika ring Puget Sound.
Brando raris muputang sokongan jinahnyané majeng ring sekaa punika santukan mapikayun indik radikalisme sané  sayan nincap, utaminnyané wénten lengkara ring pamphlet Panther sané  kamedalang olih Eldridge Cleaver sané  ngusulang kekerasan majeng sahananing krama sané  patut nerima, "punika anggén  Revolusi."
Sacheen littlefeather dadaos wakil ring upacara punika. 
Acara punika raris ngamolihang uratian saking media AS miwah saking dura negara tiosan.
Dané naler aktivis sané  nentang apartheid.
Dané kaungghang olih American Film Institute pinaka aktor sané  kasub kaping pat sané  pamarginé sampun kaloktah sadurung raris kantos 1950 (indiké punika mamrgi duk warsa 1950).
Data puniki kapolihang tanggal 19 Agustus 2009 Encyclopedia Britannica sané  nyobyahang dané pinaka "aktor sané  pinih kasub taler bebaosannyané sané  nénten  jenar tur maning ngumik nyihnayang panungkasnyané kapining pelatihan drama klasik.
Dané wantah sang sané  nglimbakang pamucuk gangster miwah bajingan.
Cecirennyané pinaka pamucuk geng Johny Strabler ring The Wild One manados gambar sané  macihna pisan. Punika raris kaanggén  pinaka simbul panungkas miwah pepayasan fesyen sané  wenten ring jaket, motor magaya Perfecto, topongnyane sané  ngeseng, jeans, miwah kacamatan selem.
"Ttitiang prasida dados sang sané  nungkasin" saking On the Waterfront, manut pangawi Brooklyn Boomer, Martin H. Levinson inggih punika "silih tunggil lelampahan sané  pinih kaloktah ring sejarah pilem taler palet punika sampun dados bagian saking leksikon budaya Amerika."
Ragané patut prasida ngawinang dané sareng akéh percaya yéning sungkan... Indayang ngayunin parindikan sané  mabuat, sané  naanin karasayang ring ahuripanne."
Duk warsa 1999 Institut Film Amerika ngenahang dané ring genah sané  kaping kutus pantaraning aktor becik sané  tiosan ring Zaman Keemasan Hollywood.
Dané nelasang makudang-kudang warsa ring vaudeville pinaka pragina miwah palawak, nyantos dané ngamolihang lakon pertamanyané ring warsa 1925.
Risampuné polih panyembrama saking Warner Bros dané kicen kontrak pangawitnyané antuk pangargan  $400 nyabran wuku; ri tatkala para eksekutif ring studio nyingakin dailies (pilem sané  durung maedit) pertamanyané ring pilem punika, kontrak Cagney raris malih kalanturang.
Sampun ping tiga dané kasudi. Ring warsa 1955 antuk pilem Love Me or Leave Me with Doris Day.
Cagney medal saking Warner Bros. Naanin ring pakaryannyane , ri tatkala malih mawali antuk kasujatian ragannyané miwah rasa seni sané  nyansan mecikang.
Dané makarya ring perusahaan pilem independen salami awarsa ri tatkala palungguh punika kapuputang. Raris ngwangun perusahaan produksi sané  mawasta Cagney Productions duk warsa 1942 sadurung mawali malih ka Warner pitung warsa salanturnyané.
Cagney wnatah putra kaping kalih saking pitung putra, kalih semetonnyane padem ri tatkala kantun alit ri sampuné embas.
Kulawargannyane raris ngungsi ping kalih ri tatkala dané kantun muda. kapertama ka East 79th Street taler raris ka East 96th Street.
Titiang marasa sedih yéning wenten anak alit sané  madué  galah maseneng-senengan.
Dané wantah pejuang jalanan sané  setata malaksana lih, mela belin-belinnyane yéning kabuatang. Silih tunggilnyané Harry, wantah mahasiswa kedokteran.
Dané raris sareng ring parikrama drama amatir, antuk lakon dados yowana sané  nyolahang pantomin Cina ring Lenox Hill Neighborhood House (silih tunggil paumahan pertama ring negara punika). Semetonnyané Harry raris medal taler katuntun olih Florence James.
Lelampahan punika kakawitin indik pasemetonan sané  mayusa dasa warsa pantaraning Cagney miwah Vaudeville taler Broadway.
Raris, dané sareng sami nyelang makudang-kudang jinah raris mawali ka New York saking Chicago miwah Milwaukee. Irika raris nemonin kasangserang ri tatkala pamarginnyane jagi ngruruh jinah.
Sakadi Pitter Patter, Cagney raris nuju audisi antuk rasa percaya yéning pacang ngamolihang lakon punika.
Puniki dados parindikan sané  sampun nguugang kayun Cagney; tiosan ring méweh antuk ajeng-ajengan, panganggé, miwah sané  tiosan, koperne sareng kalih wenten ring bagasi kapal taler dané sareng kalih sampun nyerahang apartemennyané.
Dané mutusang yéning dané jagi ngamolihang pakaryan ri tatkala nglaksanayang sané  tiosan."
Cagney taler ngwangun sekolah tarii majeng ring para jana sané  waged miwah sumeken taler raris ngamolihang lakonnyane ring drama Women Go On Forever, sané  kasutradarain olih John Cromwell sané  sampun mamargi salami petang sasih.
Acara puniki raris ngamolihang panyembrama miwah kasarengin olih Grand Street Follies warsa 1929.
Raris kamurdanin malih antuk Sinners’ Holiday. Pilem puniki raris kamedalang warsa 1930.
Sakéwanten, kontrak punika prasida ngawinang Warners mangdané polih genah ring panguntat masa kaping petang dasa ring sajeroning awuku, sané  prasida mastiang dané wantah ngamolihang pikolih anggén  petang dasa minggu ring sajeroning galah sané  kacumponin.
Manut sakadi panampennyane punika, dané raris katrima ring sajeroning pilem pendek. Cagney ngambil lakon dados anak lanang sané  luih mapeséngan Matt Doyle, sané  matungkas ring Edward Woods pinaka Tom Powers.
Produser Darryl Zanuck nyobyahang yéning dané sampun mikayunin indiké punika ring; Wellman maosang, unteng patitis punika rauh majeng ring ragannyane ri sedek nyingakin juuk sané  ageng ring duur mejane salami suting taler pangawi Glasmon miwah Bright nyobyahang indiké punika kadasarin antuk kahuripan sané  sujati indik gangster Hymie Weiss sané  ngentungang taluh madadah ka prarain tetagonnyane.
Titiang nénten  naanin nyumpena indiké punika pacang sinah ring pilem.
Dané wantan nyaksiang pilem punika ping kalih ping pat wantah mangda prasida nyingakin pahan saking lelampahan punika taler nénten  malih prasida nampenin kawentenan penonton sané  brangti ri tatkala icannyane sané  keras santukan kalintang seneng."
Warner Bros antuk digelisnyané nyentokang kalih aktor gangster sané  sedek kasub inggih punika Edward G. Robinson miwah Cagney ring pilem Smart Money warsa 1931.
Risampune dané muputang sutingnyane, The Public Enemy, penontone akéh pisan sané  rauh ngbekin bioskop antuk lelampahan sané  ngantos awengi.
Kepala studio taler ngutsahayang mangdané Cagney terus nyobyahang pilem punika, punika taler sané  nentin katutin miwah sané  katungkasin.
Kadigjayan pilem The Public Enemy miwah Blonde Crazy prasida ngrauhang Warner Bros.
Pilem puniki digelis kasarengin olih The Crowd Roars miwah Winner Take All.
Para sejarawan raris ngrebatang karakter sejarah pinaka tetujon taler kawigunannyane anggén  ngicenin panampen indik pikobete puniki.
Sakéwanten, panglalah budaya kuno sampun ngwantu ngembasang panampen sané  matiosan saking kawentenan sejarah sané  sampun nglimbak salami makudang-kudang masa taler terus mauwah nyantos mangkin.
Herodotus, sejarawan Yunani abad kaping-5 SM, sering kakening pinaka "bapak sejarah" ring sajeroning tradisi Barat, yadiastun dané naler polih panglémék pinaka "bapak sané sering mogbogin".
Ring basa Inggris Pertengahan, suksman sejarah punika wantah "carita" sané  sampun ketah.
Ring sajeroning basa Jerman, Prancis, miwah akéhan basa Jerman miwah Roman Modern sané  sintetik miwah madué  panglanglah, madué  kruna sané  kantun pateh kaanggén  nyuksmayang "sejarah" miwah "caritanyane".
Ring sajeroning kruna-kruna saking Benedetto Croce, "makasami sejarah punika wantah sejarah kontemporer".
Santukan punika, dokumen sejarah punika pinaka asil saking pangwatesan arsip sané  ketah antuk ngapus kawentenan teks miwah dokumen sané  khusus (antuk malsuang parindikan dané sareng akéh anggén  nlatarang kawéntenan jagad sané  sujati daweg masané  sané  "sampun lintang"). 
Kawentenan studi sejarah, kapupulang ring baga humaniora miwah ring galah tiosan pinaka pahan saking ilmu-ilmu sosial.
Duk abad kaping-20, sejarawan Prancis sané mapeséngan  Fernand Braudel nyobyahang malih indik studi sejarah sané  kadasarin antuk ilmu tiosan, sakadi ekonomi, antropologi, miwah geografi ring sajeroning studi sejarah ring sajebag jagat.
Sané  sampun ketah, manut unteng-unteng kaweruhan indik sejarah prasida kapahang dados tigang parindikan; napi sané  kasurat, napi sané  kabaosang, miwah napi sané  kawrediang ring sajeroning fisiknyane, miwah sejarawan sering pisan mabligbagan ngenénin indik tigang parindikan punika.
Napi sané  kapolihang ring sajeroning studi arkeologis arang pisan sané  prasida kwangun ngraga antuk pikolih sumber naratif sané  nyangkepin pikolihnyané.
Pinaka imba saking Mark Leone, wantah sang sané  nyoncong miwah panarka sejarah Annapolis, Maryland, AS, sampun mautsaha nyuksmayang panungkas pantaraning dokumen tekstual sareng ngutsahayang "kamahardikan" miwah sesuratan material sané  nyihnayang kawentenan sang sané  nruenang budak miwah kawéntenan jadma sané  kabina-binayang sangkaning arta branannyane sané  kasinahang antuk studi indik makasami parindikan ring wewidangan studi sejarah.
Minabang sida antuk para sejarawan madué  akéh pakaryan antuk parindikan sané  khusus wiadin umum, yadiastun santukaan aab modern sampun nuntun ring sajeroning parindikan sané  utama.
Sané kaping tiga, minab nganutin jalaran sejarah kamedalang: filsafat sejarah.
Olih sira indiké punika kamedalang (pangawi)?
Napi anggén nyihnayang ring sajeroning dagingnyane (kawagedan)?
Metode sejarah madaging indik teknik miwah pedoman sané  kaanggén  olih sejarawan ri tatkala nganggén  sumber-sumber primer miwah bukti tiosan anggén  ngamargiah seseleh utawi penelitian miwah salanturnyané nyuratang sejarah.
Thucydides, nénten  sakadi Herodotus, nampénin sejarah punika pinaka produk utawi asil saking sahananing sané  kapilih miwah paripolah imanusa miwah ngeniang indik panyangkan miwah krana, boya ja asil saking titah Widhi (yadiastun Herodotus nénten  nyumponin unteng patitisé puniki).
Wenten tradisi sejarah miwah metode sejarah sané  canggih ring Tiongkok kuno miwah abad pertengahan.
Sejarawan Tiongkok saking masa dinasti salanturnyane ring Tiongkok nganggén  Shiji-nyane pinaka tata titi sané  ketah ring sajeroning teks sejarah, taler kaanggén  ring bacaan biografi.
Wenten sawetara 1800 filsuf miwah sejarawan Jerman Georg Wilhelm Friedrich Hegel madué  panampen indik filsafat miwah pendekatan sané  nyansan nglimbak ring sajeroning studi sejarah.
Kawentenan sané  asli Ibn Khaldun wantah nugesang yéning pabinayan budaya punika saking masa sané  tiosan mangdané wenang ngatur miwah nureksain malih parindikan sejarah sané  kantun patut anggén. Punika prasida kanggén  minayang prinsip-prinsip sané  minabang prasida nureksain miwah panguntat kanggén  ngrasayang ngaptiang sahananing pengalaman. tiosan saking prinsip-prinsip nasional, prasida taler kanggén  ngajiang kawentenan budaya sané  sampun lintang.
Metode historis punika taler pinaka dasar geguat ri tatkala nguratiang panegara,komunikasi, propaganda, miwah bias sistematis ring sajeroning sejarah,H. Mowlana (2001). "
Dr. S.W. Akhtar (1997). "
Majeng Ranke, data historis punika patut ban-ban pisang yéning kapupulang, sumeken malih  ri tatkala nureksain raris kadadosang siki antuk panglaca-laca sané  sumeken.
Ring abad kaping-20, sejarawan akademis nénten  banget urati indik narasi epic nasionalistik, sané  ketahnyané nginggilang bangsa utawi jadma sané  utama, nuju analisis sosial miwah kaweruhan sané  nyansan mecikang miwah ngakéhang.
Akéh sané  nyokoh sejarah pinaka ilmu sosial sané  sampun kethan santukan kabaos pendekatan multi-disiplin.
Wantah asiki teori sejarah sané  kasurat olih silih tunggil Sejarawan profesional.
Sejarawan sané  wikan sakadi Herbert Butterfield, Emst Nolte miwah George Mosse sanpun maosang kautaman unteng patitisnyané ngenénin indik sejarah.
Sang maraga wikan sakadi Martin Broszat, miwah Ian Kershaw taler Detlev Peukert mautsaha pacang nyelehin kahuripan sarahina para wargi biasa sané  wenten ring Jerman abad ka-20, utaminnyané daweg masan Nazi.
Sejarawan femnis sakadi Joan Wallach Scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Sheila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genovese, miwah Lynn Hunt maosang indik mabuat pisan yéning malajah indik kawentenan anak istri ring galah sané  sampun lintang.
Paplajahan indik sejarah tiosan miwah panglémek post-modernis wantah munggah ring buku warsa 1994 olih sejarawan Australia sané  mapeséngan  Keith Windschuttle, The Killing of History.
Kawentenan sejarah prasida kaicalang antuk makudang-kudang utsaha punika sané  prasida macihna pisan ring sajeroning kawentenan sesuratan sejarah.
Sejarah kuno: seseleh indik kawéntenan manusia kantos Abad Pertengahang Awal
Sejarah Komparatif: paplajaha historis indik entitas sosial miwah budaya sané  nénten  prasida kawatesin antuk wates-wates negara.
Sejarah Budaya: paplajahan indik unteng patitis indik budaya sané  mapikolih miwah panglimbaknyané.
Sejarah indik kaweruhan: paplajahan indik unteng patitis sané ngranjing ring kawéntenan budaya sané medal miwah nglimbak saking masa ka masa.
Sejarah Modern: paplajahan indik Zaman Modern, masa ri sampuné Abad Pertengahan.
Paleografi: paplajahan indik teks-teks kuno.
Psikosejarah: paplajahan indik motivasi psikologis saking kawentenan sejarah.
Sejarah Wanita: sejarah indik anak istri.
Sampun makudang-kudang warsa wantah kabaos masa sané  ketah kaanggén  miwah galah sané  kasinahang sané  makilitan antuk sistem penanggalan sané  kaanggén.
Mangdané prasida ngamargiang indiké punika, sejarawan sering pisan mawali malih ring paplajahan geografi.
Sakadi ngawedarang indik kawentenan krama Mesir Kuno sané  nglimbakang peradabannyane antuk prasida malajahin geografi Mesir. Puniki mabuat pisan.
Sejarah Amerika wantah sejarah kelompok Amerika Utara miwah Selatan, punika taler Amerika Tengah miwah Karibia.
Sejarah Karabia kakawitin antuk cihna sané  let ring sisan-sisan kahanannyane sané  mayusa 7.000 tiban sampun prasida kakeniang.
Sejarah Eurasia wantah sejarah kelompok saking wewidangan segara sané  nénten  mabinayan: Timur Tengah, Asia Selatan, Asia Timur, Asia Tenggara, miwah Eropa, kasambungang antuk pedalaman stepa Eurasia di Asia Tengah dan Eropa Timur.
Sejarah Asia Timur wantah paplajahan indik masa-masa sané  sampun lintang sané  katamiang saking genarasi ka generasi ring Asia Timur.
Sejarah Asia Tenggaha kacihnayang antuk sakancan pagubugan ring krama nasional pamekas internasional.
Sejarah sosial sané  "sampun lintang" sadurung warsa 1960-an wantah unteng bebaosan sané  macampuh nénten  wenten unteng patitisnyane sané  kainggilang miwah sering pisan maosang indik kawentenan politik sakadi Populisme sané  macihna "sosial" (nénten  maosang wargi sané  sugih).
Puniki nyelehin malih sesuratan miwah bebaosan sané  marupa carita indik kawentenan masa sané  lintang, adat istiadat, miwah seni ring sajeroning pagubugan.
Wewangsan sejarah politik puniki wantah paplajahan indik parilaksana sané  madué  pakilitan ring internasional ring sajeroning negara ring benoa sané  pateh utawi nglintangin negara sané  matiosan benoa, saking masa ka masa.
Indiké punika kasub pisan ring Amerika Serikat, Jepang, miwah negara-negara sané  tiosan, sesampune warsa 1980-an antuk kawarasan yéning siswa ngamerluang ekspisur sané  nyansan jimbar ring jagate pinaka asil saking globalisasi.
Yadiastun ngranjing ring wewidangan sané anyar, sejarah indik gender madué panglalah sané mautama ngenénin indik paplajahan sané sampun ketah indik sejarah.
Ring Oxford miwah Cambridge, beasiswa punika nénten kaaptiang.
Para tutor akéhan mapanampen nyantos Perang Dunia Kedua.
Ring Amerika Serikat Perang Dunia I, kawéntenan utsaha sané pageh medal ring sajeroning universitas antuk paplajahan indik panglimbak kawagedan manusané  Barat sané  kaajahin taler ngicénin mahasiswa tetamian sané  pateh sareng Eropa.
Akéh sané  nyingaking wewidangan punika antuk kalih panampén.
Ring Amerika Serikat, buku teks sané  kamedalang olih perusahaan sané  pateh sering pisan mabinayan dagingnyaneé saking pahan negara nglantur ring pahan negara tiosan.
Sejarawan akademis sering mautsaha nglawan politisasi buku teks, sané  naanin taler ngamolihang pamargi sané  becik.
Panglimbak kawagedan manusané  wantah krama sané  akéh sané  kacihnayang olih panglimbak kota, kawéntenan papalihan krama, wangun pemerintahan, miwah tata bahasa taler aksara.
Sajeroning suksmannyané sané  sampun ketah, panglimbak kawagedan manusané  punika matungkalik pisan kapining krama suku sané  nénten kaayat, rumasuk indik budaya ngungsi ka genah-genah tiosan, krama Neolitik utawi juru boros; sakéwanten punika taler mabinayan kapinging budaya sané  kakeniang ring sajeroning panglimbak kawagedan manusané  punika.
Pikobet utaminnyané indi The Civilizing Process (1939) pakardin Norbert Elias sané  nyelehin adat-istiadat sosial saking krama istana abad pertengahan kantos masa pangawit Modern.
Kruna-kruna sané  nlatarang indik "tata susila" nglimbak ring masa pertengahan abad ka-16.
Ring panguntat masa warsa 1700-an miwah 1800-an, salami Revolusi Prancis, "panglimbak kawagedan manusané"  punika kaanggén ring sajeroning wangun sané  nunggal, nénten naanin antuk wangunan sané  akéh, miwah panglimbak kahuripan manusané  sané  jangkep.
Wantah ring suksman sané  sampun ketah puniki manados prasida antuk maosang indik "panglimbak kawagedan manusané ring  abad pertengahan" sajeroning suksmannyané Elias jagi pinaka oksimoron.
Iriki panglimbak kawagedan manusané  punika prasida sumeken miwah kasokong antuk kawéntenan sosial, samian nénten wantah sangkaning sifat imanusa, miwah "kawéntenan manusa sané  paripurna wantah prasida kakeniang sangkaning pakilitannyané antuk kawéntenan palemahan".
Panglimbak kawagedan manusané  punika sampun kabinayang antuk kahuripannyané, soroh pakaryaan, paumahan, wangun pemerintahan, tingkatan sosial, sistem ekonomi, kawéntenan aksara taler kawagedan ngwacén miwah nyurat, miwah cecirén budaya sané  tiosan.
Makasami panglimbak kawagedan manusané punika wantah ngandelang saking kahuripan para petaniné, sajabaning wénten Panglimbak kawagedan manusané  ring pangawitnyané ring Peru sané  minabang ngandelang indik pikolih saking segara.
Punika taler indik rempah utawi basa-basa sané  mabuat pisan santukan basa-basa punika prasida kasimpen antuk galah sané sué pisan.
Sakéwanten, ring sajeroning genah-genah maboros punika mapupul drika raris kapilih pinaka genah ngamolihang sakancan ajeng-ajengan, sakadi sané  wénten ring krama adat ring Pacific Northwest miwah minab mamargi salami budaya Natufian Mesolitik.
Kruna "paradaban" sering kasuksmayang pinaka "genah paumahan ring kota-kota".
Warga negara madué  papalihan krama; wénten raris pabinayan sané  ageng pantaraning papalihan sosial.
Panglimbak kawagedan manusané , antuk papalihan sosial sané  méweh taler pemerintahannyané sané  mapilpil.
Akéh kramané naler ngamolihang tanah ngwangun paumahan, utawi madué hak antuk kawéntenan tanah punika.
Ring pangawit masan Besi, Panglimbak kawagedan manusané  kontemporer nyansan nglimbak jinah pinaka piranti anggén transaksi sané  nyansan ngakéhang.
Kramané puniki minab nénten uning sapa sira miwah napi sané  kabuatang minab nénten medal ring galah sané  nyansan méweh.
Pangentos kawéntenan ekonomi sané  dangan nuju ekonomi sané  méwehan sakéwanten nénten janten prasida nincapang kasukertan kramané.
Pawilangan kramané sané  akéh pinaka takéhan sané  becik ngenénin indik sahananing sané  kabuatang, utaminnyané indik pangan kinum.
Sakadi jinah, akrasa miwah sesuratan kacihnayang antuk kawéntenan jadma ring kota miwah sahananing kawéntenannyané indik ekonomi (perdagangan) inggih punika para jana sané  nénten samian saling uning.
Indike punika naler ngranjing ring kawéntenan agama sané  sampun karemba, panglimbak seni, miwah sahananing sané  sampun maju, sané  kawéntenanyané sampun akéh taler nénten keni malih antuk ngawilangin ring sajeroning sains miwah teknologi.
Budaya-budaya puniki kabaosang olih "sakancan kramané" antuk bebaosan sané  karasayang nénten nginggilang. "
Antropolog duk mangkin nganggen istilah sane "nenten mresida memaca" keanggen antuk nguningayang ida dane niki.
Sakéwanten panglimbak kawagedan manusané  punika naler kasobyahang antuk pari polah sané  ketah, sahananing kahanan, miwah sosial sané  kasengguh sangkaning kawéntenan panglimbak kawagedan manusané .
Panglimbak kawagedan manusané  punika ketahnyane nglimbakang budaya sané  rimit, rumasuk pamong praja sané  ngamedalang kaputusan indik negara, sastra, seni profesional, arsitektur, agama sané  sampun karemba miwah sampun dados pendidikan nyabran dina, sahananing sané  kapaksa, sané  sampun naler kauratiang antuk nginggilang kawéntenan material.
Panglimbak kawagedan manusané  ring genah kramané meneng punika kawastanin identitas budaya sané  pinih jimbar saking kawéntenan krama punika.
Tetujonnyane wantah mangdané nglestariang tetamian budaya miwah kamanusan taler indik ciri utawi identitas budaya, utaminnyané saking kawéntenan payudan miwah pagerengan sané  nganggén senjata.
Filsuf sané  wénten saking pangawit abad kaping kalih, inggih punika Oswald Spengler, Spengler, Oswald, Decline of The West: Perspectives of World History (1919) ngawigunayang kruna sané  mawit saking Jerman, inggih punika ‘Kultur’, "budaya" antuk napi sane kabaos akeh jadma pinaka "peradaban".
Spengler maosang yéning panglimbak kawagedan manusané  punika wantah pangawit kawéntenan budaya sané  "nyansan ngreredang pinaka sangkaning panglalah saking sisi miwah sané  kakaryanin olih kramané sané sampun maju".
Panglimbak kawagedan manusané  punika prasida ngreredang ngraris runtuh, manut sakadi baos Toynbee santukan nénten "kramané sané nénten akéh punika nemu sengkala" antuk pari laksana utawi agamane sané  ngreredang anggén ngarepin sakancan parindikan utama, sakéwanten boya ja wantah indik kawéntenan ekonomi miwah palemahanné kémanten.
Pinaka imba pakilitan indik kawéntenan pasar rauhing abad kasia ngolas, doh pisan kawéntenannyané sané  ageng yéning saihang saking kawéntenan palemahan, budaya, miwah politik.
Ring masa Uruk, Guillermo Algaze maosang indik prakanti para dagangé sané  ngubungang Mesir, Mesopotamia, Iran, miwah Afghanistan.
Panglimbak kawagedan manusané  miwah masyarakat sané  matiosan ring sajebag jagat ring sajeroning ekonomi, politik, taler budaya punika samian malikitan taler madué  kawigunannyané soang-soang.
Panglimbak kawagedan manusané  Tengah punika raris kajimbarang malih antuk nglikubin samian wewidangan Timur Tengah miwah Eropa, taler raris kajimbarang ring jagat dunia miwah kolonisasi Eropa sané  nyikiang Amerika, Australia, Cina miwah Jepang ring abad ka sia ngolas.
Indike puniki prasida nyokong revolusi produk sekunder ring kawéntenan kramané sané  ngawigunayang ubuh-ubuhan, sakewanten boya ja wantah daging buronné kémanten, nanging ngawigunayang susu, wol, pupuk kandang miwah matekap antuk gerobak. Indiké puniki nglimbak saking Oecumene Eurasia.
Wewidangan genah puniki sampun kakeniang pinaka "imba indik panglimbak Panglimbak kawagedan manusané  sané  pinih utama ring kawéntenan sejarah manusané  taler indik kawéntenan roda, nandur entik-entikan ‘sereal’ kapertama, miwah panglimbak sesuratan."
Kawéntenan masa sané  mauwah taler magingsir ngenénin indik prabeya punika sangkaning kawigunanyane saking kramané sané  ngamargiang laksana kaon ring sajeroning pagubugan. Saen sinah wantah nilar pagubugan ring desa sané  nénten masengker miwah medalnyané kota-kota sané  masengker, ngenénin indik panglimbak kawagedan manusané  sané  kapertama.
Revolusi perkotaan sané  maju punika, raris ngandelang kawéntenan panglimbak sedentisme, kawéntenan rempah (basa-basa) sané  lokal, buron, miwah asil pertanian saking kramané, taler panglimbak kahuripan sané  ngandelang saking ekonomi miwah pupulan produksi surplus saking baga-baga soialnyané.
Sahananing parindikan utama saking imba sejarah miwah kawéntenan tiosang ring teori umum.
Manut sakadi Gibbon, "pangrered jagat Roma santukan kawéntenan palemahan miwah nénten prasida katawengin indik kadigjayan miwah kagungan sané  nénten patut.
Theodor Mommsen ring sajeroning History of Romeonyané ngaptiang mangdané  Roma punika runtuh, taler Kerajaan Romawi Barat ring warsa 476M punika raris ngeniang indik seseleh kawéntenan biologis saking "katurunan", "panglimbak", "nglingsirang", "karuntuhan", miwah sané  "ngawinang rusak".
Arnold J. Toynbee ring bukunnyané sané  mamurda A Study of History ngaptiang mangdané  nyansan akéh kawéntenan panglimbak kawagedan manusané ], punika taler Panglimbak kawagedan manusané  sané  kantun alit prasida kakeniang miwah samian panglimbak kawagedan manusané  punika sujatinnyané sampun nglintangin masa sakadi sané  kabaosang olih Mommsen.
Ri tatkala nglintangin masa, kawéntenan kramané sané  nyansan nincap ngawinang kawéntenan produksi nyansan ngreredang miwah konsumsi per kapita nyansan méwehang antuk mupulang pajeg, taler pikolih negarané nénten malih nglimbak, sakéwanten akéh ngamedalang jinah negara santukan akéhnyané kawéntenan kramané sané  nénten prasida katawengin.
Kawéntenan Sekuler Masa (Masa Ri tatkala Kawéntenan Negara palas ring sajeoring agama) taler Tren Milenial.
Sané  patut indik kawéntenan jagat roma punika prasida ngamedalang panampén sané  akéhan anggén nyiapang pasukannyané sané  nembe prasida kakasorang ring payudan, punika ngawinang kerajaan punika runtuh.
Kabaosang yéning runtuhnyané kawéntenan bangsa Maya punika, prasida anggén paplajahan majeng ring panglimbak kawagedan manusané  sané  mangkin. 
Energi sané  kamedalang antuk energy yield ratio (EYR) mabuat pisan mangdané  prasida ngwatesin kahuripan indik panglimbak kawagedan manusané .
Koneczny nyantenang indik panglimbak kawagedan manusané  punika nénten prasida kacampuhang manados hibrida, panglimbak kawagedan manusané  sané  kasoran ri tatkala kaicen hak sané  pateh ring sajeroning panglimbak kawagedan manusané  sané  inggil punika prasida kakeniang.
Sejarawan budaya Morris Berman ngaptiang ring sajeroning Dark Ages America; The End of Empire yéning ring Amerika Serikat akéh pisan pari polahnyane konsumtif, indike punika santukan maudang-kudang parindikan sané  nyokong kadigjayan-individualisme sané  takéh pisan, ngungsi miwah indik ekonomi, taler utsaha ngruruh arta brana sané  nyokong Amerika Serikat nepasin krisis, punika raris rug punika nénten prasida katambakin.
Kawéntenan dasar-dasar puniki manut sakadi Jacobs, ngenénin indik pinyungkan sosial sakadi palemahan sané  nyansan rusak, rasisme, miwah pabinayan saking wang sugih pantaraning wang marana sané  mabelat pisan.
Sahananing sané  kabuatang ngenénin indik kawagedan imanusa prasida antuk ngamolihang sumber daya sané  akéh, manut panampénnyané santukan mawit saking ngrusak palemahanné.
Ring sajeroning grafik, Ma mateges "yuta warsa sané  sampun lintang".)
Akéhan kawéntenan jagaté beléd sangkaning sering katempuh antuk kahanan tiosan, punika sané  ngawinang vulkanisme ekstrem.
Manusa sané  kakeniang paling akéh sawetara kalih yuta warsa sané  sampun lintang, masané  puniki nyansan ngalitang ring sajeroning paitungan palemahan (geologis).
Sawetara sia dasa sia persen saking makasami kawéntenan kahuripan sané  naanin maurip ring jagate, lintangan saking limang milyar sampun telas punah.
Kerak bumi terus mauwah raris sampun kawangun, sapunika taler indik kahuripanné ri tatkala pamedalannyané sané  kapertama.
Bulan kawangun antuk tabrakan protoplanet ka Bumi.
Atmosfer kawangun antuk gas vulkanik miwah gas umah kaca.
Bakteri ngawiwitin ngamedalang oksigen, ngwangun atmosfer bumi sané  katiga miwah atmosfer bumi sané  mangkin.
Banua-banua sané  pinaka pangawit inggih punika Kolumbia, Rodimia, miwah Pannotia. Riang sajeroning pah-pahan punika minab sanpun wénten ring sajeroning kalpa puniki.
Alon-alon pisan kahuripan puika malih nyimbarang ka banua miwah wangun-wangun palemahan, buron, miwah jamur sané  sampun kauningin punika ngawit medal, punika taler kawéntenan annelida, sarwa gumatat-gumitit, miwah reptil. Sapunika mawinan kawastanin eon, suksmannyané indik "kahuripan sané  sampun sinah".
Indike punika kawangun antuk hidrogen miwah helium sané  embas nénten sué ri sampune kawéntenan Big Bang 13,8 Ga (miliar warsa sané  sampun lintang) miwah daging-daging sané  abotan taler kamedalang olih supernova.
Ri tatkala awan sampun magingsir, kawéntenan bucu, gravitasi, miwah inersianyane rata manados sakadi piringan protoplanet sané  jegjeg leser kapining sumbu rotasinnyané.
Ri sampune akéh pisan sané  dilah-dileh, bintang T Tauri ngendih raris dados Matahari.
Bumi kawangun duk 4,55 miliar sané  sampun lintang (antuk kamarman 1 %) miwah akéhan sané  puput wantah dasa nglantur roras yuta warsa.
Proto-Bumi mentik antuk paweweh nyantos pahan ring jeronnyané krasa panes taler prasida ngalebur logam siderophile.
Saking ketékan kawah ring sajeroning kahanan langité, kacutetang yéning masa kawéntenan meteroit punika sering pisan, punika raris kawastanin Heavy Bombardment utawi pangeboman Berat sané  kaping untat. Punika kakawitin sawetara duk 4,1 Ga miwah kapuputang sawetara duk 3,8 Ga ring panguntat Hadean.
Ring pangawit Archean, Bumi sampun nyansin dingin gelis pisan.
Cihna anyar sané  ngeniang Bulan kawangun ungkuran saking 4,48 ± 0,02 Ga utawi 70-110 yuta warsa ri sampunne kakawitin antuk kawéntenan Tata Surya.
Tabrakan punika ngamedalang kekuatan sawetara ping satus yuta akéhan yéning saihang saking gegumuk Chicxulub ring kawéntenan sané  anyar puniki kapercayain sampun ngawinang kawéntenannyane punah, sakadi dinosaurus (sajabaning sarwa kedis).
Panampén indik tumbukan ageng punika narka yéning kawéntenan logam saking Bulan punika prasida telas, indiké puniki ngawedarang genahnyane sané  nénten patut.
Kerak pangawit sané  kawangun ri tatkala permukiman bumi karasa keras kawéntenannyané ring sajeroning pangawitnyané. Raris jakti-jakti ical saking kombinasi tektonik lempeng Hadean sané  gelis puniki miwah krasa sering pisan saking Late Heavy Bombardment.
Pah-pahan Kerak Hadean sané  panguntat punika miwah Archean pangawit puniki ngwangun inti ring sawewidangan genah mentiknyané banua sakadi mangkin.
Utaminnyané Kraton sané  kapah dados kalih wangsan terran sané  maselang-seling.
Indik bebaosan puniki, batu-batu gadang sané  sliab-slieb pinaka bukti subduksi salami Archean.
Sané  mangkin kocap akéh volatile sané  kakirim salami akresi olih proses sané  kauningin pinaka panglalah ring sajeroning kahanan sané  ngranjing raris nglebur dados andus ri tatkala tabrakan punika.
Planetesimal ring sajeroning jarak siki unit astronomi (AU), kawentenan jagat utawi bumi saking Matan Ai minabang nénten prasida ngicénin  panampén indik sakancan toya ka Bumi santukan nebula matahari panes pisan ri tatkala ngawentuk es miwah hidrasi pitulungan olih uap yeh antuk hgalah sané  sué pisan.
Cihna sané  anyar punika nyinahang segarané minab sampun telas ngawit kawéntenanyané duk 4,4 Ga. Ri tatkala pangawit eon Archean, dane sareng sami sampun nangkebin wantah asibak gumine puniki.
Santukan punika, Matan Ai pinaka 30% galangan ring masa 4,5 miliar warsa puniki.
Akéh pisan wénten imba sakéwanten akidik sané  patut indik sakancan kahuripan sané  medal saking bahan kimia sané  nénten maurip; sakadi sistem kimia sané  kakaryanin ring laboraturium doh saking rasa méweh, sakidiknyané majeng ring organisme sané  maurip.
Yadiastun kawéntenan takéhan atmosfer minab matiosan saking sané  kawedar olih Miller miwah Urey, seseleh salanturnyané kamargiang antuk takéhan sané  patut taler prasida kakeniang sintesis molekul organic.
RNA salanturnyané jagi kagentosin antuk DNA sané  ajekan punika prasida raris ngwangun genom sané  panjangan, nyimbarang pangruruh kawagedannyané sané  prasida kadruénang olih siki organisme.
Pikobet indik scenario metabolism-kapertma wantah ngeniang tata cara majeng ring organisme mangdana sida maevolusi.
Kawéntenan seseleh duk warsa 2003 nglapurang yéning montmorilloint taler prasida nyansan gelis konversi asam lemak manados "gelembung" miwah gelembung punika prasida nyutetang RNA sané  kantun neket ring sajeroning layon.
Sel LUA puniki wantah leluhur saking samian kahuripan ring jagate puniki.
Pakibeh indik atmosfer sané  akéh muatang oksigen inggih punika panglimbak sané  utama.
Punika ngangge fermentasi, pangencakan senyawa sané  akéh taler rimit manados senyawa sané  nénten rimit antuk kakuatan sané  nyansan ngedikang miwah nganggén kakuatan sané  kabebasang ri tatkala anggén mentik miwah ngakéhang.
Akéhan kahuripan punika nglikubin kawéntenan ring luhur jagaté sané  langsung taler sané  nénten langsung ring sajeroning fotosintesis.
Sarana pinaka nyiagayang electron ring sirkuit, hydrogen kalepasang ring toyane, raris ngamedalang oksigen pinaka asilnyane.
Wangun anoksigenik sané  dangangan wénten duk 3,8 Ga, nénten sué ri sampuné medalnyanée kahuripanné.
Pangawitnyané, oksigen sané  kalepasang kategul antuk batu kapur, besi, miwah mineral tiosan.
Yadiastun ring soang-soang sel punika wantah ngasilang oksigen sané  kedik kémanten, metabolism sané  kadadosang siki saking akéhnyané sel antuk galah sané  sué, prasida nguwah atmosfer jagate nuju kawéntenanannyané mangkin.
Lapisan ozon sané  kaserep taler kantun nyerep akéhan radiasi ultraviolet sané  naanin nglintangin atmosfer.
Punika ngawinang, Bumi tamis-tamis nerima panes sané  akéh saking Matan Ai ring eon Proterozoikum.
Deposit glasial sané  kakeniang ring Afrika Selatan mawit saking 2,2 Ga ri tatkala punika, manut kawéntenan paleomagnetik, punika pastika nampek magenah ring khatulistiwa.
Masan es Hurionian minabang sangkaning konsentrasi oksigen sané  nincap ring atmosfer sané  ngawinang kawéntenan metana nyansan tuun (CH4) ring atmosfer.
Sakéwanten, parindikan Snowball Earth/Bumi Bola Salju ketah kanggén ring gegambaran masan es sané  ngrabdain, salanturnyane salami masa Cryogenian.
Karbondioksida dados asiki sareng ujan nuju batuan cuca anggén ngwangun asam karbonat sané  raris kabakta ka segarane punika raris ngawetuang gas umah kaca saking atmosfer.
Domain Bakteri minabang kapertma pisan mapalasan saking wangun kahuripan tiosan (ketah naler kwastanin Neomura), sakéwanten panampén puniki kantun ngawetuang rebat.
Fosil pangawit sané  madué  cecirin inggih punika jamur sané  mawit saking masa Paleoproterozoikum, sawetara 2,4 sané  lintang” organisme bentik multiseluler puniki madrue wangunan filament sané  prasida beranastomosis.
Minabang sel sané  ageng punika wantah nadah sel sané  alitan, sakéwanten nénten mresidayang (minab santukan evolusi pertahanan mangsa).
Nganggén oksigen, kawéntenan metabolism produk limbah sel sané  agengan taler ngamolihang kakuatan sané  akéh.
Digelis, simbiosis sané  pageh punika prasida nglimbak pantaraning sel sané  ageng miwah sel-sel sané  alitan ring jeronnyané.
Kawéntenan punika naanin nibénin cyanobacteria fotosintesis sané  ngranjing ring sel heterotrofik sageng miwah manados kloroplas.
Tosan indik teori endosimbiotik sané  sampun maju indi wit seluler mitokondria miwah kloroplas, wénten raris teori sané  maosang yéning sel prasida ngawinang peroksisom, spirochetes ngawinang silia miwah flagella taler yéning kawéntenan virus DNA sané  ngawinang inti sel, yadiastun nénten wénten saking indiké punika sané  prasida katrima olih kramané sareng akéh.
Sawetara 1,1 Ga superbenua Rodinia sedek mapupul dados asiki.
Yadiastun pahan sajeroning koloni sareng sel khusus miwah organisme multiseluler nénten tatas, sawetara siki miliar warsa sané  sampun lintang, entikan multiseluler kapertama embas, minab antuk ganggang hijau.
Kutub paleomagneti kajangkepin antuk cihna geologis sakadi sabuk organic sané  nyihnayang kawéntenan lempeng purba miwah kawéntenan entik-entikan taler beburon ring masané  sané  lintang.
Wénten sawetara 1000 raris 830 Ma, akéhan massa benua punika dados asiki ring superbenua Rodinia.
Panampén indi Superbenua puniki kabaos naler Pannotia utawi Vendia.
Kawéntenannyane sané  terus mamargi miwah tata titi makakalih glasiasi kantun kaselehin miwah méwehan kasobyahang yéning saihang sareng Proterozoic Snowball Earth utawi Bumi Bola Salju Proterozoikum.
Santukan kawéntenan CO2 inggih punika gas umah kaca sané  mautama, punika ngawinang iklim punika nyansan dingin sajabag jagat.
Kawentanan sané  nincap sajeroning kawéntenan vulkanik kamedalang saking Rodinia sané  pecak sinarengan.
Wangun saking tigang kahuripan punika sané  kawastanin biota Ediacara, sané  ageng miwah maendahan saking kawenteannyane sané  dmun.
Indike puniki kapah dados tiga masa: Paleozoikum, Mesozoikum, miwah Kenozoikum taler masa ri tatkala kahuripan multiseluler ngeniang diversifikasi nibénin makasami organisme sané  kauningin mangkin.
Indike puniki ngawianang kawentan toyané ring segara nincap menék.
Kawéntenan led-ledan glasisasi saking masa puniki wantah kakeniang ring led-ledan Gondwana.
Banua Laurentia miwah Baltica matabrakan sawetara 450 miwah 400 Ma, salami Orogeni Kaledonia, antuk ngwangun Laurussia (sané  ketah kawastanin Euramerica).
Tabrakan Siberia taler Larussia ngawinang Orogeni Ural, kawéntenan Gondwana taler Laurussia kawastanin Orogeni Variscan utawi Hercynian ring Eropa utawi Orogeni Alleghenian ring Amerika Utara.
Sakéwanten wangun kahuripan Ediacaran kasinahang let pisan miwah nénten dangan prasida karanjingang ring baga modern, ring panguntat filum Kambrium pinih modern punika sampun kakeniang.
Makudang-kudang saking baga Kambrium puniki nyihnayang rimit pisan sakéwanten kasinahang mabinayan pisan saking kahurpan modern, imbannyané indik Anomalocaris miwah Haikouichthys.
Kawéntenan sané  maurip, sané  prasida dados pawiwit ulam, utawi madué  kaleketan sareng ulam punika wantah Pikaia.
Ulam, vertebrata sané  kapertama wénten, maevolusi ring segarane duk 530 Ma.
Fosil sané  pinih lingsir saking jamur miwah entik-entikan darat mayusa 480-460 Ma, yadiastun cihna molekulernyané nyihnayang yéning jamur punika minab sampun wénten ring tanahé duk 1000 Ma miwah sakancan palemahan tiosan 700 Ma.
Sirip maevolusi dados pahan awak sané  kanggén tatrapoda kapertama anggén ngangkat sirahnyane medal saking toyane raris prasida ngirup udara.
Pamuputnyané, makudang-kudang saking kawéntenannyané manados becik pisan santukan prasida maurip ring darat punika raris prasida ngamargiang kahuripannyané ring darat, yadiastun mataluh ring toyane.
Entik-entikan sané  nglimbakang winih, sané  ngawinang gelis panglimbaknyane ring darat, duk sawetara 360 Ma.
Tigang dasa yuta sané  jagi rauh (310 Ma) ngenenin pabinayan sinapsida (rumasuk ring mamalia) saking sauropsida (rumasuk ring soroh paksi miwah reptil).
Kawéntenan punahnyané Trias-Jurassik duk warsa 200 Ma, prasida nylametang dinosaurus sané  akéh taler pinaka buron sané  inggil ring sajeroning vertebrata.
60% invertebrate ring segarane sampun punah miwah 25% saking samian soroh punika.
Wénten tigang masa indik punahnyané buron punika, inggih punika Permian-Triassic utawi Great Dying, minab sangkaning makudang-kudang campuhan saking kawéntenan vulkanik jebag Siberia pecakan asteroid, gasifikasi hidrat metanan, fluktuasi ring segarane, miwah kawéntenan anoksidan sané ageng.
Piniki wantah pamunah sané  prasida ngamademang sakancan parindikan sané  wénten, antuk sawetara 57% saking makasami baga miwah 83% saking sami genus prasida padem.
Pangawit Paleosean, kawentanan jagate nyansan ngamecikang miwah kawéntenan soroh mamalia nyansan nincap.
Savana nénten madaging padang raris akéh kakeniang pinaka lanskap sané  jimbar pisan miwah mamalia sakadi Andrewsarchus nincap manados mamalia sané  ngabaksa tatadahannyane ring darat, punika sané  ketah kaucap mamalia ageng miwah paus sané  medal kapertama sakadi Basilosaurus.
Burun sané  madué  kuku raksasa sakadi Paraceratherium miwah Deinotherium maevolusi antuk ngawinang ageng kawéntenan padang rumput.
Laut Tethys katutup olih tabrakan saking Banua Afrika miwah Banua Eropa.
Jembatan darat utawi tanah minab prasida ngawinang sakancan kahuripanne sané  mawit saking Amerika Selatan ngungsi ka Amerika Utara, punika raris nungkalik.
Masan es ngawinang evolusi manusa modern ring Sahara Afrika miwah Ekspansi.
Kramané sareng akéh sumeken pisan yéning ngungsu utawi migrasi punika prasida kakeniang ring wewidangan Beringia. Punika mwainan, rahina puniki wénten unta (sané  maevolusi miwah punah ring Amerika Utara), kuda (sané  maevolusi miwah punah di Amerika Utara), miwah wargi asli Amerika.
Takéhan untek nincap pisan miwah ring masa 2 Ma, buron pertama sané  kapupulang dados asiki ring sajeroning genus Homo sampun medal.
Kawegedan punika kanggén ngawigunayang api, minab sampun kakawitin ring masa Homo erectus (utawi Homo ergaster), minab wénten 790.000 warsa sané  sampun lintang, sakéwanten ring pangawit warsa 1,5 Ma
Méwehan ri tatkala mutusang lawentetnan wit basa” santukan nénten janten indik kawéntenan Homo erectus sané  prasida ngraos utawi kawagedan punika durung kakawitin nyantos homo sapiens.
Guna kaya sosial punika muatang kawéntenan sané  rimit taler akéh pisan, basa nyansan mecikang utawi pinaka piranti sané  ngawinang nyansan rimit.
Manusa kapertama sané nyihnayang simbol-simbol spiritualitas wantah Neanderthal (ketahnyane kapah-pahang pinaka wewangsan sané  palas nénten nganutin embasnyané sang sané  kantun maurip): sané  padem punika katanem, sering pisan nénten kacihnayang antuk ajeng-ajengan utawi piranti.
Ri tatkala kawéntenan basa nyansan ngarimitang, kawagedan anggén ngelingang miwah mabebaosan indik sahananing gatra sané  kapolihang, manut teori sané  kasobyahang olih Richard Dawkins, ring sajeroning replikator sané  anyar: kawastanin meme.
Pantaraning 8500 miwah 7000 SM, manusané  ring Fertile Crescent ring Timur Tengah ngawitin antuk makarya genah maubuh-ubuhan antuk kawéntenan entik-entikan miwah buron; ring sajeroning pertanian.
Sakéwanten, pantaraning panglimbak kawagedan manusané  sané  nyelang parindikan pertanian punika, ekonominyane prasida degde miwah produktivitas nyansan nincap sané  sampun sayaga olih kawéntenan pertanian punika sané  patut pisan nglimbakang kawéntenan manusané .
Indike puniki ngawinang panglimbak kawagedan manusané  sané  pertama ring jagate, utaminnyané ring Timur Tengah, sawetara 4000 miwah 3000 SM.
Manusané  nénten malih nelasang galahnyane makarya mangda prasida maurip, indike puniki ngicénin  galah sang sané  ngamong pakaryan khusus kapertama sakadi sang sané  makarya kerajinan, dagang, miwah pandita, taler sané  tiosan).
Sawetara 500 SM, wénten panglimbak panglimbak kawagedan manusané  sané  sampun maju ring Timur Tengah sakadi Iran, India, Cina, miwah Yunani, sané  sliab-slieb nyansan ngreredang.
Panglimbak kawagedan manusané  puniki nglimbak ring sajeroning payudan, seni, sains, matematika, miwah arsitektur.
Kerajaan Romawi kadadosang magama Kristen olih Kaisar Konstantin ring pangawit masa abad ka-4 kantos abad ka-5.
The House of Wisdom utawi umah kawicaksanaan punika kawangun ring Baghdad duk masa Abbasiyah, ring Irak.
Ring abad ka-14, Renaisans sané  kakawitin ring Italia antuk nginggilang agama, seni, miwah sains.
Panglimbak kawagedan manusané  kakawitin saking warsa 1500 sané  nyihnayang revolusi ilmiah miwah industri.
Saking warsa 1914 kantos 1918 miwah 1939 kantos 1945, negara-negara sawewengkon jagat sareng ring sajeroning payudan jagaté punika.
Ri sampuné mayuda, akéh negara sanya anyar kawangun, raris maosang utawikicén kamardikan ring sajeroning masa dekolonialisasi.
Panglimbak teknologi ngenénin indik sanjata nuklir, komputer, rekayasa genetika, miwah nanoteknologi.
Rasa jejeh miwah pikobet utama indik pinyungkan, perang, kameranan, kekerasan radikalisme, miwah sakadi sané  mamargi iwawu indik kawéntenan iklim sané  sampun kauwah santukan manusané  kawéntenan manusané  nyansan nincap sinarengan antuk nincapnyané panglimbak manusané  ring jagate.
Sejarah manusa utawi sejarah sané  kasurat wantah bebaosan indik kawéntenan manusané  sané  sampun lintang.
Neolitik nyantenang Revolusi Pertanian kakawitin sawetara 10.000 miwah 5000 SM ring Near East’s Fertile Crescent utawi Bulan Sabit Subur ring Timur Dekat.
Kawéntenan pertanian nganutin panglimbaknyané, indik rempah utawi basa-basa punika nyansan mecikang taler prasida nyokong pah-pahan pakaryan anggén nyimpen ajeng-ajengan ring pantaraning masan nandur.
Agama Hindu nglimbak ring panguntat masa Perunggu ring banuua India.
Sejarah sané  wénten ri sampune masan klasik ("Abad Pertengahan", c. 500-1500M) nyaksiang kawéntenan agama Kristen, masa Keemasan Islam (c.750 M-c.1258 M), miwah Renaisans Timur taler Italia (saking sawetara 1300 M).
Ring abad ka-18 kawéntenan kaweruhan miwah teknologi sampun rauh ring masa kritis sané  manadosang Revolusi Industri miwah panguntat masa modern sané  kakawitin sawetara warsa 1800 miwah terus nglimbak kantos mangkin.
Kawéntenan manusa modern sané  medal ring Afrika sawetara 300.000 warsa sané  sampun lintang taler modernitas pari polah punika sawetara 50.000 warsa sané  sampun lintang.
Minab saking 1,8 yuta warsa sané  sampun lintang, sakéwanten pastika ring 500.000 warsa sané  sampun lintang, manusané  ngawiwitin nganggén api antuk manesang taler maretengan.
Manusa paleotik idup pinaka juru boros miwah ketahnyané ngungsi.
Gelis magingsir kramané ka Amerika Utara miwah Oseania mamargi ring puncaknyané daweg masan es sané  anyar.
Lembah Sungai Kuning ring Cina punika nandur sakancam entik gandum pinaka entikan sereal tiosan sawetara 7000 SM; Lembah Yangtze ngutsahayang kawéntenan pantun ring pangawit masa, kirang langkung daweg 8000 SM.
Logam sané  pertama kakaryanin kaanggén ri sajeroning maakrya piranti miwah papayas an antuk tembaga, duk warsa 6000 SM.
Kota-kota kawastanin pusat perdagangan, manufaktur, miwah kawéntenan politik.
Panglimbak kota kacihnayang antuk panglimbak kawagedan manusané  sané  nyansan nincap.
Budaya-budaya puniki mautsaha ngeniang roda, matematika, makarya perunggu, kapal layar, roda anggén ngaryanin payuk tanah liat, kain tenun, wewangunan sané  kukuh, miwah aksara.
Kawéntenan Neolitik madué  cecirén antuk nyumbah dewa-dewa antropomorfik.
Pumahan utama kagenahang ring genah-genah sané  nampek antuk kawéntenan tukad taler tanahnyane gemuh: Tigris miwah Efrat ring Mesopotamia, Tukad Nil ring Mesir, Indus ring banua India, miwah Tukad Yangtze taler Tukad Kuning ring Cina.
Sesuratan kuna kakaryanin antuk baji sané  kakawitin pinaka sistem piktograf sané  nyobyahang gegambaran sané  sederana miah abstrak.
Transportasi kasiagayang ring genah-genah toya sakadi tukad miwah segara.
Panglimbak puniki ngawinang medalnyané negara-negara territorial miwah kerajaan.
Indik panglimbak kawagedan manusa ring Crete The Minoan sampun ngranjing ring masa Perunggu duk warsa 2700 SM sané  kekeniang pinaka panglimbak kawagedan manusané  ring Eropa.
Sakadi warsané  sané  sampun lintang, kawagedan manusa punika prasida nglimbak kantos sajebag jagat.
Ring India, masa puniki wantah kabaos masa Veda (1750 SM-600 M) pinaka dasar kawéntenan agama Hindune miwah parindikan budaya tiosan saking wargi India dan puput ring masa abad ka-6 SM.
Salami ring Mesoamerika (sawetara 1500 SM kantos 500 M), panglimbak kawagedan manusané  nyansan rimit miwah ngruruh genah utama ngawit panglimbaknyané, punika raris akéhan ring genah sané  mangkin kawastanin Meksiko, Amerika Tengah, miwah Peru.
Teori Masa Aksial Karl Jaspers taler muatang indik Zorooastrianisme Persia, sakéwanten sang maraga wikan tiosan nulak kawéntenan Zoroastrianisme.
Puniki indik Taoisme, Legalisme, miwah Konfusianisme.
Kerajaan-kerajaan sané  ageng makilitan pisan ring sajeroning ngambil wewidangannyane antuk tentara taler ring sajeroning ngwangun paumahan sané  kakukuhang manados genah pusat pertanian.
Wénten sakancan kerajaan regional salami masané  puniki.
Kerajaan Median ngaturin margi majeng ring Kerajaan Iran, asapunika taler majeng Kerajaan Achaemenid (550-330 SM), Kerajaan Parthia (247 SM-224 M), miwah Kerajaan Sasania (224-651 M).
Alexander Agung (356-323 SM) saking Makedonia ngwangun kerajaan raris prasida ngasorang kerajaan-kerajaan sané  wénten ring wewidangan Yunani mangkin, kantos ring India mangkin.
Saking abad ka-3 M, dinasti Gupta sané  dados pamucuk ring masané  puniki, raris masané  puniki kabaos kadigjayan India Kuno. 
Salanturnyane raris nyihnayang kawéntenan masa kadigjayan agama Hindu ring abad ka-4 miwah ka-5.
Ring sajeroning masa Augustus (63 SM - 14 M), Raja Romawi kapertama, Roma sampun ngeker atenga lintang wewidangan Mediterania punika.    
Kerajaan Barat jagi runtuh ring 476 M raris keni panglalah saking Jerman ri tatkala Odoacer dados pamucuk.
Dinasti HAN madué  kawisesan miwah panglalah sané  masaih ring sajeroning Kerajaan Romawi sané  magenah ring tanggun margi Jalur Sutra.
Sakadi kerjaan tiosan ring sajeroning masa sané  let, inggih punika Dinasti Han Cina nyansan nlimbakang ring baga pemerintahan, pendidikan, matematika, astronomi, teknologi, miwah akéh malih sané  lianan.
Kerajaan regional sané  prasida kawangun ring Amerika raris medal saking budaya sané  kawangun ring pangawit masa 2500 SM.
Negara-kotas sané  ageng Kawastanin Maya punika nyansan lami nyannsaan nincap miwah sinah, taler budaya Maya punika nglimbak ring sajeroning wewidangan Yucatan miwah genah-genah sané  nampek.
Sakéwanten, ring makudang-kudang daerah ring masané  puniki wantah kewéntenan teknologi sané  nyansan nglimbakang.
Dinasti Han Cina sané  rairis ngwéntenang perang saudara warsa 220 M, manut saking tigang masa kerajaan, sajewanten sawitrannyane saking Romawi nyansan pecak ri tatkala punika taler kabaos Cirisi of the Third Century utawi Krisis Abad Katiga.
Panglimbak sangurdi miwah mantaya kuda sané  kokoh santukan jagi kabakta olih sang pamanah sané  jangkep masenjata ngawinang krama sané  ngumbara pinaka pikobet majeng ring panglimbak kawagedan manusané  sané  nyansan nincap.
Parindikan sané  kantun masisa saking Kerajaan Romawi ring Mediterania Timur nglantur pinaka sahananing sané  kabaos Kerajaan Bizantium.
Masa puniki ketahnyane mawit saking abad ka-5 daweg runtuhnyane masa Kerajaan Romawi Barat, sané  sampun pecak dados kerjaan-kerajaan tiosan, makudang-kudang kerajaan punika ngranjing ring kapemimpiman Kerajaan Romawi Suci.
Asia Selatan nyingakin sahananing kerajaan pertengahan India, kasarengin antuk kerajaan Islam ring Inda sané  kawangun.
Indike puniki minabang negara Afrika kayun maprakanti antuk sistem perdagangannyané ring Asia Tenggara, puniki sané  ngawinang Afrika maprakanti sareng Asia: indike puniki pateh sakadi kawéntenan budaya Islam sané  prasida ngamedalang budaya Swahili.
Puniki naler kabaos patemon budaya, antuk budaya Helenistik Bizantium miwah Kristen masaih antuk tradisi Iran Persia miwah agama Zoroaster.
Saking genahnyane rig Jazirah Arab, krama Islam ngawitin panglalahnyané salami ri sampuné masa pangawit klasik.
Akéh saking paplajahan miwah panglimbake puniki prasida kakilitang antuk geografi.
Panglalah sané  kagamel olih dagang Islam puniki ngambil margi dagang Afrika-Arab miwah Arab-Asia sané  pinih ageng.
Manut sakadi kawénten agama miwah sumpena prasida ngasorang, raris para pamucuk Eropané ngamedalang Perang Salib anggén ngasorang kawéntenan Muslim miwah ngrebut malih Tanah Suci.
Kawéntenan Arab ring genah punika prasida kapuputang ring masa pertengahan ring abad ka-11 antuk sapangrauh jadma Turki Seljuk sané  ngungsi nuju kelod saking Turki ring Asia Tengah.
Genahe punika raris kawastanin Pasih Barbary taler pacang dados genah utama majeng ring perompak miwah swasta sané  pacang kanggén makudang-kudang perlabuhan ring Afrika Utara antuk serangannyane majeng ring kota-kota ring pasisi pasih, makudang-kudang negara Eropa antuk ngrereh budak mangdané  kaadol ring peken Afrika Utara pinaka pahan saking budak ring genah perdagangan Barbary.
Daweg abad ka-8, Islam ngawitin malih pinaka kuasa ring wewidangan punika taler wantah Islam sané  kapercayain olih akéhan krama irika, yadiastun kawéntenan agama Budhane setata pageh ring timur.
Risampuné Jenghis Khan padem duk warsa 1227, wewidangan Asia Tengah akéhan kakeniang olih negara sané  nerusang sakadi Chagatai Khanate.
Wewidangan punika raris kapah dados pakilitan khanat sané  alitan taler karipta olih Uzbek.
Para krama sané  nyerbu ngwangun kerajaan anyar saking led-ledan Kerajaan Romawi Barat.
Agama Kristen raris nglimbak ring Eropa Barat miwah biara-biara punika raris kawangun.
Manorialisme wantah organisasi petani ka desa-desa sané  mapiutangan prabeya miwah nyiagayang genah pakaryan majeng ring para bangsawan miwah feodalisme, struktur politik ri tatkala wangsa ksatria miwah bangsawan madué  genah sané  kasoran, mautang dinas militer majeng ring pamucuknyane antuk pikolih hak sané  kanggén nyewa tanah miwah bangsawan wantah kakalih parindikan indik tata cara ngupapira kawéntenan krama ring abad pertengahan sané  ngilmbak salami High Middle Ages utawi Abad Pertengahan Tinggi.
Dagang Italia ngimpor budak anggén makarya dados pembantu rumah tangga ring sajeroning ngolah gula.
Krama sané  lue, gering, miwah payudan sané  ngawinang rug kawéntenan kramané ring Eropa Barat.
Raris margi kabungkah majeng ring dinasti Zagwe sané  kasub antuk arsitektur tugelan batunyane ring Lalibela.
Perdagangan trans-Sahara raris kawangun antuk kanaka, gading, uyah, miwah budak.
Afrika Tengah ngeniang embasnyane negara-negara sakadi Kerajaan Kongo.
Struktur batu sané  pinaka benteng raris kawangun nénten ngeniang mortar sakadi Great Zimbabwe, pinaka ibu kota Kerajaan Zimbabwe, Khami, Ibu kota Kerajaan Butua, miwah Danangombe (Dhlo-Dhlo), ibu kota Kerajaan Rozvi.
Abad kaping sia nyaksiang utsaha Tripatit pacang ngasorang India Utara, sakadi Kerajaan Pratihara, Kerajaan Pala, miwah Kerajaan Rashtrakuta.
Sakéwanten, dinasti Tang raris pecak miwah ri sampuné tengah abad katibén sengkala, dinasti Song raris nyikiang malih Tiongkok punika, ri tatkala manut William McNeill, negara punika wantah negara sané  "pinih sugih, akéh madué  guna kaya, miwah kakeniang ring sajebag jagat".
Sawetara siki abad, pemerintah dinasi Mongol Yuan, etnis Tionghoa nugesang malih indik kawéntenannyane kawangun dinasti Ming (1368).
Ring masa Nara abad kaping kutus punika nyihnayang embasnyane negera Jepang sané  kukuh miwah sering kagambarang pinaka masa kadigjayan.
Masa feudal ring sejarah Jepang sané  akéhan kamong olih para kuasa ring daerah kukuh (daimyos) pisan miwah pemerintahan militer para panglima perang (shogun) sakadi keshogunan Ashikaga miwah Keshogunan Tokugawa, sané  mamargi saking warsa 1185 kantos 1868.
Silla ngasorang Bakje ring warsa 660 miwah goguryeo ring warsa 668, punika nyihnayang pangawit masa ring pahan negara saking wewidangan kauh miwah kelod (남북국시대), antuk Silla satu, raris masikian saking sisi kelod miwah Balhae, negara sané  nerusang Guguryeo ring sisi kaler.
Kakawitin duk abad ka-9, Kerajaan Bagan kasub ring Myanmar Modern.
Puebloan leluhurnyane miwah panglingsirnyané (ring abad ka-9 kantos 13) ngwangun paumahan sané  kukuh taler jimbar, rumasuk indik struktur batu sané  janten kanggén wewangunan sané  ageng ring Amerika Utara kantos abad ka-19.
Ring Amerika Selatan, abad ka-14 miwah ke-15, nyihnayang kawéntenan Suku Inca sané  wawu matangi.
Revolusi Ilmiah ngamolihang sokongan saking (kauningannyane indik Johanner Gutenberg nuju Eropa saking genah nyetak, antuk soroh sané  nénten magingsir, miwah sangkaning nemu kawéntenan teleskop taler mikroskop.
Masa panuntat modern kantos pamuputnyane Perang Dunia II, duk warsa 1945 kantos mangkin.
Masa pangawit modern puniki kacihnayang antuk embasnyané kaweruhan miwah kawéntenan teknologi sané  nyansan nglimbak, politik sipil, miwah negara bangsa.
Ring masa pangawit modern puniki, Eropa mresidayang ngamolihang malih kadigjayannyané: sejarawan taler kantun ngrebatang sané  dados jalarannyane.
Indike punika prasida nglimbakang ekonomi moneter sané  maju ring warsa 1000 M.
Raris kadigjayaan teknologi punika dados panguasa ring sajeroning produksi besi cor, bellows piston, wanguan jembatan gantung, percetakan, miwah kompas.
Silih tunggil teori indik nangiang kawéntenan Eropane sané  nyobyahang yéning geografi Eropa punika madué  kawigunan utama ring sajeroning kadigjayannyané.
Pumiki raris ngicénin  Eropa sajeroning undagan-undagan ngraksa kawéntenannyané saking baya para penjajah Asia Tengah.
Masa kadigjayan Islam puput antuk kawéntenan penjarahan Mongol ring Bagdad duk warsa 1258.
Geografi ngwetuang pabinayan geopolitik sané  utama.
Sakéwanten kawéntenannyane matungkalik, ri tatkala Eropa sering kadadosang genah negara-negara sané  mabyayuhan sangkaning byuta.
Tamis-tamis makasami wawidangan pakaryan ring bangkete telas kawatesin olih patani-patani inucap.
Kawéntenan teknologinyane sané  becik miwah kasugihannyane sané  kapolihang olih para dagange saka kidik punika mersidayang ngicénin  pangaptin rahayu sané  nyansan jimbar.
Pamargin kawéntenan maritime Eropa punika nénten banget ngranayang ngon santukan kawéntenan alam utawi geografinnyanewantah pakaryan negea-negara Atalntiknyane: Portugal, Spanyol, Inggris, Prancis, miwah Belanda.
Ring Afrika Utara, Kesultanan Saadi pinaka negara Berber sané  mahardika kantos warsa 1659.
Pasih Swahili raris ngreredang ri tatkala kawéntenannyané kamong olih Kerajaan Portugis miwah raris kaambil olih kerajaan Oman.
Kerjaan Zimbabwe ring Afrika Selatan sampun mungkah margi majeng ring kerajaan-kerajaan sané  alitan sakadi Mutapa, Butua, miwah Rozvi.
Panglimbak panglimbak kawagedan manusané  sané  tiosan ring Afrika sampun nglimbak salami masa puniki.
Jepang ring sajeroning masa puniki Azuchi-Momoyama (1568-16030, kasarengin ring masa Edo (1603-1868).
Kerajaan Johor sané  kapusatang ring tanggun kelod Semenanjung Malaya, dados genah perdagangan utama sané  akéh ring wewidangan punika.
Rusia raris nyerang ka pasih barat laut Amerika Utara, antuk pasukan pertamanyane ring Alaska ri tatkala warsa 1748 miwah sané  sayaga nyaga ring ajeng Fort Ross ring California mangkin duk warsa 1812.
Revolusi industry kakawitin ring Inggris Raya miwah nganggén cihna produksi anyar, pabrik, produksi akéh, miwah tat titi antuk makarya sakancan kahanan mangda nyansan gelis miwah ngagen akifik kemanten pagawé pantaraning pagawé sané  kaperluang sadurungé punika.
Ri sampune wargi Eropa sampun keni panglalahAmerika, parikrama indik kerajaan raris nuju kawéntenannyané ring Asia miwah Oseania.
Inggris naler nyajah Australia, Selandia Baru, miwah Afrika Selatan antuk pasukannyané sané  akéh, Inggris raris ngungsi ka genah-genah puniki.
Ring Eropa, pikobet indik ekonomi miwah militer ngriptayang kawéntenan sistem negara bangsa miwah pah-pahan ento linguistik sané  kakawitin antuk nyelehin angga (utawi mengidentifikasi diri) pinaka negara sané  mabinayan saking aspirasi otonomi budaya miwah politik.
Tiosan punika, industri sané  cemer miwah ngrusak palemahanné ri tatkala kakeniang api miwah pangawit panglimbak kawagedan manusané, prasida gelis nincap.
Akéhan jagaté keni panglalah saking negara-negara Eropa: Amerika Serikat miwah Jepang.
Perang Dunia I ngawinang runtuhnyane pertang kerajaan, sakadi Austria-Hongaria, Kerajaan Jerman, kerajaan Ottoman, miwah Kerajaan Rusia, taler nganginang ka Inggris miwah Prancis sane sampun lesu.
Utsaha nginggilang soang-soang negara nasional sané  sedek mamargi, nyansan mabyayuhan santukan kawéntenan ekonomi sané  ngawinang rasa kuciwa taler sida ngwantu pamargi Perang Dunia II sané  gelis pisan.
Peayudané kapuputang becik ring warsa 1991 ri sampuné Pan European Picnic, runtuhnyané Tirai Besi miwah Tembok Berlin taler runtuhnyané Blok Timur miwah Pakta Warsawa.
Ring sajeroning masa-masa pangawit ri sampuné payudané puput genah-genah sané  kajah ring Asia miwah Afrika sakadi Kerajaan Belgia, Inggris, Belanda, Prancis, miwah Eropa Barat sané  tiosan raris nguncarang kamhardikannyane.
Kawentean UniEropa wénten kapiambeng antuk nénten patutnyane kawéntenan ekonomi miwah politik sami, puniki santukan institusi Amerika Serikat sané  nénten prasida ngamargiang nganutin Anggaran Konfederasi sadurung kadruenang olih Konstitusi Amerika Serikat sané  kakawitin duk warsa 1789.
Manut ring masa sesampuné Perang Dunia II mamargi, panglimbak kawéntenan sané  ngawinang pamargin jet, satelit buatan antuk aplikasi sané  nénten keni antuk ngawilangin punika ngranjing ring Global Positioning System (GSP) miwah kawéntenan internet.
Rasa jengah  ring sajebag jagat indik kawéntenan palemahan sampun nincap santukan kawéntenan populasi miwah industrialisasi, utaminnyané ring India, Cina, miwah Brasil.
Arsip pinaka pupulan catetan sejarah, ring makudang kudang piranti ring dija ipun magenah.
Indike punika raris sampun kasuksmayang antuk ngumpamayang pinaka "sekresi saking organisme" miwah kabinayang saking kawéntenan sesuratan sané  sampun kasurat utawi sumeken kakaryanin anggén maosang piteket-piteket majeng ring pianak cucu kapungkur wekas.
Puniki mawinan sajeroning sesuratan punika mabinayan pisan saking kawéntenan perpustakaan ring sajeroning kawigunannyané miwah organisasinnyané yadiastun kawéntenan sesuratan punika sering kakening ring jeroning gedung perpustakaan.
Para arkeolog sampun ngeniang panyatusan sesuratan marupa papan tanah liat sané  mawit saking masa milineum kaping tiga miwah kaping kalih SM ring genah-genah pencarian daring sakadi Ebla, Mari, Amarna, Hattusas, Ugarit, miwah Pylos.
Sakéwanten indiké punika sampan ical duaning dokumen utawi sesuratan punika kasurat ring naskah sakadi papyrus miwah kertas sané  gelis pisan rusak, sakéwanten nénten sakadi punika yéning ngangge batu.
Negara Inggris sesampuné warsa 1066 nglimbakang sesuratan miwah tata cara nyelehin sesuratan punika.
Yadiastun akéh pisan sesuratan, sensus pangarsipan sané  pinih anyat ring Amerika Serikat sané  kacihnayang antuk petang soroh, sakadi: akademik, bisnis, pemerintah, nirlaba, miwah sané  lianan.
Tata titi jagi ngwacén sesuratan punika ketahnyané wantah ngamargiang semaya sadurungnyané: makudang-kudang teks sané  sampun katurang antuk makarya pitakén.
Conto arsip bisnis sane kaloktah ring Amerika Serikat rumasuk Coca cola ( sane taler madue museum mapasahan inggih punika World Of Coca-Cola), Procter and Gamble, Motorola Heritage Services and Archives, miwah Levi Strauss & Co. Arsip perusahaan puniki miara dokumen masejarah miwah sakancan parindikan sane mapaiketan sareng sejarah miwah administrasi perusahaan padruenyane.
Pagawé sané  ngaryanin sesuratan puniki minab madué  pacampuhan indik palatihan miwah gelar, saking kawéntenan sejarah utawi perpustakaannyané.
Ring Amerika Serikat sesuratan (administrasi) utawi arsip miwah Arsip Nasional (Nara) sané ngraksa kawéntenan sesuratan ring genah pusat ring District of Columbia miwah Collage Park, Maryland, anruk sarana regional sané  kasobyahang majeng makasami wewidangan Amerika Serikat. 
Ring Inggris Raya, sesuratan utawi Arsip Nasional punika (sadurungnyane kakeninag ring Kantor Catatan Publik) wantah sesuratan pemerintah majeng Inggris miwah Wales.
Yéning kajangkepang, kawéntenan sesuratan utawi arsip sané  akéh punika kaemban olih pengawasan Administrasi arsip prancis inggih punika sané  pinih ageng ring jagaté.
Keuskupan agung, keuskupan, miwah paroki taler madué  sesuratan ring Gereja katolik Roma miwah Gereja Anglikan.
Sering pisan lembaga-lembaga puniki ngandelang dana wantuan saking pemerintah wiadin swasta.
Akéh musem sané  nyimpen sesuratan anggén nyihnayang wit karyannyane.
Puniki wantah angka sané  mabinayan saking 1,3% sané  kaselehin saking sang maraga wiraswasta.
Tetujon nyiagayang sesuratan puniki wantah mupulang carita saking para istriné sané  nyihnayang angga miwah macarita mangdané  prasida kapirengang.
Sesuratan organisasi (sakadi perusahaan utawi pemerintah) ketahnyane madaging wangsan sesuratan tiosan, sakadi file administrasi, sesuratan bisnis, memo, korespondensi resmi, miwah catatan rparum.
Akéh pisan saking wantuan puniki durung prasida kaakryanang katalog sakéwanten sané  mangkin sampun sedeng mamargi panyimpenannyané antuk daring (digital) sané  sampun kasiagayang majeng ring krama ring ambara laya (daring).
Prakantin ring internasional majeng ring kawéntenen sesuratan inggih punika UNESCO miwah Blue Shield Internasional sané  anut sajeroning Konvensi Den Haag antuk Pangraksa ini Kekayaan Budaya saking warsa 1954 miwah protokol ka-2 saking warsa 1999.
Page, Morgan M. "One saking Vaults: Gosip, Akses, miwah Trans Sejrah-Nyaritayang;"
Imbannyane wantah bebaosan indik Morgan M, page ngenénin indik nyobyahang sejarah tansgender (krama kedi) antuk kawéntenannyané langsung majeng ring krama trans saking sakancan media sosial miwah platform jaringan sakadi tumblr, Twitter, miwah Instagram, taler saking poadcast.
Manut ring sakancan kahanan sané  prasida kapilih punika kasiagayang saking konter pengarsipan, punika raris metu kawéntenan jagi "nantang konsepsi tradisional indik sejarah" sakadi sané  karasayang ring sesuratan kontemporer, sané  ngriptayang genah anggén bebaosan sané  sering pisan nénten wénten ring sajeroning sesuratan.
Silih tunggil biografi utawi bio wantah bebaosan sané  masulur indik kahuripan jadma.
Karya biografi ketahnyané non-fiksi sakéwanten prasida taler kawigunayang anggén nyobyahang kahuripan jadma.
Kawéntenan biografi kuno sané  sampun ketah sakadi De Vita Caesarum ("On The Lives of the Caesars") olih Suétonius sané  kasurat sawetara warsa 121 M duk pamadegan Raja Hadrian.
Para pertapa, biarawan, miwah pendeta ngawigunayang galah sane masejarah puniki anggen nyurat biografi.
Silih tunggil conto biografi sekuler sane nincap ring galahe puniki, inggih punika ngenenin indik kauripan Charlemagne sane kasurat olih Einhard.
Raris madaging parindikan sané  akéhan muatang data sosial antuk kawéntenan populasi saking pakardin tiosan ring masa punika.
Ring panguntat Abad Pertengahan, biografi nénten malih maosang indik gereja ring Eropa duaning biografi indik raja, ksatria, miwah tiran taler medal.
Sesampune Malory, parindikan anyar indik humanism salami masa Renaisans nyobyahang untengnyané ring sajeroning paplajahan sané  sekuler, akadi seniman, sastrawan, miwah nyokong sastrwan mangda nyurat antuk basa ibunnyané (basa daerah).
Kakalih panglimbak tiosan sané  patut kauratiang wantah panglimbak mesin cetak duk abad ka-15 miwah nincapang buku bacaan sané  terus kamargiang.
Indike puniki nglahlahin ring sajeroning ngwangun unteng pikayunan sané  ketah indik bajak laut, A General History of The Pyrates (1727) olih Charles Johnson inggih punika sumber utama indik biografi bajak laut sané  sampun kasub.
Carlyle nugesang yéning kahuripan manusané  sané  utama patut pisan kasuksmayang olih krama tiosan indik daging pikayunannyane.
Kakawian Boswell maciri pisan ring sajeroning nincapang seselehnyané, sané  maosang indik paplajahan nyelehin sesuratan (studi arsip), manut sakadi bebaosan saking saksi ri tatkala wawancara, bebaosannyané punika kuat pisan miwah nglangenin taler muatang sané  sujati saking parindikan kahuripan miwah cecirén (karakter) Johnson, parindikan sané  pinaka dasar saking biografi sastra nglantur kantos mangkin.
Sakéwanten, akéhnyane kawéntenan biografi punika ring media cetak ngilmbak pisan kawéntenannyané, santukan krama sané  ngwacén nyansan ngakéhang.
Majalah sané  terus medal, raris ngamedalang indik sakancan urutan gambar indik biografi.
Biografi sosiologis" nyuksamayang indik parilaksana sang sané  kasurat pinaka asil saking kawéntenan palemahannyané miwah ketahnyane nénten nguratiang indik pribadi.
Unteng patitis sané ketah inik pahlawan miwah bebaosan sane digjaya punika ical saking pikayunan pacang nglimbakang psikologis pribadinnyané.
Kantos mangkin, sakadi sané kabaosng olih Strachey ring sajeroning purwakaning piuning, biografi Victoria pateh sakadi "pangusungan layon", miwah pateh nyihnayang gaya barbarism sané  "alon ri tatkala pakuburan."
Buku puniki ngamolihang kaksubannyané ring sawewengkon jagat santukan gaya punika nénten patut pari polahnyané miwah banyol, sifat puniki ringkes pisan miwah janten ring sajeroning fakta miwah prosa artistiknyané.
Robert Graves (I, Claudius,1934) sinah pisan pantaraning sang sané  nganggén model "biografi sané  nungkasin panampén Strachey."
Perang Dunia I, nyetak malih hard cover sané  mudah manados kaloktah.
Tiosan punika kawéntenan pilem biografi dokumenter, Hollywood ngamedalang akéh pisan pilem sané  sampun ketah nganutin kahuripa para jana sané  sampun kasub.
Nénten sakadi buku miwah pilem, bebaosan sané  kronologis nénten sering kasobyahang, sakéwanten wantah sesuratan sané  akéh madaging parindikan media sané  palas ngenénin indik kawéntenan jadma sané  ngranjing ring video klip, potp, miwah wacana marupa teks.
Tata titi "sesuratan indik kahuripan" sané  sampun ketah wantah indik palajahan sané  ilmiah.
Gatrane punika mersidayang mawit saking "sejarah lisan, wacana pribadi, biografi miwah otobiografi” utawi "buku harian, surat, memorandum, miwah parindikan tiosan".
Kastil sané  kawangun antuk gaya Eropa mawit saking masa abad ka-9 miwah ka-10 sané  naanin kakasorang olih Kerajaan Carolingian ngawinang genahnyané ka pah majeng ring soang-soang ksatria (bangsawan miwah pangerannnyané).
Kastil kota kawigunayang anggén nguratiang krama lokal miwah pamargin sané  utama miwah kastil ring desa puniki sering kagenahang nampek saking genah-genah sané  madué  cecirén utama saking kahuripan kramané, sakadi pabrik, tanah sané  gemuh, utawi kawéntenan toya.
Ring sajeroning panguntat masa abad ka-12 miwah pangawit abad ka-13, kawéntenan ilmiah sané  kanggén ngukuhang kastil punika medal.
Panglimbak miwah ngukuhang kawéntenan puniki sampun makilitian antuk sakancan teknologi kastil saking Perang Salib, sakadi benteng konsentris miwah unteng patitis saking sokongan sané  wénten sadurungnyané, sakadi Benteng Romawi.
Yadiastun bubuk mesiu kasobyahang ka Eropa duk abad ka-14 punika nénten prasida nglahlahin wewangunan kastil kantos abad ka-15, ri tatkala artileri manados kokoh anggén nembus tembok batu.
Feodalisme wantah madué  pakilitan ring sajeroning sang adi kuasa miwah sayannyane, pinaka pikolih saking dinas militer miwah pangaptinnyané prasida masatya, santukan punika sang adi kuasa prasida ngicénin  tanah sayannyané.
Kastil nyiagayang sakancan teujon sané  pinih utama wantah militer, administrasi, miwah domestik.
Ri tatkala William sang sané  prasida ngasorang mamargi saking Inggris, dané ngukuhang kawéntenan genah utama mangdané  prasida ngraksa tanah sané  sampun kaambil.
Sajeroning kastil punika prasida manados benteng miwah penjara, sakéwanten taler kadadosang genah sang maraga ksatria utawi adi kuasa prasida ngibur sawitrannyane.
Saking sakancan wewidangan genah ring jagaté, struktur analog sakancan daging benteng miwah cecirén (karakteristik) tiosan sané  makilitan antuk unteng patitis kawéntenan kastil punika, yadiastun punika mawit saking masa miwah keni evolusi taler panglalah sané  matiosan.
Ri tatkala masa abd ka-16, ri tatkala budaya Jepang miwah Eropa kacunduk, benteng ring Eropa sampun magingsir nglintangin kawéntenan kastil miwah ngandelang inovasi sakadi ilalienne kawéntenan Italia miwah benteng bintang.
Tanah sané  kacong-cong antuk ngaryanin gegumuk sané  nilar parit ring sawewidangan motte, sané  kabaosang parit (sané  belus utawi tuh). 
Punika wantah cecirén sané  ketah dari kastil taler akéhan madué  sakidik-kidiknyané asiki.
Toya sané  kaembahang saking semer utawi waduk.
Yadiastun kawéntenan puniki sering pisan kakilitang antuk wewangsan kastil motte miwah bailey taler prasida kakeniang pinaka struktur pamikukuh.
Keep" boya ja istilah sané  kanggén ring masa abad pertengahan. Istilah punika kanggén duk abad ka-16 miwah salanturnyané. Salanturnyané "donjon" kanggén nuntun kawéntenan menara sané  ageng utawi toris ring sajeroning basa Latin.
Yadiastun sering pisan pinaka pahan sané  kuat saking kastil miwah genah pasayuban sané  kaping untat yéning utsahané sampun kasor, benteng punika nénten kadadosang puyung yéning wénten serangan, sakéwanten kanggén pinaka genah mararyan sang adi kuasa sané  madué  kastil utawi tamiu taler sane ngwakilin.
Margi sané  wénten ring wewidangan duur tembok madaging korden punika prasida kanggén genah olih para prajurit ngentungin rudal mesehnyané sané  meneng ri sornyane miwah benteng punika ngicénin genah pasayuban salanturnyané.
Ring ajeng gerbangnyané wantah titik buta miwah anggén nepasin punika, menara sané  ngenjol punika kawewehin antuk gerbang ring sisin-sisinnyané antuk gaya sané  mesib sakadi sané  kalimbakang olih jadma Romawi.
Wewidangan saking gerbang punika kanggén nincapang galah meseh mangdané  nelasang senjatannyane ring so rapine sané  magenah ring genah tiosan miwah nénten prasida ngwales.
Indike punika minabang kanggén ngasorang kahanan majeng ring meseh utawi nyiagyang toya sané  pacang kakebyosang ring apiné mangdané  prasida padem.
Posisi horizontal sané  alitan prasida kawewehin antuk ngicénin  juru panah genah sané  becik kanggén ngulengang panahnyané.
Benteng sané  kapertama wénten mawit saking Fertile Crescent utawi Bulan Sabit Subur, Lembah Indus, Mesir, miwah Cina santukan genah paumahanné kasengker antuk tembok sané  ageng.
Akéh pisan pakaryan indik tanah prasida ajeg kantos mangkin, sinarengan antuk bukti palisade anggén nyarengin parit.
Yadiastun kantun kuna, punika kantun kabaos kantun becik, miwah wantah prasida kaatasin antuk mesin sané madué jejemakan jimbar miwah pamargin pangepungan perang sané tiosan, sekadi Prang Alesia.
Pabligbagané katah maosang indik sapunapi bénteng nincap sareng sapunapi ipun ngamanahin pangrejek saking Magyars, Muslims, miwah Viking miwah kaperluan ring pertahanan angga.
Makudang-kudang bénténg sane akéh magenah ring genah sané becik, raris wénten genah ring panepi siring sané kidik maduwé bénteng.
Ngwangun paséban antuk watu nénten ja prasida ngawinang genahé punika nénten keni kaborbor antuk api santukan kantun maduwé jendela taler kori sané malakar antuk kayu.
Bénteng nénten ja wantah genah nekis rikala karejek olih meséh kémanten sakéwanten taler pinaka genah sang ngawa rat jagi nyelehin kawéntenan jagaté.
Duk warsa 864 Raja saking West Francia, Charles the Bald, nénten ngicénin anaké ngwangun bénten yéning nénten polih pamargi saking dané miwah nedunang préŋtah mangda sami bénteng karusak.
Switzerland pinaka imba, santukan nénten wénten sané sepat saking negara indik sapa sira manten dados ngwangun bénténg, pamuputnyané irika wénten 4,000 panegara.
Ring warsa 950 Propinsi pinaka genah saking 12 bénténg, ring warsa 1000 raris nincap dados 30, raris ring warsa 1030 dados lintangan saking 100.
Ring pangawiting abad ka-11, the motte and keep – sekadi genah sané kasengker antuk pagehan kayu miwah madaging balé tegeh- wantah rupan bénténg sané ketah kapanggih ring Eropa, tiosan ring Scandinavia.
Yadiastun wangunan saking watu raris katah kaanggén ring genah tiosan, saking abad ka- 11 miwah selanturnyané wangunan sekadi punika katah kaanggén ring ngwangun bénténg Kristen ring Spanyol, sakéwanten wangunan sané nganggén kayu kantun dados lakar wangunan sané utama ring Eropa widangan Kaja Kauh.
Sadurungé abad ka-12 bénteng-bénteng nénten ja katah wénten ring Denmark sekadi ring Inggris sadurungé Pangrejek Norman.
Papayasan sané kaanggén nganutin sakadi ring arsitektur Romawi, taler ring sapunapiné madaging jendéla angkep sané katah kapanggih ring méru genah loncéng greja.
Yadiastun kagentosin antuk watu, kayu miwah bénténg sané malakar saking tanah raris nénten malih mawiguna.
Ngantos  panguntating abad ka-12 bénténg katah maduwé méru; pamedal sané kajangkepin antuk fitur  sané kaanggén nekis meseh sekadi selah panah utawi kori sané prasida kaangkat munggah utawi katedunang; saka ageng utawi tugeh, katahan marepat taler nénten madaging selah panah; raris wentuknyané nganutin genah tanah (katahan wangunnyané nénten anut utawi léngkong).
Méruné ngenjol saking tembok taler madaging selah manah ring soang-soang undagan sané ngawinang juru panah prasida manah sapa sira sané nampekin utawi saking tembok panangkeb.
Sané kantun wénten, punika nénten malih marepat sakéwanten sampun dados poligonal  utawi bunter.
Minabang kawangun ring abad ka-12, méruné sampun kajangkepin antuk genah pangapit api .
Kanten para Bala Salib sampun mlajahin indik bénténg saking siat ipuné sareng Saracens miwah panglimbak saking arsitektur Bizantium.
Legenda punika kakaonang, miwah ring kawéntenan James of Saint George mawit saking Saint-Georges-d'Espéranche, ring Prancis.
Para undagi bénténg ring Eropa Kauh sampun keni panglimbak saking sesukatan Romawi; bénténg saking Romawi ring "pasisi Saxon" Inggris kawigunayang malih miwah ring Spanyol témbok sajebag kota Ávila nganutin sesikotan saking Romawi duk kawangun ring warsa 1091.
Pinaka imba ring kawééntenané puniki inggih punika Kerak.
Bénteng sané kawangun mangda prasida ngemit genah ipuné kawangun olih undagi saking Suriah.
Bénteng kaanggén genah ngamit genah miwah ngawasin kawéntenan bala yuda, ring Tanah Suci genah sané becik kawéntenané nénten kabénténing.
Sasukatan sané mabinayan nénten ja wantah ring pantaraning masa, sakéwanten pantaraning soang-soang bénténg, yadiastun katahan sané pateh yéning sampun kawangun ring masa sané pateh, madaging genah panyengker saking meseh.
Yéning mesehé prasida nglintangin baris kapertama, ipun pacang karejek ring genah pamademan sané wénten ring pantaring tembok sisi miwah tengah raris ipun pacang ngrejek tembok baris kalih.
Pinaka imba, sampun ketah ring bénténg Bala Salib wénten pamedal utama ring sisin méru miwah kalih bélokan ring jalané, punika ngawinang suwéan anaké yéning jagi nyujuh pagehan sané pinih sisi.
Yadiastun wénten panyatusan bénténg kayu ring Prusia miwah Livonia, ngawigunayang batu bata miwah seseménan nénten ja akéh kauningin sadurungé Bala Salib.
Kawéntenan panah nénten ja pacang mintulin tembok, sakéwanten wawu sadaweg kawéntenan rarincikan ngwangun bénténg saking Edward I, sikut wangun bénténgé puniki kaanggén.
Yadiastun machicolations puniki madué kawigunan pateh sekadi sekat kayu,  ipun minab mawit saking Kangin katimbang panglimbak saking wangun-wangun kayu.
Wicara miwah pagubugan saking makakalih sekaa ngawinang saling silur pamineh wewangunan, miwah wong Kristen Spanyol ngambil wangun méru sané mapasahan.
Sang sujana widang babad saking Prancis François Gebelin nyurat: "Masa panglimbak wewangunan ring widang rananggana, sekadi sané sampun-sampun, wantah kakawitin olih sang nata utawi pangéran sané kasub duk punika; olih putran saking William Sang Digjaya (William the Conqueror) miwah sentanannyané, Plantagenets, duk dané dados adipati ring Normandia (Dukes of Normandy).
Bénténg sané anyar katahan kawangun antuk sarana sané inganan saking sané kaanggén riinan taler madaging makudang-kudang panglimbak, yadiastun genah-genah sané bakuh kantun taler kawangun sekadi ring Raglan ring Wales.
Sanjata-sanjata puniki abot pisan kabakta utawi katembakang yadiastun olih anak lanang, sakéwanten yéning ipun ngenahang bongkolnyané raris ngenahang ring genah sané manut, pastika ipun presida nembakang sanjatané puniki.
Kawéntenané puniki kapanggihin ring sajebag Eropa, yadiastun sané malakar saking kayu arang pisan, kantun wénten sané kantun becik ring Castle Doornenburg ring Belanda.
Imba tiosan saking wangun port, yadiastun arang pisan, inggih punika selah ngandang-wantah prasida mamargi ka sisi- taler genah marepat sané ageng, sané prasida ngawé elahan pamarginné.
Ham wantah imba panglimbak anyar saking bénténg sané nénten malih ngawigunayang sikut wangun sekadi riin, minakadi machicolations, méru tegeh, miwah pagehan alit ring muncuking méru ring bénténg.
Mangda prasida danganan, sanjata kawangun ngangengang, yadiastun kawéntenan puniki prasida ngawinang ipun alonan rikala nyujuh bénténg sané siliban genahnyané.
Yadiastun puniki prasida jangkep ring bénténg sané anyar, dasar wangunan sané sampun wénten riinan pastika sampun pacang ngrerehin pamargin nepisin meriam.
Pamargi sané prasida kamargiang wantah antuk ngempug muncuk méru raris nagingin sor méru antuk empelan mangda prasida dados genah sanjata pacang nembak.
Bénténgé sané nglimbak puniki taler kasengguh trace italienne.
Kaping kalih sané sampun tatas mabukti santukan sampun tinglas pisan nénten wénten kawigunannyané makarya bénténg-bénténg punika nepesin meriam.
Makudang-kudang bénténg sané jati pisan kawangun ring Amerika olih pasubayan Spanyol miwah Prancis.
Pantaraning wangunan panyengker (bénténg ring duuring toya miwah bénteng panyengker), bénténg taler kawangun ring Prancis Baru (New France) ring panguntat abad ka-17.
Puri para janané miwah bada wénten ring wawidangan titi sané kabénténing, sané madaging méru bunter sabilang bucu.
Yadiastun wawangunan bénténg sayan rered yang panguntat abad ka-16, nénten makasami bénténg punika nénten kawigunayang malih.
Ring makudang-kudang kahanan, bénténgé punika kantun maguna pinaka genah magingsir
Ring rana, sekadi duk Perang Saudara Inggris (1641–1651), akéh bénténg sané kawangun malih, yadiastun kanistayang taler mangda néntén kawigunayang malih.
Ngwangun malih utawi makarya wangunan sekadi bénténg sayan nglimbak pinaka cihna para janané sané seneng ring  sahaning sarwa kuna sané mapaiketan ring Abad Pertengahan miwah para balannyané, taler pinaka cihna panglimbak wangunan Gotik ring wawidangan wawangunan.
Puniki santukan wangunan saking abad pertengahan prasida ngawinang tis miwah serbi yéning nganutin sepat kontemporer.
Sané taler ngawé senglad, yadiastun punika kawangun saking saking dasar wangunan sané anyar, santukan punika nénten ja dados pahan saking genahé sané sampun karencanayang, minabang nénten anut pisan wangunan punika kawangun.
Bénténg sané madaging panyengker tanah, gumukan padang ring bénténg (motte), pagehan kayu utawi wangunannyané minabang kawangun olih undagi sané nénten cacep.
Panelas ngwangun bénténng punika pada matiosan, puniki manut ring sepat sikut wangunnyané miwah panelas sarana sané kaanggén
Ring tengah wénten bénténg sekadi Orford, sané kawangun ring panguntat abad ka-12 sané mapangarga UK£1,400, miwah ring baduuran wénten bénténg  sekadi Dover, sané nelasang prabéya UK£7,000 ring pantaraning warsa 1181 miwah 1191.
Panelas prabéya ngwangun bénténg sané ageng duk punika (ring sajebag Inggris UK£1,000 ngantos UK£10,000) sané kaambil saking makudang-kudang jinah para anaké agung , punika ngawinang pikobet ring kawéntenan jinah para jana ningraté.
Mesin saking abad pertengahan miwah pikolih seseleh, sekadi derék treadwheel, dados piranti sané mabuat rikala ngwangun, miwah tata cara ngwangun stéger sayan nglimbak saking masa sané riinan.
Makudang-kudang panegara maduwé bénténg kayu miwah bénténg batu, nanging Denmark wantah maduwé kidik pisan genah nambang punika mawinan irika akéhan bénténgé kawangun saking tanah utawi kayu, utawi pungkuran kawangun antuk batu bata
Minakadi, duk kawangun Bénténg Tattershall ring warsa 1430 miwah 1450, akéh wénten batu ring wawengkon genah bénténgé punika, sakéwanten sang sané nuwénang bénténg, Lord Cromwell, punika makayunan nganggén batu bata.
Dané ngandelang pisan panyokong saking para jana ring wawengkon danéné, santukan yéning nénten polih panyokong sané tekekan bongkolnyané, sang nata pacang kélangan kawibawaannyané.
Puniki utaminnyané ring royalti, sané katahan maduwé tanah ring makudang-kudang panegara.
Kulawarga puri katahan pateh untengnyané sareng kulawarga baronial, yadiastun agengan miwah tegehan kulawarga puriné punika.
Pinaka genah utama ring pakraman, bénténg punika mabuat pisan kasumbungang.
Bénténg sampun kasaihang ring katedral  pinaka cihna kasub wewangunan, taler wénten makudang-kudang bénténg sané nyandingang tetamanan pinaka silih tunggil bungannyané.
Smara sané becik wantah suksman smarané sané kamargiang ring pantaranning para anaké agung.
Legénda saking Tristan miwah Iseult wantah slih tunggil smara sané bcik sané kabaosang ring Abad Pertengahan.
Tetujon para jana ningrat ring abad pertengahan wantah mangda prasida ngemit tanah danéné
Kawéntenané puniki mawit saking pralambang bénténg punika pinaka cihna genah nginggilang raga ring rana, sakéwanten akéhan bénténg ring Inggris, Prancis, Irlandia, miwah Skonlandia nénten nahenin keni wicara utawi karejek meseh, punika mawinan kawéntenan pamargin kahuripan ring tengahing punika néntén banget polih uratian.
Imabayang akéh pisan bénténg sané magenah ring margi Romawi, sané dados pamargi para janané madolan duk abad pertengahan, utawi prasida ngawinang pamargi sané anyar ring wawidangan bénténgé punika.
Bénteng sané dados kota wantah genah sané mabuat pisan pinaka genah nyelehin utawi nglimbakang kawéntenan para kramané miwah genah makarya utsaha, utaminnyané kaanggén genah utama yéning jagi ngrejek meseh, umpaninnyané duk pangrejek Norman ring Inggris ring abad ka-11 akéhan bénténg saking kulawarga ningrat punika kawangin nampek ring kota.
Bénténg sané magenah ring désa sering pisan mapaiketan ring pabrik miwah kawéntenan panyakapan ipuné ring sang sané nuwénang tanahé, punika sané ngawinang ipun maduwé
Ipun nénten ja wantah inggil pisan santukan ipun dados genah toya utawi ulam sané becik, sakéwanten taler pinaka cihna kautaman sang nuwénang santukan ipun kawangun antuk prabéya sané nénten akidik.  
Kawigunan ngwangun bénténg ring tengah para kramané jenek wantah akéh pisan ring Éropa.
Para kramané taler pacang akéh sané jenek ring nampek bénténg, nénten malih karencanayang, santukan para kramané pastika sampun danganan yéning jenek nampek ring tengah genah pamargin ekonomi ring padésan taler rasa rahayu sané kapolihang santukan ipun jenek ring genah pertahanan
Ipun katahan magenah nampek saking genah pertahanan sekadi tembok Romawi, yadiastun ring punapiné puniki ngawinang genah sané sampun kawangun kaenyagang rikala sané nuwénang jagi ngwangun.  
Duk Normandia ngrejek Irlandia, Skotlandia, miwah Wales ring abad ka-11 miwah abad ka-12, akéhan paumahan ring panegarané punika kantun désa, raris duk punika ngwangun kota mapaiketan antuk ngwangun bénténg.
Puniki nyihnayang raket pisan paiketan soroh anaké agung ring Gereja, silih tunggil genah sané utama kawéntenannyané duk ring abad pertengahan.
tiosan malih ring Bénténg Bodiam, sané taler ring Inggris;yadiastun kanten utama pisan ring pawangunan, sakéwanten genah bénténgé punika nénten ja ring genah sané utama, jlinjingannyané dakén, minabang sané makarya genehé punika nénten ja nganggén genahé punika genah pertahanan sakéwanten wantah kaanggén ngangobin anak tiosan manten.
Garnisun sané mahel pisan pepesan nénten mabuat pisan kawéntenannyané, tiosan yéñing magenah ring genah sané becik.
Ring warsa 1403, wénten 37 juru panah sané mresidayang nekis meseh ring Bénténg Caernafon saking pangepungan sané suwé olih Owain Glyndŵr, puniki nyihnayang yadiastun alit nanging dahat utama pisan.
Wénten bala ring ungkur danéné sané sampun polih ajah-ajahan indik rana sané pacang dados bala ring rana.
Becikan yéning makarya garnisun punika kekirangan pangan bandingan ngrejek genahé punika, napi malih garnisun sané banget kakamitin.
Pangepungan sané suwé prasida nambakin balané, punika makada wénten selah ngrauhang wantuan utawi mesehé prasida malih negepang bala sané agengan malih.
Yéning jagi ngrejek bénténg, akéh pisan wénten selah sané prasida kaambil olih mesehé.
Sanjata panimpug (trebuchet), kawéntenannyané sampun nglimbak saking petraria duk abad ka3, punika wantah sanjata pangepungan sané becik pisan sadurungé wénten meriam.
Balista wantah sanjata sané becik pisan rikala pangepungan, sanajatané punika sekadi panah sané saling silang. 
Pakakasé punika seringan kaangén duk ngrenjek garnisun bandingan ring bénténg.
Mimis sané ageng pacang katémbakang ka temboké katanem raris risampuné meseh sampun kapanggih, sangga kayu sané dados saka ring gookané pacang kageseng.
Gook Pangepungan pacang kakaryanin nuju gook pangepungan meseh; punika kamanahang mangda prasida saling matemu, puniki sané ngawinang pasiatan ring soring tanah. 
Pakakasé punika kaanggén ngrangsek ngungkab lawang bénténg, ring sapunapiné kaanggen ngempug témbok bénténg meseh sakéwanten nénten pati mintulin.
Sané pinih becik rikala jagi ngrejek bénténg inggih punika nganggén méru pangepungan, pepesan taler kasengguh méru genah loncéng.
Temontemon marupa genah tegalan, utawi tigang undag tegalan, sering dados sukat linggih kagungan anaké duk masa Kristen ÉEopa saking Abad Pertengahan ngantos pangawit masa Éropa sané anyar.
Monarki sané mapaiketan ring raja miwah ratu, raris undagan nyané kalanturang antuk pandita (Undagan Kapertama), anaké agung (Undagan Kalih), wong tani miwah para jana (Undagan Katiga).
Ring Inggris, kawéntenan pamargin kalihundagan puniki nglimbak sané nyangkepang para pandita miwah anaké agung dados asiki undagan sané katah kabaos "commons" undagan kaping kalih
Ring Skotlandia, wénten tigang undagang inggih punika pandita (undagan kapertama), para ningrat (undagan kaping kalih), Shire Commissioners utawi "burghers" (undagan kaping tiga), pinaka cihna borjuis, krama tengahan, miwah krama jaba.
Santukan pandita nénten prasida marabian, dadosné pamargin sekadi puniki wantah mamargi alingsehan sentana kémanten.
Huizinga Pangrered Abad Pertengahan (99, 924:47).
Krama jaba katah kasengguh krama sané sibetén genahnyané.
Ring makudangkudang genah utawi puri wénten krama sané rauh saking dura genahé punika.
Panglimbak ekonomi miwah politik ring panepisiring kota duk punika kadagingin antuk panglimbak kramané, panglimbak sawah, panglimbak teknologi miwah panglimbak kota; panglimbak kawéntenan sané anyar puniki ngawinang sayan nincap pabinayan pantaraning ningrat miwah jaba, raris undagan sané kapica saking Gereja taler mabuat duk punika.
Undagan sané kaping kalih, sang sané maperang, wantah undagang sané pinih mautama, loba miwah baya pisan.
Tiosan ring punika, undagan sané kapertama miwah kaping kalih wantah nguasayang panyeroan sané saking undagan kaping tiga, punika sané ngawinang kanistaan ipun sayan kaon
Akéhan sané embas ring kawéntenan kadi puniki pacang lampus taler ring kawéntenan puniki.
Ring Mei warsa 776, menteri keuangan Turgot kapecat santukan nénten prasida makarya panglimbak sané becik.
Duk punika dané nénten prasida mubarang kawéntenan ideal program, Louis XVI mautsaha mubarang EstatesGeneral, sakénwanten undagan kaping tiga sané ngilonin.
Santukan parlemen ring Skotlandia nganutin unikameral, punika mawinan makasami angga parlemen magenah ring genah sané pateh, puniki matiosan sekadi ring English House of Lords miwah House of Commons
Sekadi ring Inggris, parlemen ring Irlandia nglimbak saking "dewan ageng" Magnum Concilium panyeledihi saking gubernur saking Irlandia, sané kasarengin olih dewan (curia regis), sang sané kasengguh kasub (feudal lords), miwah manggala ring gereja (bishops miwah abbots).
Ring warsa 297, pamucuk kabupatén kajudi olih knights of the shire (sadurungnyané dané kaseledihi olih sheriffs ).
Soangsoang wantah jadma sané bébas, makasami maduwé swadarma miwah sesana, sesana danéné wantah prasida ngenahang  anak ring Riksdag ring undagan (Estates).
Sadurung abad ka8, sang raja maduwé swadikara mapica pamutus rikala Estates kakepah pada rata.
Sakéwanten sasukat Diet of Porvoo, the Diet of Finland kawéntenang malih ring warsa 863.
Ring pantaraning 400, surat paten kauningang, ring warsa 56 genah Count miwah Baron kawewehin, ring warsa 625 puri anaké agung karangsukang ring undagan sané kapartama ring genahé punika.
Pamucuk saking puri anaké agung wantah tedun saking sentana sané tumurun.
Puniki ngawinang panglalah politik sané ageng pisan ring genah anaké agung.
Ring abad sané lintangan, ring undangané puniki ngranjing guru saking universitas miwah sekolahsekolah negri.
perdagangan wantah kakaniang ring kotakota rikala idiologi merkantilistik ngwasayang, miwah para burgher maduwé swadikara sané utama pisan rikala ngamargiang perdagangan ring pantaraning sekaa buruhé.
Mangda prasida padésané prasida dados kota, kaperluang pamutus saking puri, miwah perdagangan ka dura negara mangda mangolihang pamutus penyéwan pelabuhab saking puri. 
Sesukat akéhan kramané sampun dados tani sané prasida nuwé tanah praragan kantos abad ka19, nénten malih dados bégal wiadin buruh, wénten pabinayan pamargin desa kala patra yang mabinayan pisan yéning saihang ring panegara Eropa tiosan.
panyeledihi ring Diet wantah kapilih langsung, soangsoang kotamadya ngutus sang sané pacang milih sané pacang milih panyeledihiné ring Distrik genah mamilih.
Ipun nénten maduwé swadikara ring politik miwah nénten prasida mamilih.
ring Swedia, Riksdag saking Estates kantun wénten raris ring warsa 1866 punika kagentosin antuk bicameral Riksdag, sané mapica swadikara politik ring sapa sira manten antuk naurin nganggén tanah utawi arta brana tiosan.
Ring Finlandia, kewéntenan awig sekadi puniki kantos warsa 1906, kantun nganutin Konstitusi Swedia ring warsa 1772.
Wénten malih, para buruh sané makarya ring genah indurstri nénten ngranjing ring petang undagan sané sampun kabaos.
Raris ring abda ka15 miwah abad ka6 Brussel dados genah mapupulnyané States General
Sasukaté Utrecht sareng mapaiketan ring warsa 1579 miwah kawéntenan jagat sesampuné punika, States General masemaya nénten malih pacang ngasor ring Raja Philip II saking Spanyol, sané taler dados nata ring Belanda.
Punika wantah undagan pamréntahan sané sami dagingnyané dados uratian saking makapitu propinsi sané mapaiketan dados siki ring Republik Kesatuan Belanda.
Ring Belanda sisi Kelod, paiguman sané kaping untat saking para States General sané kantun satia ring Habsburg ngambil genah ring Estates General duk warsa 1600 taler ring Estates General duk warsa 1632.
Punika nénten malih pinaka panyeledihi saking panegara, napi malih Estate: makasamian irika pateh ring soring konstitusi 798.
ring warsa 1815, duk Belanda igum sareng Belgia miwah Luksemburg, States General kantun kakepah dados kalih; kakepah dados Chamber kapertama miwah Chamber kalih.
Ngawit warsa 1848, Konstitusi Belanda mutusang indik Chamber kalih prasida kapilih para kramané, (ring pangawitnyané wantah akidik krama lanang sané dados mamilih, raris ring warsa 1919 makasami dados mamilih, lanang wiadin istri), raris sané ring Chamber kapaertama, sekaané punika wantah prasida kapilih olih propinsi saking pahpahan panegara.
Klerus puniki kasledihi olih independent princebishops, princearchbishops miwah princeabbots saking makudangkudang biara (monasteries).
Akéh kramané sané jenek ring wawengkon Krajaan Suci Romawi sampun mahardika saking makudangkudang abad nénten maduwé panyeledihi ring Imperial Diet, punika taler Imperial Knights miwah desadésa sané mahardika.                                                                                                                                                                                                                        
petang undagan utama inggih punika: ningrat (dvoryanstvo), pandita, krama désa, miwahkrama kota, miwah undagan kasta ring tengahnyané.
Borjuis mapaiketan sareng kawéntenan kota, punika kaigumin ring piagem kotan danéné ( minakadi mungguh ring piagem kota, kota ngamolihang kautaman, awig saking kota Jerman), punika ngawinang 
Yéning selehin saking babad, selehin saking basa Prancis Adab Pertengahan, Bojuis wantah mawit saking bourgs (tembok pasar kota), para sangging, para pragina, undagi, miwah  sané tiosan, sami mapaiketan ring "Bourjuis".
Paiketan metu rikala soangsoang krama sané maadolan (sekadi para sangging, para pragina, undagi) mesiat sareng sané nuwénang tanah, santukan sang nuwénang tanah sakanggo kita nagihin prabéya sewan tanah.
Ipun katahan kadruwénang olih kulawarga Borjuis sané sampun dados Borjuis lintangan ring tigang undagan kulawarga.
Wastan kulawargan danéné katahnyané sampun kasub ring kota genah dané jenek, taler panglingsir danéné sareng magubugan dumun ngwangun kota genah dané jenek mangkin. 
Anaké puniki setata ngrasayang urip sané nénten kirang arta brana, nuwénang utsaha sané wénten pragina utawi sangging sané sampun kasub duk punika.
Ring basa Prancis, Borjuis punika sampun nyihnayang kasta, yadiastun kantun wénten metumedal sapa sira manten para janané ring kastané puniki.
Hitler nénten ja ngugu ring kapitalisme  santukan nénten prasida cagerang wiréh angkuh ipuné, raris dané adénan milih ekonomi sané ngawinang panegarané manut ring napi sané kaperluang olih Volk.
Hitler taler maosang nénten urati ring napi-napi tiosan ring batin para ménak "dagangan ipuné sami. ‘
Kawigunané makasami wantah mapaiketan ring kawigunan praktis ipun.
Belle de Jour (Beauty of the day, 967) nyritayang indik kurenan Borjuis yang sampun med ring pakaronan ipuné raris ngambil pamargi dados anak luh jalir.
Ring Eropa, gelar Maharaja sampun kaangén saking abad pertengahan, taler duk punika pateh utawi masaih taeb nyané ring gelar Paus santukan dados pamucuk ring Gereja miwah manggala ring upacara krama Katolik ring Eropa widangan Kauh.
Indik Maharaja punika maduwé teges sané pastika pisan, Maharaja puniki katah nénten maduwé paiketan ring superioritas  sareng sané tiosan taler Maharaja puniki katahan ngwasayang lintang ring asiki panegara.
Kawéntenan dané kakantenang olih Maharaja Romawi Suci ring warsa 54, yadiastun nénten ja kaanggén olih rajaraja Rusia kantos warsa 547.
Sekadi gelar PraRomawi sekadi gelar Great King or King of Kings, kanggén oleh Raja saking Persia miwah sané tiosan, seringan kasengguh pateh.
Mararaja puniki raris kakeniang anggén ngentosin sang sané nuwénang wawengkon kuasa sané kaliwat jimbar ring tengahing abad ka8. 
 Jadma Romawi Kuna kalintang gedeg ring Rex ("raja"), puniki mabuat pisan ring kahanan politik mangda prasida ngamit wentuk miwah kabogbogan ring pamréntahan republik.
Augustus, kasengguh pinaka Maharaja kapertama ring Romawi, ngwangun kaagungan dané saking mupulang saka kidik linggih, gelar, miwah pangajum saking Kerajaan Romawi sané maduwé awig nedunang kuasa ring jadma sané matiosan, raris nguwah dados nedunag kuasa ring wantah asiki jadma.
Sakéwanten, punika wantah informal Maharaja ("pepatih") sané dados gelar sané raris gelaré puniki kasenengin olih sentanan danéné.
Puniki wantah silih tunggil pamargin sané pinih langgeng: Caesar miwah makasami turunannyané medal nyabran warsa ngawit saking masa Caesar Augustus ngantos Tsar Simeon II saking Bulgaria sané kagingsirang saking purinnyané duk warsa 946.
Sejabaning murda Augustan History, semihistoris indik babad Maharaja saking abad ka2 miwah abad ka3.
Akidik sané polih anugrah gelaré punika, raris sampun janten punika nénten ja makasami rabin Maharaja sané madeg ratu pacang satinut ring kahanané puniki.
Ring panguntating Republik, sekadi pangawitin Monarki, Imperator wantah gelar sané kapaica ring pepatih Romawi saking bala wadwa danéné miwah Senat Romawi risampuné ngamolihang kajayan ring rana, minab pateh sekadi marshal lapangan (pamucuk utawi patih agung ring makasami para bala wadwa.
Sané raris Dinasti NervanAntonian, ngwasayang 2 abad, ngukuhang Maharaja.
Sampun tiga utsaha sané kamargiang pabalik pacang nyujukang Maharajané padidi: Maharaja Gallic, Maharaja Britania, miwah Maharaja Palmyrene yadiastun sané panguntat nganggén rex.
Duk punika wénten lalima sané ngambel kwasa (cingakin:  Tetrarchy)
Kotané  puniki sering kasengguh Konstatinopel miwah mangkin mawasta Istandbul)
Maharaja "Bizantium" Romawi puniki muputang papineh sané dumun Maharaja punika wantah dados semirepublik ka Maharaja ring Monarki.
Maharaja ring masa Bizantium sering pisan nganggén tutur Yunani "autokrator", sané mawasta "mréntah angga sarira", utawi "Monarki", sané saking dumun kaanggén ring pangawi Yunani anggén nyenggguh diktator Latin.
Nanging nénten wénten  (miwah tiosan) gelar utawi bhiséka sané nénten malih kaanggén.
Kawéntenan bencana sané ageng ring kota, para dusta sané ngadegang "Maraja Rumania" sané anyar, para sujana ngawastanin Maharaja Konstatinopel Latin, ngadegang Baldwin IX, Pangéran Flandria pinaka Maharaja.
Ngawit saking Otto the Great nglantur, katah Puri Carolingian miwah Francia Kangin dados siki ring Maharaja Suci Romawi.
Raja alit puniki raris ngamedalang gelar Raja Romawi (Raja saking Romawi).
Maharaja Suci Romawi kasengguh pinaka sané kapertama sané nguwasayang.
Geografi sering kakepah dados kalih pepalihan; Geografi indik manusa miwah Geografi fisik
Sekadi dumuné, Geografi punika katah pisan paiketannyané ring Kartografi miwah wastan genah.
Santukan ruang miwah genah prasida mapaikatan ring makudangkudang wacana, sekadi ekonomi, kesehatan, cuaca, tetumbuhan miwah beburon, Geografi raris dados kabaos interdisipliner.
Sané kapertama punika ngutamayang indik palemahan miwah sapunapi manusané ngaryanang, nyingakin, ngolah, miwah nganinin ruang.
Puniki muatang pangresep indik pepalihan saking Geografi fisik miwah manusa, minakadi nyelehin sapunapi para kramanaé minehin palemahan.
Paplajahan indik sistem punika akehan bandingang ring Jagadé punika sané seringan dados pahan saking Palelintangan miwan Kosmologi. 
Widya Wawidangan Ring warsa 950an, panglimbak widya palemahan sané kapucukin olih Walter Isard medal pinaka dasar nglimbakang kuantitatif  miwah seseleh pitakén ring Geografi, matiosan ring deskriptif saking Gerografi sané purwa.
Kartografi nglimbak saking makudangkudang tata cara makarya gegambaran nuju ka widya sané sujati. 
Tiosan ring pahan saking Geografi, para jana ring GIS mabuat pisan mangda uning widya komputer miwah  tata titi ngolah data.
Geostatistik kawigunayang ring makudangkudang pepalihan widya, minakadi Hidrologi, geologi, widya ring minyak bumi, nyelehin cuaca, pangrencana tata kota, logistik, miwah epidemologi.
Peta sane karekonstruksi olih Eckhard Unger nyihnayang Babel ring Efrat, sane kaiter olih tanah nyihnayang Asyur Urartu lan makudang kudang kota, taler kaiter olih "tukad pait" (Oceanus) miwah pitung pulau sekadi bintang maujung pitu.
Matiosan ring Imago Mundi, gambar bumi sané kapertama ring Babilonia saking abad ka9 nyihnayang Babel doh kauh saking puser jagaté, yadiastun durung janten napi sané kabaos puser ring jagat.
Thales taler kasandingang ring grahana.
wénten makudangkudang pabligbagan indik sapa sira sané kapertama maosang jagaté puniki bunter, akéhan nyandingang ring Parmenides utawi Pythagoras.
Silih tunggil sané kapertama ngeték linggah jagaté wantah Eratosthenes.
Meridian kakepah malih dados 3600 , antuk soangsoang derajat kakepah dados 60 (menit).
Dané nglimbakang pakarya Hipparchus, ngawigunayang tata cara grid ring gambar bumi sané kakaryanin taler nganggén sepat lantang 56.5 mile ring derajat
Duk abad pertengahan, runtuhnyané Maharaja Romawi ngawinang magingsir kawéntenan Geografi saking Eropa ka jagat Islam.
Raris, para jana ring Islam tedun miwah ngerasang silih tunggil pakaryan ring Romawi taler Yunani raris ngadegang House of Wisdom ring Baghdad mangda nyakepang utsahané puniki.
Abu Rayhan Biruni (976–048) sané kapertama nlatarang indik kutub equiazimuthal bola akasa.
Dané taler nglimbakang tata cara rikala jagi mastikayang ngukur tegeh gunungé, dalem pangkung, miwah lintangan cakrawala.
Pikobet sané pinih utama saking para sujana Geografi wantah ngamanggihin garis lintang miwah garis bujur sukat genah.
Ring abad ka8 miwah 9 wantah galah ring jagaté ngigumin indik Geografi punika wantah widya akademik, raris dados pahan saking kurikulum ring Eropa (utaminnyané ring Paris miwah Berlin).
Sampun lintangan ring duang abad, panglimbak saking teknologi komputer sampun ngawinang panglimbak ring Geomatika miwah pamargi anyar saking penyelehan miwah geostatistik sané karanjingan ring pakakas portofolio Geografi. 
Arnold Henry Guyot (807–884) – nyatet wangun gletser miwah nyelehin pamargin gletser, utaminnyané pamargin es sané gelis.
William Morris Davis (850–934) – pinaka panglingsir saking Geografi ring Amerika taler sané nglimbakang kawéntenan palingseh erosi.
Ellen Churchill Semple (863–932) – présiden kapértama saking Association of American Geographers.
Walter Christaller (893–969) – sujana ring jadma Geografi miwah sané ngawé teori tempat sentral.
David Harvey (embas 935) sujana saking Geografi Marxis miwah pangawi saking geografi spasial miwah geografi kota, sané ngamolihang David Harvey (born 935).
Ring makudangkudang pikobet, kakaryanin pabinayan saking ibu kota resmi (konstitusional)  miwah niti mandala ring genah tiosan.
Pinaka imba Babel kuno,Abbasid Baghdad, ancient Athens, Rome, Bratislava, Budapest, Constantinople, Chang'an, ancient Cusco, Kyiv, Madrid, Paris, Podgorica, London, Beijing, Prague, Tallinn, Tokyo, Lisbon, Riga, Vilnius, miwah Warsaw.
Ring makudangkudang panegara, ibu kota kagingsir santukan nganutin geopolitik; kota kapertama saking Finlandia, Turku, sané sampun dados ibu kota saking abad pertengahan duk Swedia ngawa rat, raris ical kawibawan ipun duk Grand Duchy of Finland ring 82, rikala Helsinki nadosang ibu kota Finlandia sané mangkin daweg Maharaja Rusia.
Ring Kanada, wénten ibu kota federal, soangsoang propinsi miwah tigang genah maduwé kotan ipuné soangsoang.
Ring Australia, ibu kota seringan kaangén rikala maosang nem "ibu kota negara bagian" miwah malih siki ibu kota federal Canbera, miwah Darwin, miwah ibu kota saking Northern Territory.
Nénten sekadi federasi, katahan nénten wénten ibu kota panegara sané kapasahang, sakéwanten ibu kota sané matunggilan konstituen dados siki sareng ibu kota panegara pahannyané, minakadi London sané dados ibu kota saking Inggris miwah Inggris Raya. 
Ibu kota nasional saking Jerman miwah Rusia ( Stadtstaat of Berlin miwah ibu kota federal Moskow) taler pinaka pahan negara saking negara utama sané sampun madué swadikarannyané soangsoang.
Frankfort, Kentucky, ring pantaraningLouisville miwah Lexington.
Tallahassee, Florida kajudi dados user tengah saking Pensacola miwah St. Augustine, Florida sané duk punika dados kota sané pinih ageng ring Florida.
Magentos pangwaasa politik ring sapunapiné prasida nguwah kawéntenan ibu kota sané anyar. 
Rikala kepulauan Canary dados komunitas otonom ring 982, Santa Cruz de Tenerife miwah Las Palmas de Gran Canaria maka kalih kadadosang ibu kota.
Estonia: Mahkamah Agung miwah Kementerian Pendidikan dan Penelitian sané magenah ring Tartu.
Rikala wénten pikobet, pamargin konstitusional prasida kasledihi olih kota sané tiosan, puniki mangda prasida Gedung Parlemen miwah Preseiden taler Kabinet ipun dados asiki.
Makasami ibu kota magingsir saking kota sané dumunan ke kota tiosan nyabran nem bulan.
Dharmasala, sané dados genah utama saking Administrasi Tibet Pusat, wantah ibu kota musin dingin ring panegara punika.
Kotané raris kadadosang genah sané kajangkepang.
Uttarakhand: Dehradun wantah ibu kota administratif miwah legislatif, raris kerta gosha utama magenah ring Nainital.
Punika kawangun saking 960 raris puput duk warsa 966.
Istana Kepresidenan (Malancang Palace) miwah Mahkamah Aggung magenah ring tengahing ibu kota sakéwanten kalih Gedung Konggres magenah ring tepining kota sané tiosan.
Sri Lanka: Sri Jayawardenepura Kotte kadadosang ibu kota administratif miwah genah saking parlemen, raris Kolombo sané dados ibu kota dumunan, mangkin kadadosang "ibu kota komersial".
Afrika Selatan: Ibu kota administrtifnyané Pretoria, ibu kota legislatif ring Cape Town, raris ibu kota judikatif ring Bloemfontein.
Switzerland: Bern wantah ibu kota federal saking Switzerland pinaka ibu kota de facto.
Puniki pateh sekadi Illinois miwah New York State, akéhan pejabat negara miwah pejabat sané kajudi magenah ring Pennsylvania sisi Kelod Kangin (City of Philadelphia, Bucks County, Montgomery County, Delaware County, miwah Chester County) senengan makarya ring Philadelphia.
Israel miwah Palestina: Maka kalih pamréntah saking Israel miwah Palestina nadosang Jerusalem pinaka ibu kota.
Pinaka cihna pagingsiran ibu kota ka genah sané becikan manut geografis utawi demografi perifer minabang pacang becik saking ekonomi utawi strategis (ring sapunapiné katah kabaos dasar nincapang modal utawi ujung tombak).
Maharaja Ming ngingsirang ibu kotané ka Beiking saking ibu kota Nanjing sané di tengahan mangda prasida ngawasin panepi siringnyané saking Mongol.
Delhi dados ibu kota kolonial sesampuné Durbar of KingEmperor George V madeg ratu duk warsa 9, raris dados ibu kota India saking warsa 947.
Risapunapiné, genah saking ibu kota sané anyar kapilih mangda prasida muputang wicara pantaraning makudangkudang kanda, sekadi pikobet ring Canberra, Ottawa, Washington, Wellington miwah Managua.
Ring masa Three Kingdoms, ring Shu miwah Wu kélawangan kwasa santukan ibu kota nyané sampun kakaonang.
Risampun kaon Dinasti Qing, desentralisasi pamréntahan miwah nincapnyané teknologi transportasi miwah teknologi komunikasi sané nyarengin ring Nasionalisme China miwah Komunis China digelis ngingsir ibu kota miwah nincapang kawéntenan natya mandala ipuné selami pikobet sané nibénin daweg Jepang ngwasayang.
Punika kasengguh genah sane sampun pastika antuk wateswates administrasi sané anggannyané maduwé pakaryan sejabaning karya ring widang tani.
Manut ring babad, krama ring kota wantah pinaka pahan sané pinih alit saking kawéntenan pawongan ring panegara, sakéwanten sesampuné kalih abad sané nénten prasida kakeniang miwah akéhnyané urbanisasi, minab atenga saking kawéntenan jadma ring jagaté né mangkin jenek ring kota, puniki ngawinang pikobet ring kawéntenan palemahan miwah pawongan ring jagaté.
Panglimbak saking penglalah kotané puniki nyihnayang kota keni panglalah saking pikobetpikobet ring jagat, sekadi pawangunan sané nglantur, pemanasan global, miwah kesehatan global.
Punika mawinan, kota sané sampun becik kawéntenannyané dados genah sané mabuat pisan pinaka genah nepasin panglalah saking pemasan global.
Sekadi imba, ibu kota sekadi Beijing,London, Mexico City, Moscow, Nairobi, New Delhi, Paris, Rome, Athens, Seoul, Tokyo, and Washington, D.C. sané dados cihna miwah kabecikan panegaran ipuné soangsoang.
Kota prasida kacingakin sekadi carita, nyelehin paiketan pawongannyané, genah makarya, distribusi, cihna kawéntenan fisik, genah pamutus sane saling mapaiketan, utawi genah wicara.
Sensus nasional madué makudangkudang pitegesnganutin kawéntenan jadma, akéhnyané jadma, genah paumahanpinaka jalaran ngepah jadma pinaka jadma kota.
Paiketan pantaranging kota miwah negara maduwé jalaran sané sampun pasti punika mawinan prasida dangan antuk nepasin: ring genah global, kota punika katahan genah sané prasida nyokong kawéntenan tani ring jabaan genahnyané.
Rikala kota punika nglimbak sayan kosek, genah pamréntahan, minakadi genah niti mandala ngantos genah parhyangan, pastika sampun nuju ring genah sané sampun masikian.
Kawéntenan genah seringan mapaiketan ring tata cara ngwangun kota. 
Raris punika ngawinang pacang kautamayang indik pertahanan nganutin kawéntenan palemahané.
Wentuk sekadi puniki panglimbak saking pawangunan sané ngantun tanpapegatan, antuk napak saking tembok kota miwah bénténg sané dados pinget wates saking kota sané dumunan.
Ring kota sekadi Moskow, wentuk sané sekadi puniki tatas pisan kakantenang.
Ekskavasi ring genahé punika manggihin sisansisan kota sané dumun dados genah maadolan, politik, miwah agama.
Kotakota ring China kawangun nganutin dasardasar tattwa utama mangda prasida dados sekadi swargan ring marcepada.
Genahgenahé punika karencanayang becik pisan antuk asta kosala sané manut tattwa, antuk kamar alit sané minimalis anggén para buruh miwah paumahan sané rimbitan malih punika kaanggen ring wangsa sané tegehan.
Ring makudang abad selanturnyané, negara kota sané sampun tegep ring Yunani, utaminnyané Athena, nglimbakang polis, puniki wantah sekaa krama lanang sané nuwénang tanah sané sarengsareng ngwangun kota.
Daweg pangwasa maharajara, Roma nguwah miwah ngwangun akéh pisan kota (coloniae), raris sinarengan ipun makta dasardasar pawangunan kota, asta kosala, miwah krama.
Peradaban Norte Chico ngranjing 30 genah utama sané mangkin dados wawengkon Norte Chico ring pasisi KajaTengah Peru.
Puser kuasa ring Barat magingsir ka Konstatinopel miwah ka Islam sané sayan kasub antuk kota utamanyané Baghdad, Cairo, miwah Córdoba
Ring abad ka3 miwh ka4, wénten makudang kota dados negara sané kuat, raris ngambil désa ring wawengkonnyané dados parekan raris ngwangun puri maritim sané jimbar.
Ibu kotasané ageng ring Eropa (London miwah Paris) ngamolihang kabecikan saking nglimbaknyané pamargin adoladolan napi malih raris medal pamargi adoladolan ring Atlantik.
Inggris dados pamucuk rikala London dados ibu kota saking jagaté, napi malih kotakota ring sajebag panegarané prasida daos genah utsaha.
Pamucuk ring widang utsaha prasida mamargi pinaka pasubayan sané kadungang antuk wangunan, krama wesya, pengembang, miwah pamréntah sekadi walikotam miwah perusahaan sané ageng.
Pamuputnyané inggih punika revitalisasi ring tengahing kota; gentrifikasi ring tengahing kota, transformasi CBD dados genah ngayahin krama; ilénilén, museum, miwah genah kebudayaan; pawangunan genah olahraga; miwah pawangunan pasisi."
Ngantos abad ka8,  sampun imbang pantaraning krama tani ring désa miwah kota sané nyediaang pasar miwal utsaha manufaktur alit.
Kawéntenan budaya ring kota taler dados pamikat para kramané.
Batam, Indonesia, Mogadishu, Somalia, Xiamen, China miwah Niamey, Niger, kasengguh kota sané pinih gelis nincap, nincap nyabran taun 58%.
PBB nebag jagi nincap 2,5 Miliar krama kotané (miwah 300 yuta ngidikang krama désané) ring sejebag jagaté ring warsa 2050, antuk 90% krama désa sané ka kota punika akéhan ring Asia miwah Afrika.
Wénten jurang sané dalem pisan sané nyipih anak sugih miwah anak lacur ring kotané puniki, seringan wénten anak sané kalintang sugih sané meneng ring genah sané becik doh saking baya miwah akéh pisan krama sané kantun meneng ring umah sané doh saking tata wangun sané becik taler kahanan sané rusak pisan.
Raris kotamadya nyabaran galah ngamargiang pangaturan sané kadasarin antuk awig ring genahgenah sané nénten becik punika (nénten becik), sekadi makacakan miwah nambakin, ngamerluang ijin protes utawi ijin sané nuwénang umah mangda ngresikin salju saking trotoar kota. "
Puniki kasayagang kirang utawi pepes, antuk pamargi sané kirang langkung pateh.
Kriteria produksi sané sekadi puniki ngawinang wénten "awig indik ngater barang", awig indik sapunapi rikala ngayahin, sané dados utsaha mangda makarya tetujon produktifitas birokrasi ring kota.
"Robert L. Lineberry, "Nitahang Mangda Pateh Asah Ring Kota Pamargin Saking Krama Ring Kota"; ring Hahn & Levine (980).
Sakéwanten, prabéya ayahan ring kota, taler pawangunan anggén mecikang kota miwah pawangunan sané tiosan, wantah pikobet sané nénten telastelas, sané tunasina ring pamréntah sané duuran, ngatur sareng baga swasta, miwah teknik sekadi privatisasi (ngadol ayahan ring baga swasta), makarya korporatisasi (makarya quasiprivate utsaha sané kadruwénang kotamadya), miwah finansialisasi (mecikang brana duwén kota raris ranjingang ring sistem keuangan sané prasida kaadol miwah derivatif).
Kawéntenan globalisasi miwah kawéntenan perusahaan multinasional ring pamréntahan lokal ring sajebag jagat, sampun ngawinang tata tati ngolah kota sampun magingsir, saking "teori rezim perkotaan" sané maosan indik pasubayan krama sané dados manggala mangda becik, nuju ring jaba teori ekonomi, akEh kasengguh neoliberalisme ring para sujanané.
Saranan apangrancana, tiosan ring sapunapi kawéntenan kotané punika, ngranjing taler modal investasi publik ring wewangunan miwah tata cara ngawigunayang tanah sekadi zonasi
Taler sayaga majeng ring kotakota ring pamargin ipuné ngamargiang pangrencana objektif inggih punika kekuatan kota saking zonasi, tata saking subdivisi miwah awigawig indik tata cara ngwangun, paumahan miwah sanitasi. "
Jadmané sané meneng mapaekan seringan maurip, makarya, miwah maplalianan, ring genah sané matiosan miwah magubugan sareng anak tiosan, makarya genah etnik utawi gaya hidup, ring genah anakanaké mapupul, ghetto.
Tepining kota ring sisi Kauh, miwah munggah, sekaa sané sampun becik miwah wentuk sané tiosan saking "privatopia" sajebag jagat, punika ngawinang anake sugih masahang déwék raris makarya genah ngraga sané becik doh saking baya miwah eksklusif.
Puniki proletariat sané nénten kanggénminab ,5 miliar kramané rahinané mangkin, 2,5 miliar ring warsa 2030 wantah pamunggah sané pinih gelis miwah pinih anyar ring jagaté.
Puniki sekadi ontologis makasami pateh miwah nénten pateh ring agen sejarah sané nlatarang Manifesto komunis.
Pinaka puser kota perdagangan sampun prasida dados gebah majeng ring para maadolan ritel miwah konsumsi saking madolan langsung.
Genah anaké ngruruh pakarya nyihnayang anaké sané maduwé kabisan sareng anaké sané maduwé utsaha. 
Elit budaya seringan jenek ring kota, saling mapaduman modal budaya, miwah ipun maduwé kwasa ring pamréntahan.
Greg Kerr & Jessica Oliver, "Rethinking Place Identities", ring  Kavaratzis, Warnaby, & Ashworth (205).
Turis sané mrasa kadi para bala rana malancaran ring Agra mangda prasida nyingakin Taj Mahal, utawi New York City mlancaran ring World Trade Centre.
Sapunapi ados jadma sané nénten kauninginanak lacur, anake sané nénten madué sirasira, anak sané nénten maduwé paiketen seringan maurip ring tengahing kahanan sané nénten becik sekadi umahumah bédéng sané nénten becik saking tata kesehatan miwah kahanan sané tenang saking kota sané alit utawi sanitasi saking subdivisi ring pawangunan semipedesaan?
Dané sané rauh pacang jenek ring tengahnyané pacang ngamargiang punika mangda prasida nyarengin miwah masaing ring undagan sané encénan kémanten sané prasida antuk ipun nyujuh.
Olahraga taler maduwé genah sané pinih utama ring branding kota miwah ngawentuk identitas lokal.
Sané pinih utama, irika taler wénten potensi sané ageng pisan ring galah sané lintang minakadi ring pariwisata utawi investasi (Kasimati, 2003).
Perang ngawinang kepemimpinan sosial miwah kekuatan politik  ring anaké sané nisata sakéwanten makta sanjata, sané polih sokongan saking anaké suci sané ngamargiang miwah makarya widya sané dahat mautama miwah widya ring sarwa tattwa rahasia."
Sekami Perang Dunia II, pamréntah nasional ring sapunapiné nyobiahang indik kotakota sané kabungkah, raris nyukserahang kotané punika ring para mesehé mangda nénten karusak miwah ten wénten mamatimati.
Rana sané sekadi punika, katah kauningin mawasta kontrapemberontakan, sané taler nganggén tata cara ngawasin miwah rana psikologi miwah rana saling arepin, nganutin kawigunané mangda prasida nepis panglimbag dustané ring kota sané sayan modern, sané sampun ngawigunayang tata cara sekadi ruang sané dados kapertahanang.
Santukan tegeh pisan pengalangnyané rikala jagi ngranjing, jaringan puniki sampun kacihnayang pinaka monopoli alami, artosnyané logika ekonomi sané nyokong sahananing pamargi olih asiki sekaa, publik, utawi swasta.
 Kath Wellman & Frederik Pretorius, "tata wangun kota: Productivity, Project Evaluation, and Finance"; ring Wellman & Spiller (2012).
Sanitasi, sané mabuat pisan ring mangda prasida ngamolihang kesehatan sané becik ring kahanan sané ramia, ngamerluang toya miwah sapunapi ngatur laluhu saha karesekan ring soangsoang angga.
Kawéntenan urip ring kota mapaiketan pisan ring energi sané kasalurang nganggén listrik sané kaanggén nguripang sami pakakas listrik (ngawit saking pakakas ring pakubon ngantos pakakas ring genah industri punika ngawinang tata elektronik sané mangkin wénten ring dijadija kawigunayang ring komunikasi, bisnis, miwah pamréntahan) miwah sané kaangén ring lampu lalu lintas, lampu ring marginé miwah panerangan ring kamaré. 
Tom Hart, "Transport and the City"; ring Paddison (200).
Akéh kotakota sané ageng ring Amerika kantun ngawigunayang angkotan umum konvensional sané nganggén rel kreta, minakadi sané pinih kasub New York City Subway.
Wangunan miwah laluhu Antropogenetik, sekadi matetanduran ring tegalé, makarya palemahan fisik miwah kimia sané nénten wénten saihnyané ring tengahing alas agung, ring sapunapiné prasida ngamedalang makudangkudang hayati.
Saking asiki panyelehan, kota punika nénten pisan urati ring kawéntenan ekologis puniki yéning panggihin saking napi sané kaperluang irika.
Kotakota sané modern kasub santukan sampun prasida makarya iklim mikro ngraga, saking sesemenan, aspal, sahananing permukaan buatan, sané sayan panes sangkaning panes matanai miwah aungan sanE pinaka margin toyan ujan ring soring tanah. 
Partikel udara nincapang ujané malih 50%.
Pinaka imba, ring tengahing iklim mikro kota, genah sané kirang antuk vegetasi keni luwih akéh sunaran panés (sakéwanten nénten madué utsaha pacang nepasin kahanané punika).
Katahan punika kasengguh ruang tebuka ring kota (yadiastun genahé punika nénten setata maartos ruang hijau) ruang hijau, miwah penghijauan kota.
Penyelehané punika ngawigunayang data saking 20,000 jadma ring Inggris Raya.
Jadma sané nénten polih paling kidik duang jamyadiastun sampun prasida nglintangin ajam ngaminggunénten pacang mapikolih napi.
Saselehané puniki ngitung galah sané katelasang ring natah utawi ring taman pinaka galah ring alam, sakéwanten pamargin anaké malila cita ka alam ring seselehané puniki wantah nénten ja adohan saking duang mil saking umah ipuné. "
Saskia Sassen ngawigunayang pranama "kota global" ring kakawian danéné ring warsa 99m The Global City: New York, London, Tokyo pinaka imba nyihnayang kagungan, kawéntenan, miwah kosmopolitanisme ring kota, nénten saking jimbarnyané.
3 (982): 319 kota global sané dados pamucuk ring undagan global, ngamargiang kontrol miwah pituduhnyané saking pangruruh ipuné ring widang ekonomi miwah politik.
Panarka ring papinehé punika nyihnayang ring pabinayan kwasa miwah panyiluran sané matiosan.
Perusahaan multinasional miwah bank ngenahang kantor pusat ipune ring makudangkudang kota global miwah akéh ngamargiang bisnis ipuné ring iriki. 
Nancy Duxbury & Sharon Jeannotte, "Global Cultural Governance Policy"; Chapter 2 in The Ashgate Research Companion to Planning and Culture; London: Ashgate, 203.
Konfrensi Habitat ring warsa 976 ngunggahang "Vancouver Declaration on Human Settlements" sané nyihnayang tata kelola kota pinaka silih tunggil dasar sané utama ring pawangunan miwah nyungkemin sahananing dasar mangda prasida ngamit palemahan kota.
Ring bulan Januari 2002 Komisi PBB bagian Permukiman Manusia dados angga sané kasengguh Program  Permukiman Manusia Perserikatan Bangsa Bangsa utawi PBB, sané dados angga ring Kelompok Pembangunan Perserikatan BangsaBangsa.
Pamutus saking bank seringan nyekenang ring widang pasar real estate malarapan antuk kredit utawi wantuan teknis.
Kota sané nginggil ring budaya Barat, munggah ring Alkitab saking sisin jele utawi sisin melah ipuné, sané kacihnayang ring Babel miwah Jerusalem.
Kotakota punika prasida kacingakin saking teges sané pinih ekstrim utawi saking sisi sané tiosan. Sepisanan mebasang miwah ngrenjek, sugih kalawan lacur, matata becik kalawan mabrarakan.
Niki miwah ideologi politik banget pisan negepin wacana miwah tema indik kota.
Sastra kuna miwah abad pertengahan taler ngranjing ring diskripsi sané prasida nagingin pahan kota miwah babadnyané
Representasi sinematik pangawitin saking kota ring abad ka20 katahnyané kacihnayang pinaka genah sané sederana pisan ring teknologi antuk sistem transportasi mobil sané mamargi antar.
Negara punika wantah awak teritorial utawi cihna politik (inggih punika bangsa)
Puniki nénten ja mahardika inheren.
Negara sané pinih ageng manut ring geografi inggih punika Rusia, raris sané pinih pepet inggih punika Cina, kasarengin olih India, Amerika Serikat, Indonesia, Pakistan miwah Brazil.
Katah panegara ring Eropa, kruna punika kawigunayang ring subdivisi wawidangan nasional, sekadi ring Bundesländer Jerman, taler parinama sané kirang kauningin ring negara berdaulat.
Nénten wénten kacumponin ring universal indik wilangan "negara" ring jagaté santukan makudangkudang negara kantun marebat indik kadaulatan.
Undagan ekonomi yang panegara sané nénten berdaulat mabinayan pisan
Laporan sané dados cihna makarya papalihan negara madasar saking Pendapatan Nasional Bruto (GNI).
Laporan ring wwarsa 209 wantah ngunggahang panegara sané sampun becik sekadi Amerika Utara, Eropa, miwah Asia taler Pasifik.
Bank Dunia nguningayang ngepah wewidangan ipuné minakadi AsiaTimur miwah Pacifik, Eropa miwah  Asia Tengah, Amerika Latin miwah Caribbean, Timur Tengah miwah Afrika Utara, Amerika Utara, Asia Selatan, miwah subSahara Afrika.
Eksplorasi wantah pamargi sané matetujon mangda prasida ngamolihang nformasi utawi sumber daya utaminnyané ring widang geografi utawi genah, bandingang ring penyelehan miwah panglimbak yang katahnyané nénten madasar saking widya bumi miwah palelintangan.
wantah asiki sané sampun kamargiang olih Maharaja Nero sané kanten pisan rikala pamargi ngrejeg Ethipia utawi Nubia:duk warsa 62 Masehi wénten kakalih legiun sané mlajahin indik tukad Nil. 
Wangsa Romawi taler makarya makudangkudang pamargi ka Eropa sisi Kaja, miwah mamargi kantos ka Cina ring Asia.
00 Masehi66 Masehi pasawitran RomawiCina kakawitin.
Sané dados panyeleh sané paling mabuat inggih kawéntenan kano macadik, sané prasida muat barang miwah jadma.
Panyeleh ring warsa 20 ring Wairau ring New Zealand nyihnayang kawéntenan indik ipuné sané mawit saking Society Islands.
Wénten sané pateh ring basa miwah budaya pantaraning krama Cook Island miwah ring New Zaeland Maori. 
Pantaraning 328333, ipun malayar saking Laut Cina Selatan raris malabuh ring makudangkudang genah ring Asia Tenggara taler mamargi doh ngantos ka Asia Selatan, malabuh ring Sri Lanka miwah India, taler mamargi malih ka Australia.
Portugal  miwah Spanyol dados pamucuk ring pangawitin pamargin ring segara, duk punika raris kasarengin olih panegara ring Eropa tiosan minakadi Inggris, Belanda, Prancis.
Kahanan sané ekstrim ring tengahing samudra mangerluang tata cara miwah teknologi sané sané becik pisan.
Administrasi subdivisi, becikan karesepang pinaka silih tunggil pahan saking negara bagian.
Wawengkon dependensi sané kantos mangkin kantun ring jagaté katahan sané netepang undagan otonomi poliitik sané tegeh.
Cook Island sampun kasungkemin pateh sekadi kamahardikan panegara tiosan ring Hukum Internasional, miwah negarané punika sampun ngamargiang kedaulatan penuh  nganinin indik sahananing pikobet ipun ring tengah miwah kasisi. 
Manut ring napi sané kasungkemin ring pasubayan, New Zaeland kantun madué swadharma ring paiketan dura negara miwah pertahanan Niue. 
Bacakané puniki wantah mawates ring napi kémanten sané mapaiketan ring pasubayan internasional indik kawéntenan ipuné, nénten wénten krama, utawi madué undagan otonomi sané matiosan miwah sampun prasida ngatur raga soangsoang tiosan ring pamargi ring widang internasional.
Ipun wantah Yuridikasi Administrasi sané independen, yadiastun pamréntah Inggris kantun madué swadharma ring pertahanan miwah widang internasional taler madué swadharma  utama mangda pamargin neegarané rahayu.
Nénten wénten kakwasan mapaiketan nyihnayang ring Parlemen Inggris.
Selandia Baru miwah dependensinyané matungilan Gubernur Jenderal miwah tunggal Monarki.
Pasubayan sané sampun kacumponin ring Membangun Persemakmuran Kepulauan Mariana Utara (CNMI) ring Serikat Politik sareng Amerika Serikat sané sampun kacumponin ring 976.
Puniki wantah kawéntenan sané ngawé paling sakéwanten tetap wénten rikala pacang negesin, ngresepang, miwah nlatarang paiketan politik Puerto Riko sareng Amerika Serikat. 
Sakéwanten, kawéntenan "panegara konstituen" ring Karibia (Aruba, Curaçao, miwah Sint Maarten) prasida kakantenang mesib sekadai dependensi utawi "panegara nonindependen sané kantun paiketan."
Perbatasan wantah sekat ring geografis, sané kakantenang olih fitur geografis sekadi samudra, utawi paneges sané madasar saking entitas politik sekadi pamréntah, negara sané berdaulat, negara federasi, miwah entitas subnasional tiosan.  
Perbatasan eksternal sané pinih utama, asibakan utawi makasamian kakeniang sami, miwah prasida entasin legal wantah sing genah pamréksan sané ring perbatasan sané kasumkemin miwah zona perbatasan sané prasida kakeniang.
Makudangkudang panegara madué makudangkudang rupa kontrol perbatasan sané dados ngatur utawi wates pamargin kramané, buron, miwah barangbarang sané dados ngranjing utawi medal ka panegarané. 
Yéning jagi meneng utawi makarya ring perbatasan negara, anak tiosan (orang asing) minabang merluang dokumen imigrasi utawi ijin; sakéwanten rikala sampun madué dokumen kadi punika nénten majanten kapica pamargi pacang ngranjing nglintangin perbatasan. 
Akéhan panegara nénteng ngicénin ubadubadan ilegal utawi buron sané sampun langka nglintangin perbatasan panegarané.
Ring genah sané akéh wénten penyelundupan, migrasi, miwah infiltrasi  sané dados pikobet, akéh panegara sané nagingin perbatasan ipuné antuk pagehan miwang pengalang, taler ngamargiang prosedur perbatasan sané banget.
Puniki katah mamargi ring panegara Wilayah Schengen Eropa miwah di padésan perbatasan KanadaAmerika Serikat.
Tukad: makudang perbatasan politik sampun kaformalang ring salatang perbatasan alam ring tukadé.
Ring Kitab Ibrani, Musa nlatarang ring tengahing tukad Arnon pinaka perbatasan pantaraning Moab miwah sukusuku Israel  sané jenek ring sisi kangin Tukad Yordan.
Pinaka imba wantah danu Tanganyika, sareng republik Demokratik Kongo sareng Zambia ring pasisi kauh miwah Tanzania taler Burundi ring sisi kangin; Great Lakes sané pinaka pahan sané pinih utama saking perbatasan Kanada miwah Amerika Serikat.
Gunung majajaran: Akéh panegarané nuénang perbatasan politik sané katentuang saking gunung sané majajaran, seringan ring watesan pamargin toya.
Silih tunggil imba inggih punika alas sané dados pertahanan sané kakaryanin olih Dinasti Song Tiongkok duk abad katigabelas.
Minakadi, perbatasan pantaraning Jerman Barat miwah Timur nénten malih dados perbatasan internasional, sakéwanten kantun prasida kapanggihin santukan kantun sisansisan ipuné ring tanahé, miwah kantun wénten budaya miwah divisi ekonomi ring Jerman. 
Perbatasan ring segara kantun wénten yéning nganutin perbatasan air, zona perbatasan, miwah zona ekonomi ekslusif; sakéwanten, tegesé punika nénten ja jangkep ngranjingang wates danu utawi tukad, sané kakeniang manut kadi wates ring tanah.
Widangan ring akasa nglintang 2 mil segara saking pasisi negara miwah ngambel swadharma pacang ngemit widangan akasa ipuné sejabaning yéning kantun kagamel olih NATO.
Sakéwanten wénten paiguman sané sampun katah kauningin indik widangan akasa sané puput ring muncuking titik garis Kármán.
Makasami awig wiadin wates kasumpuin olih pamréntah nasional miwah daerah taler prasida mabinayan nganutin kahanan politik miwah kahanan ekonomi. 
Makarya nglintangin perbatasan ngawigunayang kawéntenan saking lintas batas mangda prasida nincapang keamanan pangupa jiwa sekadi ring widangan itu gaing sané kabaos tanduk ring Afrika.
Pamargin jadma sané nglintangin perbatasan (tiosan ring pamlegandang) minabang pacang nyarengin pamargi sareng ramia pantaraning genah makarya miwah genah ipun mondok.
Punika prasida nguripang miwah mademang pamargi, nglintangin salantang perbatasan punika.
Katah widangan lintas batas sané taler aktif nyokong komunikasi antarbudaya miwah pabligbagan indik nincapang kahanan ekonomi lintas batas.
Sadaweg sampun kasungkemin ring tengahing warsa 80an, pamarginé puniki sampun akéh pisan nulungin nglimbakang pitakén indik tanah air, perbatasan, pengawasan, identitas, ras, etnis, miwah lelintihan kebangsaan.
Perbatasan prasida ngranjing sakéwanten nénten ja wantah mawates ring basa, budaya, sosial miwah undagan ekonomi, agama, miwah identitas nasional. 
Praginapragina punika sering pisan dados "pelintas batas" ipuné preragan.
Sekadi katah kauningin, padésan utawi panepisiring jagat wantah genah geografis sané magenah ring jaban kota alit miwah kota.
Wawidangan désa sané madué kawéntenan jadma kidik miwah akidik paumahan.
Katahan kota madué kirang saking 5% saking makasami krama ipuné sané kantun meneng ring désa.
Widangan kauh katahan ngranjing ring devisi sensus sané kapanggihin ring asibakan utawi makasami ring ungkur garis paralel ring soangsiang propinsi: Newfoundland miwah Labrador, , 50th; Quebec 54th; Ontario, 54th; Manitoba, 53rd; Saskatchewan, Alberta miwah British Columbia, 54th.
Biro Sensus AS Layanan Riset Ekonomi USDA, miwah Kantor Manajemen dan Anggaran (OMB) sampun mapupul pacang ngwantu netepang widangan désa.
  RUU tani 2002 (P.L.)   07-7, sec.
Manut saking buku gegambelan, Definisi Pedesaan: Buku Pegangan untuk Pembuat dan Peneliti Kebijakan, "krama saking kabupatén metropolitan  katahan kasengguh maduwé jalan sané dangan antuk ngrerehin layanan kesehatan  sané kantun akéhan ring kota  kabupatén.
Puniki dados tegesan saking Goldsmith Modification ring padésan. "
Daweg Presiden Emmanuel Macron nyobiahang indik pamargi ipuné ring warsa 209 akéh sané nyokong sané mawasta "Agenda Pedesaan".
Ring Skonlandia kaanggén teges padesan sané matiosan.
RBI negesang indik padésan pinaka genah sané madué krama saking 49.000 (undagan désa saking ka3 ngantos ka6).
Widang padEsan ring Pakistan sané nampek kota kasengguh pinaka genah panepisiring kota utawi suburban.
Suburban minab madué politik ipuné utawi yuridikasi politik, utaminnyané ring Amerika Serikat, nanging niki nénten ja setata mamargi, utaminnyané ring Inggris Raya rikala katahan suburban magenah ring perbatasan administrasi kotané punika.
Ring genah tiosan, sekadi Maroco, Prancis, miwah akéh ring Amerika Serikat, akéh suburban sané dados kotamadya utawi ipun sampun ngatur genah ipuné soangsoang pinaka pahan saking widangan metropolitan minakadi negara, distrik, utawi borough.
Teges saking suburban dalam miwah suburban luar, kawigunayang mangda prasida minayang genah sané akéh kramannyané miwah nampek ring pusering jagat (ring tiosan negara genahé punika nénten setata kasengguh suburban ), miwah suburban sané akidik kramannyané sané magenah ring panepisiring kota.
Ring Selandia Baru, katah suburban sané nénten madasar hukum, punika ngawinang bingung saking dija ipun jagi ngawitin miwah benjang rikala jagi muputang.
Kruna suburbani kapertama kaanggén oleh sujana saking Romawi inggih punika Cicero sané madasar saking kawéntenan vila miwah wangunan sané kadruwénang olih para agungé ring Romawi sané magenah ring panepisiring kota.
Ring tengahing abad ka9, widangan suburban kapertama medal ri wawengkon London  pinaka kota (raris dados sané pinih ageng ri jagaté)sane sayan ngebekang miwah nénten becik ring kesehatan. 
Garisé ngantos ring Harrow ring warsa 880.
Baga marketing ring Met makarya aran anyar ingih punika "Metro-land" ring warsa 95 rikala Guide to the Extension Line dados Metro-land, kaajin d.
Punika pinaka respon nganinin indik genah maolah raga lédang rin World War One, sané kaiket sareng kahanan sosial sané nénten becik; kawéntenang  ring poster perumahan, ida dané pastika sampun nénten prasida mamilih mangda prasida ring masa sané tan "prasida aptiang dané  ngamedalang krama A1 sajabaning umah C3" – sané nganutin kawéntenan ring militer.
Laporané taler madaging tata cara ngatur standar minimal sané kaperluang rikala jagi ngwangun kota kapungkur wekas; iriki taler wénten awig indik tata  akéhnyané paumahan miwah awignyané, semaliha makarya rekomendasi indik ketah kamar tidur miwah kamar tiosan ring soangsoang umah.
Wantah dasa tiban suburban nincap kawéntannyané.
Levitton kalimbakang pinaka prototipe utama ring paumahan sané kakaryanin akéh. 
Mablanja barang miwah jasa  sané matiosan ring genah asiki miwah nénten ja malih mamargi ka genah sani tiosan, ngwantu ngemit pusering paadolan pinaka silih tunggil  wentuksané anyar saking suburban sané kakéhan krama.
Undangundang Jalan raya ring warsa 956 prasida nulungin maprabéya ring ngwangun 64.000 kilometer sing sajebag negara sanE nuwEnang $26 ribujuta kaanggén, sané ngwantu nyambungang sayan akéh malih genahgenah pusering paadolan sekadi puniki.
Makudangkudang suburban sampun kawangun nampek ring kota agung sané wénten rel kreta nuju pusering kota genah makarya. 
Produk sané wénten wantah paumahan sané ageng sayang nglimbak.
Antuk 6 juta veteran sané prasida negepin syarat, raris kesempatan madué umah nadak rauh ring ajeng.
Pengembang numbas tanah ring dura kota, makarya umah traktat antuk makudangkudang desain, raris nyayagayang jalan miwah utilitas, utawi pamréntah lokal pada sayaga ngwangun sekolah.
Veteran prasida ngamolihang antuk boreh sané alit.
Panglimbak saking suburban sampun kajangkepin antuk awigawig zonasi, redlining miwah makudangkudang inovasi ring transportasi.
Jadma saking Afrika miwah Amerika miwah jadma selem tiosan kantun mapunduh ring tengahing kahuripan sané kalintang lacur nista. 
Sasampuné Perang Dunia II, kawéntenan FHA prasida ngawinang nincap kawéntenan paumahan ring suburban Amerika.
Ekonomi sané sayan nincap ring Amerika prasida nyokong urbanisasi ka kotakota ring Amerika sané ngamerluang investasi sané ageng pisan jagi ngwangun infrastruktur miwah paumahan anyar.
Strategi alternatif inggih punika makarya desain sané "anyar ring kota" miwah ngemit jalur hijau ring pantaraning kota.
Subsidi federang ring ngwangun suburban prasida ngawé gelis pamarginé puniki sekadi pamargi redlining ring bank miwah lembaga peminajaman sané tiosan. 
Virginia Beach mangkin wantah kota sané pinih ageng ring sejebag Virginia, sampun sué nglintangin akéhnyané krama ring pisagannyané, Norfolk.
Persentase sané saking jadma kulit putih (saking nonHispanik miwah saking makudangkudang widangan Hispanik) miwah persentase sané alitan saking krama etnis tiosan ring widangan kota.
Bandingang ring widang panepisiring, suburban maduwé akéhan krama. Standar hidup sané tegehan, sitem jalan sané sukilan, akéhan wénten toko miwah restoran, kidikan wénten tanah carik miwah buronan.
Sakéwanten saking populasi metropolitan puniki, ring warsa 200 lintangan ring atengahnyané maurip ring genah sané nénten banget kosek, saking nike wantah asiki saking limang diri sané jenek ring "kota" sané.
Ring sajebag Kanada, wénten pangrencana sané sampun pastika mangda nyekel panglimbaké puniki
Mayoritas saking nincapnyané krama ring Kanada ring tetiga kota metropolitan (Toronto Raya, Montréal Raya, miwah Vancouver Raya) sampun kawéntenan noninti kotamadya.
Puniki santukan aneksasi miwah napak geografis sané ageng ring perbatasan kota.
Ring sensus 2016, Kuta Calgary nuénang krama katahnyané 1.239.220, raris Wilayah Metropolitan Calgary nuénang krama katahnyané 1.392.609, punika nyihnayang akéhan krama ring CMA Calgary jenek ring watesing kuta.
Ring Inggris pamréntah mautsaha ngamargiang kaakéhan krama minimum ring skema paumahan sané anyar ring Inggris sisi Kelod Kauh.
Suburban prasida kapanggih ring Guadalajara, Kota Mexico, Monterrey, miwah makudangkudang kota mautama.
Kelas menengah sané sayan nincap miwah kelas atas ring suburban taler nincap, paumahan kelas bawah taler nincap, utaminnyane ring "kota sane kangken ilang" ring Mexico, campamentos ring Chili, barriadas ring Peru,  villa miserias ring Argentina, asentamientos ring Guatemala miwah favelas ring Brazil.
Pinaka imba ring Afrika Selatan.paumahan RDP sampun kawangun.
Ring widangan sekadi Klang, Subang Jaya miwah Petaling Jaya, suburban saking genahE puniki.
Ring sistem suburban, katah pamargi saking genah asiki nuju genah tiosan sampun pastika mobilé ngranjing ring margi kolektor, nénten ngitungan jarak. 
Rikala wénten kecelakaan ring margi kolektor, utawi yéning wénten anaké menahin margi sané prasida nglambatang pamargi, punika ngawinang makasami pacang dados nénten maguna ngantos pangempelé kagingsir. 
Kahanina puniki prasida ngawinang pamargin mobil yadiastun wantah satusan meter (puniki minab wantah makudang kilometer manten ring marginé). 
Sinarengan, makakalih sekaa sané mayah pajak puniki pinaka panyledihi saking genah pendapatan sané ageng pisan sané durung makasami kaanggén, puniki pacang dados selah sané pastika pacang kaambil ring kota, utaminnyané rikala kotané sedek nicap.
Gendinggending Prancis sekadi La Zone saking Fréhel (933), Aux quatre coins de la banlieue saking Damia (936), Ma banlieue saking Reda Caire (937), utawi Banlieue saking Robert Lamoureux (953), sané prasida nundunin suburban ring Paris ngawit 930an.
Sinema Prancis digelis nyingakin kota sané sayan mauwah ring suburban,  sekadi ring pilem Mon oncle saking Jacques Tati (958), L'Amour existe saking Maurice Pialat (96) utawi Two or Three Things I Know About Her saking JeanLuc Godard (967).
Lagu ring warsa 962 "Little Boxes" olih Malvina Reynolds wantah jalan ngwalék panglimbak suburban miwah dagingdaging borjuis taler dagingdaging konformis, ring 982 gending Subdivision saking band Kanada Rush sering maosang indik suburban, sekadi Rockin' the Suburbs saking Ben Folds
Over the Hedge wantah sindikat komik strip sané kasuta miwah katulis olih Michael Fry miwah T. Lewis
Serial tipi sekadi The Good Life, Butterflies miwah The Fall and Rise of Reginald Perrin sampun prasida nyihnayang kahanan suburban  sané becik miwah asri pisan sakéwanten ngemedin, miwah para kramané banget pisan trepti utawi prasida dados buduh.
Désa inggih punika genah jadmané jenek, sané mapunduh, agengan saking dusun, sakéwanten alitan saking kota ( yadiastun krunané punika sering taler kaanggén nlatarang dusun utawi kota sané alitan), antuk krama sané katahnyané panyatusan ngantos panyiuan.
Puniki taler mresidayang spesiaslisasi buruh miwah undagi, miwah panglimbak makudangkudang paadolan.
Sikut désadésané puniki mabinayan pisan.
Désa katah magenah ring genah sané siliban sakéwanten kelurahan katah magenah ring subdivisi saking kota.
Désa utawi kelurahan wantah subdivisi saking kecamatan (subdistrik), ring sapunapiné dados pahan saking kabupaten (distrik) utawi kota (kota).
Ring Malaysia, kampung kacihnayang antuk widangan sané katah kramannyané 0.000 utwi kirang ring punika.
Makasami Muslim ring désadésa ring Malaysia miwah Indonesia manyaratang mangda prasida polih panugrahan saking Allah ring sunia loka.
Singapura duk imalu katah madué kampung sakéwanten panglimbak saking modern akéhanyané urbanisasi ngrereh pakaryan sampun nguwah ipun samian raris kabuldoser; Kampong Lorong Buangkok wantah sané pinih untat désa sané kantun ring genah tanah utama.
Désa ring Vietnam wantah wentuk saking produksi pertanian ring Asia.
Ring Slovenia, kruna selo kaanggén ring désa sané alit (kirang saking 00 jadma) miwah kantun dialek sané pateh; kruna ring basa Slovenia vas katah kaanggén ring sajebag Slovenia.
Ipun minab kantun raket ring Sansekerta ring Afgan kruna deh miwah ring Indonesia kruna desa.
Kirang langkung 46% saking makasami jadmané sané sampun migrasi sampun nguwah genah ipuné saking kota asiki nuju kota tiosan.
Unit administrasi  sané pinih alita ring Maharaja Rusia, volost, utawi sané nglanturang Soviet utawi Rusia modern, selsoviet, katah magenah ring selo miwah nginkubin makudangkudang désa.
Raris makudangkudang wong tani ring Rusia jenek ring désa ring pantaraning genah anaké agung, kulawarga sané kabaos Cossak seringan jenek ring genah ipuné matetanduran sané mawasta khutor
Sakéwanten, wénten pahan paumahan sané tiosan sané alitan ring Ukraina kasengguh selysche (селище).
Punika nyihnayang genah alit sané dumunan minab nahenin dados Khutir, genah para bendéga, utawi dacha.
Sakéwanten ambiguitas sering kakelidin rikala ngubungan sareng paumahan antuk nyihnayang nganggén tigang aksara smt pinaga pangentosnyané/
Ipun dados kasub pisan selami reformasi Stolypin ring pangawitin abad ka20.
Désa sané agengan prasida taler kasengguh Flecken utawi Markt nganutin genah ipuné.
Pinaka imba, ring widangan Lincolnshire Wolds, désa sering pisan kapanggihin ring sajeroning genah toya utawi klebutan ring tengahing bukit, miwah wit ipunésaking pauhaman sané wénten ring genah toya, antuk sistem terbuka sané wantah mamargi ring genah punika kémanten.
Makudang désa sampun kaon (pinaka imba désa ring abad pertengahan sané sepi), ring sapunapiné wantah masisa gereja utawi jeron anaké agung kemanten, utawi wantah tegalan kémanten.
Désadésané puniki raris nglimbak miwah masikian taler sering pisan marupa krama sané agengan ring suburban sekadi Hampstead, London miwah Didsbury ring Manchester.
Selehin saking doh pakibeh jagat modern, kanten becik pisan miwah adung, sakéwanten yéning selehin saking tengah.
Puniki (sekadi Murton, County Durham) nincap saking désa duk kelemnyané tambang batu bara ring pangawitin abad ka20 sané ngawinang nincapnyané pakraman ipuné, raris sang nuénang tambang batu bara ngwangun toko, pub, miwah gereja sané anyar.
Maltby kawangun antuk kaiwasin olih Sheepbridge Coal and Iron Company miwah madaging akéh pisan genah miwah tetamanan.
Désa sané madué pub utawi penginapan, toko, miwah pandé besi.
Sakéwanten, makudang paroki sipil nénten madué paroki, kota, utawi dewan kota utawi genah patemon paroki sané kawigunayang.
Ring Skotlandia, the equivalent pinaka dewan komunitas, taler pinakabadan hukum, sakéwanten nénten madué kekuasaan eksekutif.
Distrik Danniyeh madasar saking tigang dasa nem désa sané alit minakadi Almrah, Kfirchlan, Kfirhbab, Hakel al Azimah, Siir, Bakhoun, Miryata, Assoun, Sfiiri, Kharnoub, Katteen, Kfirhabou, Zghartegrein, Ein Qibil.
Dinniyeh madué palemahan sané kalintang becik sané madaging alas, tegal wohwohan, miwah tegalan.
Désadésa ring sisi kelod Suriah (Hauran, Jabal alDruze), ring kajakangin (Pulau Suriah) miwah Tukad Orontes katah sané mapaiketan ring pertanian utaminnyané pepalaan, jukutjukutan, miwah wohwohan. 
Kotaring Medaterania ring Suriah, sekadi Tartus miwah Latakia madué cecirén désa sané pateh.
Sabilang urbanisasi inggih punika "pueblo" sejabaning kaunggahang antuk dekrit, wawu prasida munggah ka undangan sané selanturnyané.
Yadian punika, puniki wantah sané ketah mamargi; ring katah negara bagian, wénten désadésa sané agengan saking kota alita ring negara bagian.
Ring makudang imba, désa magenah ring wates kota miwah kotapraja, iriki minabang makakalih madué pamréntah sané saling mapaiketan.
Hampstead, désa sané pinih linggah, madaging 55.000 krama; puniki ngawinang désané puniki akéhan madué krama bandingang ring kota negara bagian.
Désa Arlington Heights, Illinois madué 75.0 krama ring sensus 200.
Désa prasida nyangkepang tanah ring makudangkudang kotapraja semaliha prasida nyangkepang makudang kabupaten.
Désa sané paling linggah wantah Menomonee Falls, sané madué lintangan saking 32.000 krama.
Ring Maryland, widangan sané kajudi "désa..." prasida marupa kota berbadan hukum utawi distrik pajak khusus.
Duk punika manggdala adat madué kwasa sané utama ring genah ipuné.
Saongsoang désa Hausa kamanggalain olih Magaji (manggala désa) sang sané madué swadharma ring Hakimi (walikota) ring undagan kota ipuné. 
Ipun madué umah saking endut sané maraab alangalang, sekadi sané katah ring désa ring Kaja, raab seng taler dados sané katah panggihin.
Sané agetan pacang madué sémér ring genah sané prasida ngrereh antuk majalan.
Atlas inggih punika pupulan gambar bumi; punika katahan marupa cakepan sané madaging gambar bumi utawi widangan bumi.
Murdané puniki nyiagayang Mercator indik kruna pinaka sané prasida nlatarang kawéntenan wentuk sedaging jagaté, nénten ja wantah pupulan gambar bumi kemanten.
atlas méja kakaryanin pateh sekadi cakepan refrensi
ring cartografi, garis kontur (sering kasengguh "kontur") ngubungang titiktitik antuk genah sané tegehan (ketinggian) sané magenah ring luhuring genah permukaan laut.
Gradien fungsi  setata tegak lurus ring garis kontur.
Garis kontur punika lengkong, leser utawi campuhan saking makakalih punika ring gambar bumi sané nyihnayang perpotongan kawéntenan aslinnyané utawi hipotesis saking widang asiki utawi lebihan widang horizontal.
Ring 70, Edmond Halley ngawigunayang sekagi garis (isogons) ring grafik variasi magnet.
Ring warsa 79 gambar bumi saking Prancis olih J. L. Dupain Triel ngawigunayang garis ring interval 20 meter, hachures, ketinggian titik, miwah paduman vertikal.
Isobath nénten ja pepes kawigunayang ring gambar segara kantos gambar segara saking Rusia saking warsa 834, miwah gambar bumi Inggris daking warsa 838
kantos panguntating warsa 944, John K Wright kantun seneng ring Isogram, sakéwanten nénten nahenin kaanggén olih krama sané akéh.
Yadiastun wénten utsaha jagi mamilih silih tunggil standar, makasami alternatif puniki prasida rajeg kantos mangkin.
Stasiun cuaca arang pisan kagenahang manut ring garis kontur (yéning wénten, puniki nyihnayang pengukuran sané pastika ring daging  saking konturé).
Ring Meteorologi, tekanan barometrik sané kacihnayang katedunang ka tengahing segara, buya ja tekanan saking genah gambar buminé punika.
Isallobar inggih punika garis sané ngubungang titiktitik saking Tekanan sané pateh sané mauwah selami interval galah.
Gradien Isallobar inggih punika pahan sane utama saking angin santukan ipun prasida nincapang utawi nedunang angin geostropik.
Isotherm ring 0 °C kasengguh titik beku.
saking kontur puniki rasa saking medan prasida kapastikayang.
Ring Cartografi, interval kontur  inggih punika pabinayan saking ketinggian saking garis kontur sané saling nampekin.
Kalih utawi lintangan saking garis kontur puniki dados asiki punika nyihnayang bukit.
Katah interval kontur sampun pastika pateh ring makasamian gambar bumi, sakéwanten wénten sané nénten.
Napiké nglintangin garis ekuipotensial prasida dados cihna menék wiadin turun, potensi punika kapolihang saking label ring muatannyané.
Curah hujan asam kacihnayang ring gambar bumi antuk isoplats.
Garis kontur taler setata kawigunayang rikala nyihnayang nongeografis piuningan ring widang ekonomi.
Isolin mawiguna pisan anggén nyledihi sané langkung saking duang dimensi (utawi kuantitas) ring grafik dua dimensi.
Rikala ngambarang gambar radar, isodp  wantah garis kecepatan Doppler, miwah isoecho wantah garis refleksifitas radar. 
Warna garis wantah pilihan saking makudangkudang pigmen sané adung ring gegambaran.
Jenis garis nyihnayang napiké garis kontur punika sampun padet, pegatpegat, marupa titiktitik sané pegat utawi kagambar nganggé wentuk sané tiosan sané prasida ngawé efek sané kaperluang.                                                                                                                                                    
penandaan numerik inggih punika pamargi sané nyihnayang aritmatika saking garis kontur. 
Yéning garis kontur punika nénten kadaginin label numerik saha garis sané masandingan punika madué wentuk sané pateh ( bobot, warna, miwah rupa sané pateh), punika mawinan arah gradian nénten prasida kapastikayang wantah saking garis kontur kémanten.
Gambar Bumi sané madaging kontur taler sampun madaging label sané patut prasida ngwantu jadmané prasida gelis rikala ngwacén miwah prasida mastikayang kahanan genahé. 
Raris kordinat genah sané tiosan prasida kapastikayang saking titik kontrol sané pinih nampek antuk ngamargiang survei.
Kahanané puniki sakengguh magingsir datum. 
Utsaha sané pinih luwih sekadi Struve Geodetic Arc nglintangin Eropa sisi Kangin (86855) miwah Great Trigonometrical Survey of India (80287) suéan, sakéwanten ngasilang estimasi sane pastika pisan saking wentek ellipsoid jagaté.
Teges sané patut saking permukaan laut inggih punika datum WGS 84, inggih punika ellipsoid, raris teges sané paling becika inggih punika Earth Gravitational Model 2008 (EGM2008), sané nganggén sakidiknyané 2.59 bola harmonik.
Rikala kawigunayang nénten nganggén kualifikasi, parinama garis lintang punika mapaiketan ring lintang geodetik.
Datum sané magingsir saking datum prasida matiosan ring genah sané siki sareng genah sané tiosan yadiastun saking widangan utawi negara sané pateh, raris prasida marupa napi kémanten saking nol ngantos panyatusan meter (utawi makudang kilometer yéning ring pola sané dohdoh).
Pinaka imba, ring Sydney wénten pabinayan 200 meter (700 kaki) pantaraning koordinat GPS sané dikonfigurasi ring GDA (manut kadi standar global WGS 84) miwah  AGD (kawigunayang ring katahan gambar bumi lokal), sané dados kaiwangan sané nénten prasida katerima olih makudangkudang aplikasi, minakadi rikala nganggén genah survei utawi genah nganggé genah scuba diving.
Santukan refrensi datum punika prasida madué pabinayan jeriji miwah titik tengah, titik tertentu ring jagaté prasida madué kordinat sané banget doh mabinayan, puniki manut pisan ring datum sané kaanggén rikala ngukur.
Refrensi Datum sané  kaanggén ring Amerika Utara inggih punika are NAD27, NAD83, miwah WGS 84
Datum  puniki, kajudi pinaka NAD 83...kadasarin saking penyesuain 250.000 titik ngranjing 600 stasiun satelit Doppler sané ngwatesin sitem asal geosentris."
Puniki wantah imba sané kaanggén ring Departemen Pertahanan AS (DoD) miwah sampun kaputus olih Badan Intelejen Geospasial Nasioanl (NGA) (sadurungnyané kawastanin Badan Pemetaan Pertanahan, raris dados Badan Pemetaan Pencitraan Nasioanal).
Puniki kawigunayang pinaka imba ring siaran GPS Ephemerides (orbit) ngawi 23 Januari 1987.
Puniki dados imba ring orbit siaran ring 28 Juni 1994.
WGS 84 (G873) sampun kaanggén imba ring orbit siaran daweg 29 Januari 997.
WGS 84 inggih punika datum standar default sané kaanggén koordinat sané kagenahang ring pakakas GPS rekreasi miwah komersial.
Pinaka imba, pabinayan membuju pantaraning titik ring ekuator ring Uganda, ring Lempeng Afrika, miwah titik ring ekuator ring Ekuador, ring Lempeng Amerika Selatan, nincap ngantos 0,004 detik busur nyabran warsa. 
Katahan pakaryan makarya gambar bumi, sekadi ring panegara, nénten nyarengin pelat.
Ptolemy ngajum ipun antuk nganggén makasami bujur miwah lintang, bandingang ngukur lintang saking panjangnyané ring pertengahan musim panas.
Matematika Kartografi kalanturang ring Eropa kasarengin antuk Maximus Planudes saking cakepan Ptolemy sadurung 300; cakepan punika katurun saking basa Latin ring Florence olih Jacobus Angelus pantaraning warsa 407.
Raris dané milihin pangambaran bumi sané pinih becik saking sistem koordinat bola ka ellipsoid, sané kasengguh sistem referensi terestrial utawi datum geodetik.
Φ, utawi phi) wantah titik ring duur tanah jagaté punika wantah sudut pantaraning bidang ekuator miwah garis lurus sané nglintangin titik punika miwah sané nglintangin (utawi nampek) ring puser bumi.  
Makasami meridian wantah pahan saking elips sané ageng (katah kasengguh lingkehan ageng), sané matemu ring Kutub Utara miwah Selatan.
Meridian antipodal Greenwich inggih punika 80°W miwah 80°E. Puniki nénten dados kajangkepang sareng Garis Tanggal, sané mabinayan ring makudangkudang genah santukan wénten pikobet politik miwah kenyamanan, ngranjing irika Rusia timur jauh miwah Kepualauan Aleutian barat jauh.
Koordinat ring gambar bumi katahnyané ring panampén northing N miwah easting E relatif pisan ring wit genah soangsoang. 
Ring geografi, garis lintang  wantah koordinat geografis sané dados pamastika genah kaja kelod genah titik ring baduur Jagaté. 
Lintang kaanggén sareng bujur mangda prasida netepang genah sané pasti saking fitur ring baduur Jagaté
Sané kaping kalih wantah ngreka genoid antuk permukaan referensi sané pinih saderana ring matematis.
Garis Lintang miwah bujur sané teteg sinarengan pacang ngwentuk graticule ring permukaan referensi.
Santukan akéh wénten refrensi éllipsoid  sané mabinayan, garis lintang sané becik saking saking fitur nénten ring baduur ipuné nénten ja unik: puniki banget kasungkemin mangda nganutin standar ISO sané negesang yéning "nénten madaging spesifikasi sané jangkep saking sistem refrensi koordinat, koordinat (inggih punika garis lintang miwah garis bujur) wantah durung majanten patut ring genah sané becik taler prasida ring genah sané nénten becik pisan".
Widang sané nglintangin pusering Jagat miwah jejeg ring sumbu rotasi nglintangin baduur ring lingkehan ageng sané kasengguh Khatulistiwa.
Variasi indik galah kabaosang jangkep pisan ring artikel indik kemiringan aksial
Kahanan sané pinih utama ring titik balik matarahi Juni, rikala Matanainé tepet ring duur ring Tropic of Cancer.
Santukan lintang kategesang sareng sané mapaiketan sareng ellipsoid, genah titik sané mabinayan ring soangsoang ellipsoid: sapa sira manten nénten prasida nentuang genah sané pastika ring lintang miwah bujur saking fitur geografis yening néntena mastikayang dumun ellipsoid sané kaanggén.
Lintang Geografis sepatutnyané kaanggén alonalon pisan.
Evaluasi saking jarak integral meridian banget pisan mabuat ring makudangkudang paplajahan ring geodesi miwah makarya proyeksi gambar bumi.
Wénten kakalih pamargi jagi nglanturang 
Rikala mengkonversi saking isometrik utawi conformal ka geodetic¸ wénten kalih iterasi NewtonRaphson prasida nagingin akurasi presisi ganda.
Pabinayan sané kacihnayang ring plot wantah ring menit busur. 
Transformasi saking koordinat geodetik miwah Cartesian prasida kaapnggihin ring konversi koordinat Geografis.
Sané katah kauningin vertikal sané sujati ring titik baduur nenten ja janten prasida majenatenan sareng  normal ka ellipsoid refrensi utawi saking normal ka geoid.
Bujur wantah koordinat geografis sané nentuang genah kanginkauh genah utawi titik ring baduur Jagaté, utawi ring baduur sahananing ring akasa.
Meridian sané utama sané nglintangin Royal Observatory, Greenwich, Inggris, prasida kategesang garis bujur 0° manut kadi paiguman.
Galah lokal (pinaka imba saking genah matanai), bervariasi manut kadi bujur, pabinayan 15° bujur manut ring pabinayaan ajam galah lokal.
Dasarnyané sederana, sakéwanten ring kahanannyané prasida manggihin tata cara sané becik rikala nentuang garis bujur punika nelasang galah kantos makudangkudang abad miwah ngrauhin pamineh saking makudangkudang para sujana utama
Meridian utama nglintangi Alexanderia.
Ipun nganggen meridian utama marginin kapulauan Canary, kantos makasami nilai bujur lakar positif.
Para astronom hindu lan muslim sasai nglimbakin ide-ide puniki, nambahin akeh tongos wawu lan sasai nincapin data ptolemy.
Saking abad tengahan selanturne, kameledan geografi kaidupang mawali ring kauh, salanturne majalan nincapin pamargin, lan beasiswa arab ngawit kauningin marginin kontak antuk spanyol lan afrika utara.
Christoper Columbus ngalaksanayang kalih upaya nganggen gerhana bulan antuk nemuang garis bujurne, saking pertama ring pulau saona, saking 14 september 1494 (pelayaran kalih), lan sane kalih ring Jamaika saking 29 februari 1504 (pelayaran kapat).
Awalne alat observasi, panglimbak sasuen tenga abad salanturne ngarubah dados alat pangukuran sane akurat.
Ring darat, periode saking panglimbak teleskop lan jam bandul kantos tengahan abad ke-18 nyinahang panincapan sane stabil saking jumlah tongos sane garis bujurne sampun katentuang antuk akurasi sane ngeranjing ring kenehe, sasai pisan antuk keiwangan kirang uli siki derajat, lan das satata saking 2-3˚.
Ngaryanin pangamatan sane akurat ring gelombang pasih joh lewih keweh tekening ring darat, lan jam pandulum nenten mafungsi becik saking kondisi puniki.
Puniki nawarin kalih tingkat panghargaan, antuk solusi saking 1˚ lan 0,5˚.
Pakaryan puniki kadukung lan kaajiang antuk peonan pound saking dewan garis bujur, nanging ia majuang antuk nerima jinah kantos hadiah tegeh segede £20,000, pamuputne nerima pabayahan tambahan saking warsa 1773 sawusan intervensi parlemen.
Jarak bulan ngawit kaanggen manut sakadi lumrah sawusan warsa 1790.
Antuk enggal kasadarin wantah telegraf polih kaanggen antuk ngirimang sinyal galah antuk nentuang garis bujur.
Survei netapang rantai tongos sane kapetakang marginin Amerika Tengah lan Kelod, miwah Hindia Kauh, lan sajoh Jepang miwah Cina saking warsa 1874-90.
Puniki ngarubah dugas telegrafi nirkabel kawentenin saking awal abad ke-20.
Sistem navigasi radio ngawit kaanggen manut sakadi lumrah sawusan perang dunia II.
Antuk sajabaning deklinasi magnetik, makasami metode kabukti praktis.
Bujur saking suatu titik polih katentuang antuk ngitung pabinayan galah embang titik punika ring tongosne lan galah Universal Terkoordinasi (UTC).
Kata paek kaanggen mawinan titik manawi nenten kawenten pantaraning zona galah; taler zona galah katentuang manut sakadi politis, kantos pusat miwah batasne sasai pisan nenten matongos saking meridian ring kalipatan 15˚.
Konvensi Standar Internasional (ISO 6709)-wantah kangin inggih punika positif-konsisten teken sistem koordinat Cartesian liman tengen, teken kutub kaja ring baduur.
Dugas ento ipun mapaling ka kapaekan standar.
Geoid inggih punika wangun sane lakar kaambil permukaan pasih ring beten pangaruh gravitasi bumi, ngeranjing gaya tarik gravitasi lan rotasi bumi, yening pengaruh liyanan sakadi angin lan pasang surut nenten wenten.
Punika tuah polih kauningin marginin pangukuran lan paitungan gravitasi sane ekstensif.
Yadiastun bumi fisik madue ekskursi +8.848 m (Gunung Everest) miwah 10.984 (Palung Mariana), deviasi geoid saking ellipsoid ngubeng saking +85 m (Islandia) kantos 106 m (India Kelod), total kirang saking 200 m.
Yening massa daratan kontinental kalintasin olih sarangkaian terowongan utawi kanal, permukaan pasih ring kanal-kanal punika taler lakar das masikian teken geoid.
Punika maarti wantah dugas mamargi antuk kapal, jadma nenten nguratiang undulasi geoid; vertikal lokal (garis tegak lurus) satata tegak lurus saking geoid miwah cakrawala lokal masinggungan tekennya.
Punika mawinan satelit GPS, sane mangorbit ring sekitar pusat gravitasi bumi, tuah polih ngukur kategehan relatif saking ellipsoid referensi geosentris.
Panerima GPS modern madue kisi sane kaimplementasiang saking perangkat lunak ipunne sane teken ia ipun ngamolihang, saking posisi dugas niki, kategehan geoid (umpamine geoid EGM-96) ring duur ellipsoid Sistem Geodesi Dunia (WGS).
Yening bola punika salanturne katutup yeh, kategehan yeh nenten lakar pateh ring dija-dija.
Puniki mawinan punapi akeh panerima GPS genggam madue tabel pangrerehan undulasi built-in antuk nentuang kategehan ring duur permukaan pasih.
Produk pertama madasar data satelit GOCE kawenten manut sakadi online saking Juni 2010, marginin alat layanan pangguna pangamatan Bumi Badan Antariksa Eropa (ESA).
Geoid inggih punika permukaan ekuipotensial tentu, miwah kidik kalibat antuk mangitung.
Bola jagat inggih punika model bola bumi, benda langit liyanan, utawi bola langit.
Bola model bola langit kabaos bola langit.
Puniki manawi nyinahang negara miwah kota-kota gede lan jaringan garis lintang lan bujur.
Lumrahne, punika taler lakar mabagi bola langit dados rasi bintang.
Kabaosan globe pertama sane kauningin mawit saking Strabo, ngambarin Globe of Crates saking sekitar 150 SM.
Akeh bola jagat kakarya antuk keliling siki meter, dadosne ipun inggih punika model bumi saking skala 1:40 juta.
Kepahan gede bola jagat modern taler kacetak antuk paralel lan meridian, kantos jadma polih uning perkiraan koordinat tongos katentu.
Bola terestrial awal sane ngambarang makasami jagat sue kawangun ring jagat islam.
Behaim inggih punika jadma pakarya peta, navigator, miwah padagang Jerman.
Sadurung ngawangun jagat, Behaim sampun ngalaksanayang pamargin manut sakadi ekstensif.
Bola jagat awal liyanan, Hunt-Lenox Globe, ca.
Puniki manawi globe lingsir sane nyinahang jagat wawu.
Abuah bola jagat faksimili sane nyinahang Amerika kakarya olih Martin Waldseemeueller saking warsa 1507.
Globus IMP, perangkat elektro-mekanis ngeranjing bola lima inci sampun kaanggen ring pesawat ruang angkasa Soviet lan Rusia saking warsa 1961 kantos 2002 pinaka instrumen navigasi.
Metode pakaryan bola jagat puniki kailustrasiang saking warsa 1802 saking abuah ukiran ring The English Encyclopedia olih George Kearsley.
Puniki katongosang ring mesin sane kawangun disk dados wangun atenga bola.
Bola jagat puniki pinih “gede” miwah pinih maal.
Sane ungkur madue lubang peluru Soviet marginin Jerman.
Lingkaran gede, taler kauning pinaka ortodrom, saking bola inggih punika pagetepan bola lan widang sane ngaliwatin titik pusat bola.
Kasus khusus lingkaran bola puniki matentangan teken lingkaran cenik, inggih punika pagetepan bola lan widang sane nenten ngaliwatin pusat.
Sajabaning inggih punika sepasang titik antipodal, sane madue akeh lingkaran gede sane nenten kakantos.
Lantang busur cenik saking lingkaran gede kaambil pinaka jarak antara kalih titik ring permukaan bola saking geometri Riemannian ring dija lingkaran gede sakadi punika kabaos lingkaran Riemannian.
Lingkaran gede liyanan inggih punika lingkaran sane mabagi kepahan bumi lan yeh.
Saking kartografi, proyeksi peta inggih punika cara antuk ngarataang permukaan bola jagat dados dados widang antuk ngaryanin peta.
Magantung saking tatujon peta, makudang-kudang distorsi polih katerima lan sane liyanan nenten; olih mawinan punika, proyeksi peta sane mabinayan wenten antuk mertahanin makudang-kudang sifat benda sakadi bola antuk ngorbanin sifat liyanan.
Proyeksi inggih punika subjek saking makudang-kudang widang matematika murni, ngeranjing geometri diferensial, geometri proyektif, lan manifold.
Sebaliknya, fungsi matematika napi ja sane ngarubah koordinat saking permukaan melengkung manut sakadi jelas lan mulus ka widang inggih punika proyeksi.
Bumi lan benda angkasa liyanan lumrahne lewih becik kamodelin pinaka spheroid oblate, sane liyanan objek cenik sakadi asteroid sasai madue wangun sane nenten maaturan.
Mawinan permukaan bumi sane melengkung nenten isometrik saking widang, pelestarian wangun musti mangarah ka skala variabel lan, akibatne, panyajian area sane nenten proporsional.
Tatujon peta katentuang proyeksi dija sane musti dados dasar peta.
Pupulan peta inggih punika informasi geografis; koleksi ipun kagantung saking datum (model) bumi sane kapilih.
Sakadi indicatrix tissot, indicatrix goldberg-Gott kadasarin saking infinitesimals, lan ngambarin distorsi fleksi lan skewness (bending lan lopsidedness).
Kadang segitiga bola kaanggen.
Cara liyanan antuk mavisualisasiang distorsi lokal inggih punika marginin skala abu-abu utawi gradasi warna sane bayanganne ngawakilin gedene deformasi sudut utawi inflasi areal.
Mawinan wangun bumi sane sayaktine nenten maaturan, informasi kilang saking langkah puniki.
Pinaka perbandingan, jadma nenten polih ngarataang kulit juuk tanpa ngauwekin lan ngabengkotin.)
Tangen maarti permukaan menyentuh nanging nenten mangiris bola jagat; secant maarti permukaan nenten mangiris jagat.
Yening garis-garis puniki sejajar antuk garis lintang, sakadi saking proyeksi kerucut, punika kabaos paralel standar.
Puniki berlaku antuk proyeksi silindris utawi pseudosilindris napi ja saking aspek normal.
Skala konstan salantangne makasami garis lurus sane mancarin saking tongos geografis katentu.
Napikeh mawangun bola utawi elips, prinsip-prinsip sane katlatarin tetep berlaku tanpa kilangan kalumrahan.
Model elipsoidal lumrahne kaanggen antuk ngaryanin peta topografi lan antuk peta skala gede lan menengah liyanan sane butuh ngambarang permukaan tanah manut sakadi akurat.
Kabandingin teken ellipsoid sane pinih pas, model geiodal lakar ngarubah karakterisasi properti penting sakadi jarak, kasesuaian, lan setara.
Nanging antuk benda-benda planet sane nenten maaturan sakadi asteroid, kadang model sane analog teken geoid kaanggen antuk maproyeksiang peta.
Proyeksi katlatarin saking hal nongosin permukaan gede ring kontak teken bumi, kasarengin teken operasi penskalaan kasirat.
Ring dija sumber cahaya mancarin ring salantang garis sane katlatarang saking batasan pamuput puniki inggih punika napi sane ngasilin pabinayan antara makudang-kudang proyeksi silinder "alami" .
Silinder puniki kalilitin ring sekitar bumi, kaproyeksiang ka duur, lan salanturne kabuka gulunganne.
Jarak kaja-kelod nenten karegangin utawi kateken (1): proyeksi persegi lantang utawi "carre pelat".
Mawinan proyeksi puniki ngaskalain jarak kaja-kelod antuk kabalikang saking paregangan kangin-kauh, ia mertahanin area antuk ngorbanin wangun.
Meridian liyanan lewih lantang saking meridian pusat lan mabengkuk ka luar, joh saking meridian pusat.
Olih mawinan punika, meridian majarak pateh ring salantang paralel katentu.
Peta kerucut sane ngasilin madue distorsi sane rendah saking skala, wangun, lan area ring paek paralel standar punika.
Polih kawangun saking sudut pandang jarak nenten kabatas saking titik singgung; r(d) = c sin.
Proyeksi perspektif sisi-paek, sane masimulasiang pemandangan saking ruang angkasa ring jarak sane mabatas miwah karnanya nyinahang kirang saking siki kepahan bek, sakadi sane kaanggen saking The Blue Marble 2012).
Titik utawi titik-titik khusus polih karegangin dados segmen garis utawi kurva dugas kaproyeksiang.
Jarak azimut: Jarak saking pusat lan sisi kapertahanin.
Dados, wenten akeh proyeksi antuk melayani akeh kawigunan peta lan rentang skalane sane linggah.
Peta referensi jagat sasai nampak saking proyeksi kompromi.
Proyeksi mercator inggih punika proyeksi peta silinder sane kasajiang olih ahli geografi lan kartografi flemish gerardus Mercator saking warsa 1569.
Pinaka efek samping, proyeksi mercator ngelembungin ukuran objek ngejohin saking equator.
Nanging, elingang geometri jam matahari, peta puniki manawi kadasrin saking proyeksi silindris pusat sane serupa, kasus sane ngabatasin proyeksi gnomonik, sane marupa dasar antuk jam matahari.
Nanging, puniki inggih punika kasus keiwangan identifikasi sane sadarana lan lumrah.
Mercator mamurda peta: "Abuah deskripsi wawu lan katambah bumi kakoreksi antuk kawigunan pelaut".
Makudang-kudang hipotesis sampun kaajuin sasuen kawarsa-warsa, nanging sapunapi taler pasawitran Mercator teken Pedro Nunes lan aksesne ka tabel loxodromic sane kakarya Nunes sakadine ngawantu utsahane.
Nanging, matematika sane kalibat kalimbakin nanging nenten taen katerbitin olih matematikawan Thomas Harriot ngawit sekitar warsa 1589.
Kalih pikobet utama ngacegahin aplikasi langsungne: kamanawian nentuang garis bujur ring pasih antuk akurasi sane pas lan fakta wantah arah magnetik, liyan hal arah geografis, kaanggen ring navigasi.
Nanging, punika nenten ngawit ngadominasi peta jagat kantos abad ka-19, dugas pikobet katentuang posisi kepahan gede sampun kawusanin.
Mawinan tekanan puniki, panerbit manut sakadi matahap kirangin kawigunan proyeksi sausen abad ka-20.
Antuk nincapang hal puniki, paregangan kangin-kauh peta sane nenten polih kahindarin, sane manincap salantur matambahne jarak saking khatulistiwa, kasarengin saking proyeksi Mercator teken paregangan Kaja-kelod sane pas, kantos ring sabilang tongos titik skala kangin-kauh inggih punika pateh teken skala kaja kelod, dadosne proyeksi peta konformal.
Saking garis lintang sane lewih gede saking 70˚ kaja utawi kelod, proyeksi Mercator praktis nenten polih kaanggen, mawinan skala linier dados pinih gede ring kutub.
Pulau Ellesmere ring kaja kapulauan Arktik Kanada kasinah das pateh teken ukuran Autralia, yadiastun Australia lewih saking 39 pisan pinih gede.
Wewidangan sayaktine Greenland pateh teken Republik Demokratik Kongo manten.
Alaska sinahnyane maukuran pateh teke Australia, yadiastun Australia sayaktine 41/2pisan lewih gede.
Swedia kasinah joh lewih gede saking Madagaskar.
Abuah peta jagat saking Icosahedron Reguler olih proyeksi Gnomonic."
Pinaka akibat uli kritik punika, atlas modern nenten buin nganggen proyeksi Mercator antuk peta jagat utawi antuk wewidangan sane joh uli equator, lewih mamilih proyeksi silindris liyanan, utawi wangun proyeksi linggah sane pateh.
Arno Peters kanampakin kontroversi kakawit saking warsa 1972 dugas ia ngusulang napi sane mangkin lumrahne kabaos proyeksi Gall-Peters antuk ngatasin pikobet Mercator, mayakti punika pinaka karya asline padidi tanpa referensi karya sadurungne olih kartografer sakadi karya Gall saking warsa 1855.
Kisaran antuk a diantara pilihan sane manawi inggih punika sekitar 35 km, nanging antuk aplikasi skala cenik (wewidangan gede) variasi puniki polih karunguang, lan nilai rata-rata 6.371 km lan 40.030 km polih kaambil antuk jeriji-jeriji lan keliling soang-soang.
Proyeksi peta silindris katentuang antuk rumus sane ngubungin koordinat geografis garis lintang lan garis bujur ka koordinat Cartesian saking peta antuk titik mawit ring equator lan sumbu x ring salantang khatulistiwa.
Mawinan silinder masinggungan teken globe ring equator, faktor skala antara globe lan silinder inggih punika asiki ring equator nanging nenten ring tongos liyanan.
Selisihne (λ − λ0) ring radian.
Wantah pagetepan sane lewih ekstrim sampun kaanggen: atlas sekolah Finlandia kagetep saking sawatara 76˚ LU miwah 56˚LS, teken rasio aspek 1,97.
Strip sane lewih rupek lewih becik: detik 8˚ = 1,01, dados strip antuk lambih 16˚ (mapusat ring equator) akurat kantos 1% utawi 1 kepah saking 100.
Nilai e2 inggih punika sawatara 0,0006 antuk makasami ellipsoid referensi.)
Antuk model ring baduur 1 cm pateh teken 1500 km saking garis lintang 60˚.
Tali busur puniki ngawangun sudut ring pusat segede 2 busursin (cos sin) lan jarak lingkaran gede antara A miwah B inggih punika 2a busursin (cos sin).)
Antuk benda liyanan, fitur permukaan tetep lumrahne karujuk, sane antuk Mars inggih punika meridian sane ngaliwatin kawah Airy-0.
Antuk konvensi teken bumi, bulan miwah matahari, puniki kanyataang saking derajat ngawit saking 180˚ kantos +180˚ antuk benda liyanan, sawatara 0˚ kantos 360˚ kaanggen.
Skala peta inggih punika pabandingan jarak ring peta teken jarak sane pas ring lapangan.
Cara pertama inggih punika rasio ukuran globe panincap teken ukuran bumi.
Akeh peta ngabaosang skala nominal lan wantah manawi nyinahin skala batang (kadang tuah kabaos ‘skala’) antuk ngawakilin.
Saking hal puniki ‘skala’ maarti faktor skala (= skala titik = skala matentu ).
Proyeksi peta dados penting saking mahamin sapunapi skala variasi ring makasami peta.
Puniki inggih punika survei saking das makasami proyeksi sane kauningin saking zaman kuno kantos 1993.
Skala cenik mangacu saking peta jagat utawi peta wewidangan gede sakadi banua utawi negara gede.
Peta skala gede nyinahang area sane lewih cenik sakadi lewih rinci, sakadi peta kabupaten utawi rencana peta.
Nanging, sakadi katlatarin ring baduur, kartografer nganggen istilah "skala gede" antuk marujuk saking peta sane kirang linggah – peta sane nyinahang area sane lewih cenik.
Puniki lumrahne kailustrasiang olih kamanawian pangalusan kulit juuk ka permukaan sane rata tanpa mauwekin lan ngusakin.
Sebalikne faktor skala isotropik ring peta manyiratin proyeksi konformal.
Kualifikasi ‘cenik’ maarti wantah saking akurasi pangukuran katentu nenten wenten parubahan sane polih kadeteksi saking faktor skala atas elemen punika.
Iraga nlatarang wantah koordinat puniki manentuang peta proyeksi sane musti kabinayang manut sakadi logis saking peta sane sayaktine kacetak ( utawi kacingak ).
Mawinan skala titik variasi antuk posisi lan arah proyeksi lingkaran saking proyeksi lakar kadistorsi.
Malapisin elips distorsi puniki saking proyeksi peta nyinahang cara skala titik marubah ring duur peta.
Pabandingan sumbu mayor teken sumbu minor inggih punika .
Skala yakti (k=1) ring equator kantos ngalihin lantangne saking peta sane kacetak antuk kebalikan saking RF (utawi skala utama) ngicenin keliling bumi sane sayaktine.
Plot baduur nyinahang fungsi skala Mercator isotropik: skala paralel pateh teken skala meridian.
Olih mawinan punika, proyeksi tangen Mercator pinih akurat saking strip teken lambih 3,24 derajat sane mapusat ring equator.
Pangamatan puniki ngadorong panglimbakan proyeksi Mercator transversal ring dija meridian kalakuin ‘sakadi equator’ saking proyeksi kantos iraga ngamolihang peta sane akurat saking jarak rupek saking meridian punika.
Papat arah mata angin, utawi titik mata angin, inggih punika papat arah mata angin utama : kaja, kangin, kelod, lan kauh, lumrahne kalambangin antuk inisial N, E, S, lan W soang-soang.
Dugas mamargi ka kangin utawi kauh, tuah ring khatulistiwa jadma polih mertahanin kangin utawi kauh lan majalan lurus (tanpa butuh ngarahang).
Kutub kaja jaum magnet mangarah ka kutub kaja geografis bumi lan sebalikne.
Pantaraning rahina, punika inggih punika ka kelod antuk pemirsa ring kepahan bumi kaja, sane manongos ring kaja Tropic of Cancer, lan kaja antuk ipun ring kepahan kelod, sane manongos ring kelod Tropic of Capricorn.
Ring tongos-tongos puniki, pertama-tama butuh katentuang napikeh matahari magerak uli kangin ka kauh marginin kaja utawi kelod antuk mangamati pagerakanne- kiwa ka tengen maarti marginin kelod sane liyanan tengen ka kiwa maarti marginin kaja; utawi jadma polih nyingak bayangan matahari.
Mawinan kamiringan sumbu bumi, nenten rungu ring dija tongos pangamat, tuah wenten kalih rahina sabilang warsa dugas matahari terbit tepat ring kangin.
Mangda metode puniki makarya ring kepahan bumi kelod, angka 12 nyinahang ka arah matahari lan titik pantaraning antara jaum jam lan jam 12 lakar nyinahang kaja.
Sumbu puniki megatin bola langit ring kutub kaja miwah kelod, sane antuk pangamat kasinah matongos pas ring baduur kaja miwah kelod soang-soang ring cakrawala.
Foto sane ngasilin ngungkapin akeh busur konsentris ( kepahan saking lingkaran sempurna) ring dija pusat sane pas polih antuk mudah katurunin, miwah sane pas teken kutub Celestial, sane matongos pas ring baduur posisi kutub sane sayaktine (kaja utawi kelod) saking cakrawala.
Posisi yakti kutub maubah sasuen peon warsa mawinan presesi ekuinoks.
Biduk asterisme polih kaanggen antuk nemuang polaris.
Mawinan ia nemuang kaja sane beneh, nenten magnetis, ia kebal saking gangguan olih medan magnet lokal utawi kapal.
Kaakehan peta ring eropa abad patengahan, umpamine, katongosin kangin (E) ring baduur.
Peta topografi macakup ketegehan, lumrahne marginin garis kontur.
Titik kaja selanturne lakar dados titik saking dahan sane pinih paek teken kutub langit kaja.
Mangelilingi piringan saarah jaum jam saking titik kaja, jadma matemu teken urutan titik kauh, titik kelod, lan selanturne titik kangin.
Ring Eropa pra-modern manut sakadi lewih lumrah, antara kutus miwah 32 titik kompas – arah mata angin lan antar mata angin – kaicen wasta.
Sistem antuk lima titik mata angin (papat arah lan pusat) ngeranjing sane mawit saking Tiongkok pra-modern, sareng budaya tradisional Turki, Tibet, lan Ainu.
Makudang-kudang manawi taler ngeranjingin "duur" lan "beten" pinaka arah, miwah mawinan punika fokus saking kosmologi pitu arah.
Kaja kakaitin teken Himalaya miwah surga sane liyanan kelod kakaitin teken jagat beten utawi tanah laluhur (pitr loka).
Kaja inggih punika silih sinunggil saking papat titik kompas utawi arah mata angin.
Septentrionalis mawit saking septentriones, pitu lembu bajak, wasta Ursa Major.
Umpamine, ring lezgian, kefer polih maarti kakafiran miwah kaja, mawinan ring kaja tanah yeh Muslim Lezgian wenten wewidangan-wewidangan sane sadurungne katongos olih jadma-jadma Kaukasia lan Turki non-Muslim.
Saking objek astronomi sane maputer, kaja sasai nyinahang sisi sane tampak maputer malawanan arah jaum jam yening kacingak uli joh ring salantang sumbu rotasi.
Nanging generalisasi sadarana saking subjek musti kalaksanayang pinaka nenten sehat, lan manawi macerminin kaiwanganpaham kasub indik magnet terestrial.
Konvensi puniki nglimbak saking kawigunan kompas, sane nongosin kaja ring baduur.
95% saking global kaja madue sedeng ajengan lan tongos meneng, miwah sistem pendidikan sane mafungsi.
Kawigunan istilah kelod manawi taler relatif negara, sane utama saking kasus kasenjangan ekonomi utawi budaya sane nyata.
Kapah maknane malinggah ka Bolivia, lan ring arti sane pinih mabatas tuah macakup Chili, Argentina lan Uruguay.
Kauh inggih punika arah sane malawanan teken rotasi bumi saking porosne, miwah mawinan punika marupa arah lumrah ka arah dija matahari tampak sasai ngalimbak ka pamuputne kabenam.
Ring Mesir Kuno, kauh kaanggap pinaka pintu gerbang ka alam baka, miwah marupa arah mata angin sane kaangap maubungan teken kapademan, yadiastun nenten satata makonotasi negatif.
Ring Yudaisme, kauh kacingak manuju Shekinah (kahadiran) Tuhan, sakadi saking sejarah Yahudi Tabernakel lan Bait suci Yerussalem salanturne mangadap ka kangin, teken hadirat Tuhan ring ruang Mahakudus menekin jan ka kauh.
Lingkaran Arktik inggih punika silih sinunggil saking kalih lingkaran kutub lan sane pinih kaja saking lima lingkaran gede garis lintang sakadi sane kasinahang saking peta bumi.
Lingkaran lintang utawi garis lintang ring bumi inggih punika lingkaran cenik kangin-kauh abstrak sane ngubungang makasami tongos ring sawatara bumi (sing ngarunguang kategehan) saking garis koordinat lintang katentu.
Lingkaran garis lintang nenten sakadi lingkaran garis bujur, sane makasami marupa lingkaran gede teken pusat bumi pantaraning, mawinan lingkaran garis lintang ngancan cenik mairing antuk matambahne jarak saking khatulistiwa.
Lingkaran lintang tegak lurus saking makasami meridian.
Khatulistiwa inggih punika lingkaran lintang sane lantang lan marupa siki-sikine lingkaran lintang sane taler marupa lingkaran gede.
Ring peta, lingkaran garis lintang manawi sajajar utawi nenten, lan jarakne polih mavariasi, magantung saking proyeksi sane kaanggen antuk mametakan permukaan bumi ka widang datar.
Umpamine, saking proyeksi Mercator, lingkaran garis lintang lewih lambih katongosin ring paek kutub antuk mertahanin skala lan wangun lokal, sane liyanan saking proyeksi Gall-Peters lingkaran garis lintang katongosin lewih paek ring paek kutub kantos pabandingan linggah lakar pas.
Wenten akeh istilah sane lewih cenik, ngasilin pageseran sarahina sane mavariasi makudang-kudang meter ka makasami arah.
54°40'N pabatasan antara wewidangan Rusia abad ka-19 ring kaja miwah yakti tanah Amerikalan Inggris sane saling matentangan ring Amerika Kaja kepahan kauh.
43°30'Nring AS, pabatasan antara Minnesota lan lowa.
42° LU awalne batas kaja Spanyol wawu.
41° LU ring AS, kepahan pabatasan antara Wyoming lan Utah, pabatasan antara Wyoming lan Colorado, lan kepahan pabatasan antara Nebraska lan Colorado.
38˚LU batas antara zona pendudukan Soviet lan Amerika ring Korea, lan salanturne antara Korea Kaja miwah Korea Kelod, saking warsa 1945 kantos perang Korea (1950-1953).
Manut sakadi geografis marupa kalantangan ka arah kauh saking pabatasan antara Virginia lan Carolina Kaja lan kepahan saking batasan antara Kentucky lan Tennese.
Taler, kepah saking pabatasan antara Carolina Kaja lan Georgia.
32˚LU ring AS, kepah saking pabatasan antara New Mexico lan Texas.
25˚LU kepah saking pabatasan antara Mauritania lan Mali.
17˚LU kepahan antara Republik Vietnam (Vietnam Kelod) lan Republik Demokratik Vietnam (Vietnam Kaja) sasuen perang Vietnam.
8˚LU kepah saking pabatasan antara Somalia lan Ethiopia.
7˚S kepah bawak saking pabatasan antara Republik Demokratik Kongo lan Angola.
Seni inggih punika praktik jadma sane sanget linggah saking ekspresi kreatif, pacaritraan, lan partisipasi budaya.
Ipun polih nganggen katrampilan lan imajinasi antuk ngasilin objek, panyinahan, panyampaian pikenoh lan pangalaman, miwah ngawangun lingkungan lan ruang wawu.
Ipun taler polih ngalimbak utawi ngontribusi saking makudang-kudang aspek katentu saking wangun seni sane lewih jangkep,, sakadi ring sinematografi.
Arti pertama saking kata seni inggih punika <<cara ngalaksanayang>>.
Ring definisi abstrakne sane pinih dasar, seni inggih punika ekspresi terdokumentasi saking makhluk idup marginin utawi saking media sane polih kaakses kantos sira ja polih nyingak, ningeh, utawi ngalaminne.
Peringkat publik punika kagantung saking makudang-kudang faktor subjektif.
Ring Yunani Kuno, makasami seni lan kerajinan kabaos antuk kata sane pateh, techne.
Seni Romawi kuno ngambarang dewa pinaka jadma sane ideal, kasinahang antuk cihna khas sane mabinayan (umpami, halilintar Zeus).
Cihna khas gaya puniki inggih punika wantah warna lokal sasai kadefinisiang olih garis gede (setara kontemporere inggih punika kartun).
Saking dunia akademis modern, seni lumrahne kakelompokang antuk utawi pinaka kepahan saking humaniora.
Kata arsitektur mawit saking basa Yunani arkhitekton, master builder, direktur pakaryan, saking – (arkhi) chief + (tekton) builder, carpenter.
Saking kawigunan modern, arsitektur inggih punika seni lan disiplin nincapang, utawi nyimpulang rencana kasirat utawi jelas, objek utawi sistem sane jangkep.
Arsitektur terencana manipulasi ruang, volume, tekstur, cahaya, bayangan, utawi elemen abstrak antuk nincapang estetika sane demenin.
Sajantos makudang-kudang produk keramik kaanggap seni rupa, makudang-kudang kaanggap pinaka benda seni dekoratif, industri, lan terapan.
Ring pabrik tembikar utawi keramik, sakelompok jadma ngarancang, ngakarya, lan ngias tembikar.
Puniki lumrahne ngalibatin ngakarya tanda saking permukaan antuk nerapang tekanan saking alat, utawi mindahang alat ngaliwatin permukaan.
Tekhnik utama sane kaanggen saking ngambar inggih punika ngambar garis, panetasan, panetasan silang, panetasan acak, coretan, stippling, lan blending.
Lukisan prasida natural lan representational (sakadi ring lukisan still life utawi landscape), fotografi, abstrak, naratif, simbolistik (sakadi ring seni simbolis), emotif (sakadi ring ekspreswionisme), utawi masifat politis (sakadi ring artivisme).
Kata benda sastra mawit saking kata latin littera sane maarti karakter matulis individu (huruf)."
Sabilang disiplin ring seni patunjukkan masifat temporal, artine produk kasinahin saking jangka galah matentu.
Igel taler kaanggen antuk ngambarang metode komunikasi non-verbal (cingak basa raga) antara jadma teken buron (umpami igelan lebah, igelan nganten), gerak saking benda padem (umpami don sane maigel katiup angin), lan wangun utawi genre musik matentu.
Penciptaan, patunjukkan, makna, lan wantah definisi musik mavariasi manut budaya lan konteks sosial.
Komposer Richard Wagner ngakuin perpaduan punika akeh disiplin ilmu dados siki karya opera, kaumpamiang olih siklusne Der Ring des Nibelungen (bungkung Nibelung).
Karya-karya liyanan ring pamuput abad 19, 20, lan 21 sampun mamadukan disiplin ilmu lian antuk cara sane unik lan kreatif, sakadi seni patunjukkan.
John Cage kaanggap olih akeh jadma pinaka artis patunjukkan tekening komposer, yadiastun ia lewih demen istilah sane pamuput.
Seni terapan ngacakup widang-widang sakadi desain industri, ilustrasi, lan seni komersial.
Saking ilmu sosial, ekonomi budaya nyinahang sapunapi maplalian video game kondusif antuk kalibatan saking wangun seni sane lewih tradisional lan praktik budaya, sane kasinahang pinih ngajangkepin antara video game lan seni.
Arsitektur (arsitektur latin nsakingt arsitek Yunani arkhitekton, saking- kepala lan pencipta) inggih punika proses lan produk saking perencanaan, perancangan, lan kontruksi wangunan utawi struktur liyanan.
Praktik sane kakawitin ring era prasejarah puniki sampun kaanggen pinaka cara antuk ekspresiang budaya antuk peradaban ring pitu banua.
Saking abad ka-19, Louis Sullivan nlatarang wantah wangun ngamiletin fungsi. "
Arsitektur kakawit pinaka padesaan, arsitektur vernakular lisan sane ngalimbak saking nyoba-nyoba kantos replikasi sane mahasil.
Sasuen abad tengahan Eropa, gaya pan-Eropa ring katedral lan biara Romawi lan Gotik nampak sajantos Renaisans demen wangun-wangun klasik sane katerapin olih arsitek sane kauningin teken wastannya.
Penekanan kaicenin saking teknik modern, bahan, lan wangun geometris sane sadarana, ngabuka pamargin antuk superstruktur matingkat tegeh.
Suatu wangun utawi struktur sane masikian utawi koheren.
Olih mawinan punika, aspek penting saking keindahan inggih punika kepah sane nempel saking suatu objek, tekening sesuatu sane katerapang manut sakadi dangkal, lan kadasarin saking kabenehan lumrah sane polih kauningin.
Saking abad ka-16, arsitek, pelukis lan ahli teori Mannerist Italia Sebastiano Serlio manulis TutteL'OperaD' Architettura et Prospettiva (karya jangkep indik Arsitektur lan Perspektif).
Arsitektur gothic, Pugin percaya, inggih punika silih sinunggil wangun arsitektur Kristen sane sejati."
Di antara filosofi sane sampun ngaruhin arsitek modern lan kapaekan ipun saking desain wangunan inggih punika rasionalisme, empirisme, strukturalisme lan Poststrukturalisme, Dekonstruksi, lan Fenomenologi.
Arsitektur lan urbanisme peradaban klasik sakadi Yunani miwah Romawi ngalimbak saking cita-cita sipil tekening agama utawi empiris miwah jenis wangunan wawu nampak.
Teks indik arsitektur sampun katulis dugas jaman kuno.
Arsitektur Buddhis, khususne, nyinahang karagaman regional sane gede.
Peran arsitek lumrahne siki teken ahli tukang batu, utawi magister Lathomorum sakadi sane kadang katlatarang saking dokumen kontemporer.
Wangunan kaanggap mawit saking wangunan matentu - Brunelleschi, Alberti, Michelangelo, Palladio - lan kultus dewek sampun kakawit.
Pelatihan arsitektur normal saking abad ka-19, impami ring cole des Beaux-Arts ring Perancis, ngicenin akeh penekanan saking produksi gambar sane indah lan abedik saking konteks lan kelayakan.
Sane kasub di antarane inggih pun ika DeutscherWerkbund, sane kawangun saking warsa 1907 antuk ngasilin benda-benda buatan mesin antuk kualitas lewih becik.
Dugas arsitektur modern pertama apisan kapraktikin, punika inggih punika gerakan avant-garde antuk landasan moral, filosofis, lan estetika.
Kapaekan arsitek modernis inggih punika antuk mereduksi wangunan dados wangun murni, ngilangang referensi sejarah lan ornamen antuk detail fungsional.
Arsitek sakadi Mies van der Rohe, Philip Johnson, lan Marcel Breuer makarya antuk nyiptaang keindahan madasar kualitas sane nempel saking bahan wangunan lan teknik konstruksi modern, madagangin wangun masejarah tradisional antuk wangun geometris sane sadarana, ngarayaang cara lan metode wawu sane kamanawiang olih industri revolusi, ngeranjing konstruksi rangka baja, sane ngembasin superstruktur matingkat tegeh.
Proses persiapan antuk desain sabilang wangunan gede dados ngancan ruwet, lan ngabutuhin studi pamahbah indik hal-hal sakadi daya tahan, kalanturan, kualitas, jinah, lan kepatuhan teken hukum setempat.
Kalestarian lingkungan sampun dados isu utama, teken efek mendalam saking profesi arsitektur.
Pageseran gede saking arsitektur puniki taler sampun ngubah sekolah arsitektur antuk lewih fokus saking lingkungan.
Sistem peringkat LEED (kepemimpinan saking desain energi lan Lingkungan) Dewan Wangunan Hijau AS sampun maperan ring hal puniki.
Puniki taler polih marupa desain awal lan rencana kawigunan, salanturne kadesain ulang antuk ngakomodasi paubahan tatujon, utawi desain sane karevisi manus sakadi signifikan antuk kawigunan mawali cangkang wangunan manut sakadi adaptif.
Desain awal kapal, desain rinci, konstruksi, uji coba, oprasi lan pemeliharaan, peluncuran lan dok tuuh inggih punika kagiatan utama sane kalibat.
Sabalikne, arsitektur sakral pinaka tongos meta-keintiman manawi taler non-monolitik, fana l;an sanget pribadi, pribadi lan non-publik.
Antuk nampakne agama Kristen lan Islam, wangunan kaagamaan ngancan dados pusat ibadah, doa lan meditasi.
India kalintasin olih margi padagangan padagang ring joh sakadi Siraf lan Cina sareng invansi pelapukan olih jadma asing, sane ngakibatin akeh pangaruh elemen asing saking gaya asli.
Umpami sane wenten inggih punika ring Nalanda (Bihar).
Sesuai antuk paubahan praktik kaagamaan, stupa manut sakadi matahap karanjingin ka ring chaitya-griha (ruang stupa).
Kuil-kuil budha nglimbak bedik maungkur lan ring luar Asia Kelod, ring dija agama buddha ngancan tuun dugas abad-abad awal M lan selanturne, yadiastun umpami awalne kuil Mahaboddhi ring Bodh Gaya ring Bihar.
Saking kepercayaan Hindu, candi ngawakilin makrokosmos alam semesta sareng mikrokosmos ruang dalem.
Puniki ngalimbak sasuen lewih saking 2000 warsa.
Saliyanan punika, batu bara gentosin batu, tatanan klasik kirang kauratiang, mosaik gentosin dekorasi maukir, lan kubah kompleks kadiriang.
Gaya pinih awal saking arsitektur Islam ngasilin masjid 'Arab-plan' utawi hypostyle sasuen dinasti Umayyah.
Ring masjid iwan, siki nutawi lewih iwan mangadap ka halaman tengah sane mafungsi pinaka ruang sholat.
Kepahan duur menara satata marupa titik tegeh ring masjid-masjid sane gelahinnya, lan sasai marupa titik tegeh ring area paek.
Akibatne, arsitek masjid nyilih wangun menara lonceng antuk menara ipun, sane saking dasarne kaanggen antuk tatujon sane pateh- ngamanggih umat beriman antuk mabakti.
Yadiastun kubah lumrahne mawangun belahan, Mughal ring India makasubin kubah mawangun bawang ring Asia Kleod lan Persia.
Lumrahne ring seberang pintu ngeranjing aula inggih punika tembok kiblat, sane marupa area sane katekanin manut sakadi visual ring dalem aula.
Lumrahne ring seberang pintu ngeranjing aula inggih punika tembokkiblat, lumrahne pantaraning, mapolih mihrab, ceruk utawi lekukan sanenyinahang tembok 'kiblat.
Mihrab mafungsi pinaka tongos imam mamimpin shalat lima galah manut sakadi teratur.
Puniki terdiri saking nave, transept, lan altar madiri ring muncuk kangin (cingak diagram katedral).
Kepahan gede sajarawan arsitektur ngaggap desain Basilika Santo Petrus ring Roma karya Michelangelo pinaka pamahbah gaya Barok; puniki polih kauningin antuk ruang interior sane lewih linggah (gentosin lantang nave rupek), uratian sane lewih demenin saking cahaya lan bayangan, ornamen ekstensif, lukisan tembok gede, fokus saking seni interior, lan sasai, proyeksi eksterior sentral sane dramatis.
Sajantosne struktur sekuler jelas madue pangaruh sane lewih gede saking panglimbak arsitektur modern, makudang-kudang conto arsitektur modern sane sanget becik polih katemu ring wangunan kaagamaan abad ka-20.
Punika kagambarin pinaka barisan pejuang sane mabalik lan manunjuk ka swargan.
Kuil ring Kemerdekaan, Missouri kakandung olih arsitek Jepang Gyo Obata sasampun konsep nautilus bilik.
Basilika Our Lady of Lichen ring sisi liyanan inggih punika wangunan sane joh lewih tradisional.
Gaya arsitektur inggih punika seperangkat karakteristik lan fitur sane makarya wangunan utawi struktur liyan kasub utawi polih kaidentifikasi manut sakadi historis.
Kepahan gede arsitektur polih kaklasifikasinin saking kronologi gaya sane maubah ring galah ka galah sane macermin paubahan mode, kapercayaan, lan agama, utawi nampakne ide, teknologi, utawi bahan wawu sane manawi gaya wawu.
Rikala dugas makudang-kudang gaya polih dados modis, lan dugas gaya maubah lumrahne terjadi manut sakadi matahap, pinaka arsitek plajahan lan maadaptasi teken ide-ide wawu.
Umpamine, gagasan renaisans nampak ring Italia sekitar warsa 1425 lan kasebar ke makasami Eropa sasuen 200 warsa selanturne, teken renaisans Perancis, Jerman, Inggris, lan Spanyol nyinahang gaya sane pateh, nanging teken karakteristik sane unik.
Sasuen gaya arsitektur katinggal jaman, kabangkitan lan interpretasi ulang polih terjadi.
Gaya misi Spanyol kahuripang mawali 100 warsa selanturne pinaka kabangkitan misi, lan sane enggal ngalimbak dados kabangkitan Kolonial Spanyol.
Umpami arsitektur Mannerist inggih punika villa Farnesse ring Caprarola ring sisi padesaan sane kasar ring luar Roma.
Marginin Atwerpen, gaya Renaisans lan Mannerist kauningin manut sakadi linggah ring Inggris, Jerman lan Eropa Kaja miwah Kangin saking lumrahne.
Cita-cita harmoni Renaisans ngicen pamargin saking ritme sane lwih bebas lan lewih imajinatif.
Teori arsitektur inggih punika solah makeneh, marembug, lan manulis indik arsitektur.
Teori arsitektur sasai masifat kadaktik, lan ahli teori cenderung antuk tetep paek utawi makarya saking sekolah.
Nanging, puniki nenten maarti wantah karya-karya sakadi punika nenten wenten, elingang akeh karya sane nenten taen matahan ring jaman kuno.
Manawi katulis antara 27 lan 23 SM, puniki inggih punika sane asiki sumber kontemporer utama indik arsitektur klasik sane matahan.
Puniki taler ngusulang telu hukum dasar sane patut katuutin olih arsitektur, mangda polih pakenehan: firmilitas, utilitas, venustas, katerjemahin saking abad ka-17 olih Sir Henry Wotton ka ring slogan basa Inggris Firmness, komoditti, lan mademenan (maarti kacukupan struktural, kacukupan fungsional, lan keindahan).
Mawinan teori arsitektur kawentenan saking struktur, lewih kidik saking ipun sane katranskripsinin.
Teori-teori puniki ngantisipasi panglimbak fungsionalisme saking arsitektur modern.
Puniki saking giliranne ngawangun dasar antuk Art Nouveau ring Inggris, kaumpamiang olih karya Charles Rennie Mackintosh, lan mangaruhin palasan Wina.
Generasi sane embas saking sepertelu tengahan abad ka-19 kepahan gede terpesona teken peluang sane kasajiang olih kombinasi Semper saking ruang lingkup sejarah sane manakjubkan lan granularitas metodologis.
Gerakan modern manolak pikenoh-pikenoh puniki lan Le Corbusier antuk bek semangat manolak pakaryan punika.
Ahli teori perencanaan mapangaruh liyanan dugas puniki inggih punika Ebenezer Howard, sane ngadiriang gerakan kota taman.
Kawigunan awal istilah arsitektur modern ring media cetak terjadi saking murda buku olih Otto Wagner, sane ngicenin conto perwakilan karyane padidi saking palasan Wina antuk ilustrasi art nouveau, lan ajahan kadaktik saking sisya-sisyane.
Frank Llyod Wright, sajantosne modern saking manolak kabangkitan historis, inggih punika idiosinkratik saking teorine, sane ia tlatarang saking tulisan sane melebihan.
Wright lewih puitis lan antuk tegas mertahanin pandangan abad ka-19 indik seniman kreatif pinaka jenius sane unik.
Hal puniki taler terjadi saking pendidik ring jagat akademis sakadi DaliborVasely utawi Alberto-Perez Gomez, lan saking makudang-kudang warsa pamuput orientasi filosofis puniki sampun kakuatin marginin panelitian generasi wawu ahli teori (E.G. Jeffrey Kipnis utawi Sanford Kwinter).
Liyanan, sakadi Beatriz Colomina lan Mary Mcleod, ngalinggahin pamahaman sejarah arsitektur antuk ngaranjingin wacana cenik utawi cenik sane sampun ngaruhin panglimbak ide-ide arsitektur saking galah ka galah.
Saking teori ipun, arsitektur kabandingin teken basa sane polih katemuin lan kaciptaang mawali sabilang pisan kaanggen.
Dugas warsa 2000, teori arsitektur taler patut ngadepin pesatne urbanisme lan globalisasi.
Saking dekade pamuput, sampun nampak napi sane kabaos arsitektur digital.
Arsitek taler marancang wangunan sane sinah organik saking upaya ngelimbakang basa formal wawu.
Dugas kacendrungan arsitektur wawu puniki nampak, akeh ahli teori lan arsitek sampun makarya saking isu-isu puniki, nglimbakang teori lan ide-ide sakadi Paratericism Patrick Schumacher.
Arsitektur Bizantium inggih punika arsitektur kakaisaran Bizantium, utawi kakaisaran Romawi Kangin.
Mosaik emas sane wah teken sadarana grafisne ngabakta cahaya lan kahangatan ka jantung gereja.
Makudang-kudang kolom taler kakarya saking marmer.
Furnitur taru sane maaji, sakadi tongos masare, tegakan, bangku, meja, rak buku, lan gelas perak utawi emas teken relief indah, kahiasin interior Bizantium.
Antuk candi-candi klasik, tuah kepahan luar sane penting, mawinan tuah para pendeta sane ngeranjing ka kepahan dalem, tongos kasimpene patung dewa sane dados tongos pemujaan candi punika.
Ipun sane kawenten ring Katedral Saint Mark, Venesia (1071) manut sakadi khusus manarik uratian John Ruskin.
Ring kolom kangin, elang, singa, lan domba kadang maukir, nanging kalaksanain manut sakadi konvensional.
Kolom komposit malapisin ruang utama nave.
Kolom kadaging antuk dadonan saking makudang-kudang variasi.
Struktur liyanan ngranjing raruntuhan istana Agung Konstantinopel, tembok inovatif Konstantinopel (teken 192 menara) lan Basilika Cistern (antuk satusan kolom klasik daur ulang).
Periode paleologan kawakilin antuk becik ring salusin bekas gereja ring Istanbul, terutama St Savior ring Chora lan St Mary Pammakaristos.
Gereja Rasul Suci(Thessaloniki) kabaos pinaka struktur pola dasar saking periode puput antuk tembok luarne sane kahiasin antuk ruwet teken pola bata sane ruwet utawi teken keramik malapis kaca.
Ring Saint Sergius, Konstantinopel, lan San Vitale, Ravenna, gereja-gereja tipe pusat, ruang ring beten kubah kagedeang antuk nambahang apsidal saking segi kutus.
Area nenten kapalas puniki, lantangne sawatara 260 batis (80 m), kepahan gede lambihne lewih saking 100 batis (30 m), makasamine katutupin olih sistem pamukaan dome.
Saking Rasul Suci (abad ka-6) lima kubah katerapin saking rencana Salib; kubah tengah inggih punika sane tegeh.
Kadang ruang tengah mawangun bujur sangkar, kadang segi kutus, utawi sanentenne wenten kutus dermaga sane manopang kubah, nenten ja papat, lan kepahan tengah lan transept lewih rupek saking proporsine.
Enu ring muka manongosin lapangan persegi.
Pas ring beten pusat kubah inggih punika ambo, saking dija Kitab Suci kawartakang, lan ring beten ambo ring lantai dasar inggih punika tongos paduan suara panyanyi.
Deretan kursi menek ring sekitar lekukan apse antuk singgasana patriark ring titik kangin tengah ngawangun synthronon.
Kubah-kubah lan kubah-kubah ring kepahan luarne katutupin antuk timah utawi antuk ubin saking varietas romawi.
Wenten pangaruh Bizantium sane sedeng gede sane polih kadektesin saking monumen-monumen Islam awal sane khas ring Suriah (709-715).
Batu bata sane kaanggen maukuran 70 cm x 35 cm x 5 cm, lan batu bata puniki karekatin nganggen mortal tebelne kirang langkung 5 cm.
Manawi fitur sane pinih yakti saking Hagia Irene inggih punika kontras sane ketat antara desain interior lan eksterior.
Gaya puniki ngaruhin kontruksi makudang-kudang wangunan liyanan, sakadi Basilika Santo Petrus.
Pawangunan versi puput saking Hagia Sophia, sane enu madiri kantos mangkin, kaawasin olih kaisar Justinian.
Arsitektur gothic (utawi arsitektur mangan) inggih punika gaya arsitektur sane sanget kasub ring Eropa saking pamuput abad ka-12 kantos abad ka-16, sasuen abad pertengahan tegeh lan pamuput, matahan kantos abad ka-17 lan ka-18 ring makudang-kudang wewidangan.
Gaya ring galah punika kadang kauning pinaka opus Francigenum (lit.
Inovasi teknik utama lan silih sinunggil komponen desain karakteristik liyanan inggih punika panopang makeber.
Nanging, nenten wenten bukti sane nyinahang wantah wenten hubungan antara arsitektur Armenia lan panglimbak gaya Gotik ring Eropa Kauh.
Antuk sakadi punika gaya Gotik, sane matentangan teken arsitektur klasik, saking sudut pandang punika kakaitin teken kabenyahan kemajuan lan kecanggihan.
Istilah 'Saracen' enu kaanggen ring abad ka-18 lan lumrahne marujuk saking makasami penakluk Muslim, ngeranjing bangsa Moor lan Arab.
Kanentennyakan ia saking gaya punika ngancan kuat kantos ia nolak antuk masang atap Gotik ring St. Paul sane wawu, yadiastun katekan antuk ngalaksanayang.
Makudang-kudang penulis sampun ngambil sikap manentang pituduh puniki, mangorah wantah gaya Gotik manawi gede sampun kasaring ka Eropa antuk cara liyanan, umpamine marginin Spanyol utawi Sisilia.
Punika taler kapengaruhin olih doktrin teologis sane ngabutuhang lewih akeh cahaya lan olih perbaikan teknis saking kubah lan penopang sane manawi tegehne sane joh lewih gede lan jendela sane lwih gede.
Kubah rusuk kanggen ring makudang-kudang kepahan katedral ring Durham (1093-) lan ring Biara Lessay ring Normandia (1098).
Kadipaten Normandia, kepahan saking kakaisaran Angevin kantos abad ka-13, nglimbakin versi Gotikne padidi.
Silih sinunggil conto Norman Gotik awal inggih punika Katedral Bayeux (1060-70) ring dija kepahan tengah lan paduan suara katedral Romawi kawangun mawali dados gaya Gotik.
Katedral Coutances kakarya ulang dados Gotik ngawit sawatara warsa 1220.
Suger marekontruksi kepahan saking gereja Romawi kuno teken kubah rusuk antuk ngilangang tembok lan makarya lewih akeh ruang antuk jendela.
Liyanan punika, ia masang jendela mawar malingkar ring duur portal ring fasad.
Katedral Durham inggih punika katedral pertama sane nganggen kubah balung rusuk, kawangun antara 1093 lan 1104.
Silih sinunggil pawangun sane kayaktinin sampun makarya ring katedral Sens, William of Sens, salanturne ngalaksanayang pamargin ka Inggris lan dados aristek sane, antara warsa 1175 miwah 1180, marekonstruksi paduan suara katedral Canterbury antuk gaya Gotik wawu.
Gereja-gereja Gotik Perancis sanget ngaruhin becik olih ambulatory lan kapel samping ring sawatara paduan suara ring Saint-Denis, miwah olih menara mapasangan lan pintu telu ring fasad kauh.
Pawangun Notre-Dame ngalangkah lewih joh antuk nyinahang penopang makeber, tiang panyangga baat ring luar tembok sane kahubungin olih lengkungan ka dinding baduur.
Karyane kalanturang olih William si Inggris sane gentosin sawastan Prancisne saking warsa 1178.
Tiercerons - rusuk kubah dekoratif - sinahne pertama apisan kanggen saking kubah ring katedral Lincoln, kapasang c.1200.
Wangunan pertama ring high Gothic inggih punika Katedral Chartres, gereja ziarah penting ring kelod Paris.
Tembokne kebekin antuk kaca patri, terutama ngambarang kisah Perawan Maria nanging taler, ring sudut ceniksabilang jendela, ngambarang kerajinan serikat pakaryan sane nyumbang jendela punika.
Ring Eropa tengah, gaya Gotik tegeh nampak ring Kakaisaran Romawi Suci, pertama ring Toul (1220-), sane Katedral Romawine kawangun mawali teken gaya Katedral Reims; salanturne gereja paroki Liebfrauenkirche Trier (1228-), lan salanturne ring makasami Reich, kakawit antuk Elizabethkirche ring Marbug (1235-) lan Katedral ring Metz (c.1235-).
Jendela lanset kagentos olih makudang-kudang lampu sane kapalas olih garis-garis geometris.
Karakteristik liyanan saking high Gotik inggih punika panglimbak jendela mawar antuk ukuran lewih gede, nganggen bar-tracery, panopang makeber sane lewih tegeh lan lewih lantang, sane polih nincapang jendela tegeh, miwah tembok pahatan sane ngambarang kisah-kisah alkitabiah sane ngebekin fasad lan kepahan muka wangunan transept.
Tembok tegeh lan berag saking French Rayonnant Gothic sane kadukung olih panopang makeber manawi hamparan kaca sane ngancan ambisius lan dekorasi-dekorasi, kakuatin antuk besi.
Mason nlatarang serangkaian pola dekorasi antuk jendela - saking geometris dasar kantos reticulated lan lengkung - sane sampun kagentosin jendela lanset.
Gereja antuk fitur gaya puniki ngeranjing Westminster Abbey (1245-), Katedral ring Lichfield (sasampun 1257-) miwah Exeter (1275-), Bath Abbey (1298-) miwah paduan suara retro ring Katedral Wells (c.1320-).
Kawigunan ogees sanget lumrah.
Umpami wangunan flamboyan Perancis ngeranjing fasad kauh Katedral Rouen, lan terutama fasad Sainte-Chapelle de Vincennes (1370-an) miwah gereja biara paduan suara Mont-Saint-Michel (1448).
Puniki pertama apisan nampak ring serambi miwah umah bab (c.1332) Katedral Old St Paul ring London olih William de Ramsey.
Tegak lurus kadang kabaos Third Pointed miwah kanggen sasuen telu abad; jan makubah kipas ring Christ Church, Oxford kawangun sawatara warsa 1640.
Raja Perancis madue pengetahuan langsung indik gaya Italia wawu, mawinan kampanye militer Charles VIII ka Napoli miwah Milan (1494), miwah terutama kampanye Louis XII lan Francis I (1500-1505) antuk ngamulihang kendali Prancis atas Milan miwah Genoa.
Chateau de Blois (1515-24) nyinahang loggia Renaisans miwah jan mabuka.
Ring beten Henry VIII miwah Elizabeth I, Inggris kepahan gede maisolasi ring panglimbak arsitektur ring banua punika.
Shute nerbitang buku pertama saking basa Inggris indik arsitektur klasik saking warsa 1570.
Lengkungan mangan nenten mawit saking arsitektur Gotik; ipun sampun kaanggen sasuen maabad-abad ring kangin paek saking arsitektur pra-Islam miwah taler arsitektur Islam antuk lengkungan, arkade, miwah kubah mausuk.
Ipun taler kadang kaanggen antuk tetujon sane lewih praktis, sakadi ngabakta kubah malintang ka tegehan sane pateh antuk kubah diagonal, sakadi ring kepahan tengah miwah lorong Katedral Durham, sane kawangun ring 1093.
Mabinayan teken kubah barel tenga lingkaran saking wangunan Romawi miwah Romawi, ring dija beban katekan langsung ka beten, miwah ngabutuhang tembok tebel miwah jendela cenik, kubah rusuk Gotik kakarya saking rusuk melengkung diagonal.
Dorongan ka luar saking tembok ka lawan olih baat penopang lan salanturne penopang mekeber.
Ipun sanget keweh antuk ngawangun, lan tuah prasida ngalintasin ruang kabatas.
Baris-baris kolom lan pier bulak-balik sane nerima baat kubah kagentos olih pilar-pilar sadarana, soang-soang nerima bobot sane pateh.
Sane pertama saking kubah wawu puniki madue rusuk tambahan, sane kabaos tierceron, sane mabentang ring tengah-tengah kubah.
Kubah puniki sasai manyalin wangun-wangun dekorasi ruwet gaya Gotik pamuput.
Jenis kalih kabaos lemari besi reticulated, sane madue jaringan rusuk dekoratif tambahan, ring segitiga miwah wangun geometris liyanan, katongosin ring antara utawi ring baduur rusuk ngalintang.
Umpamine inggih punika biara Katedral Gloucester (c.1370).
Ipun kaanggen salanturne ring Sens, ring Notre-Dame de Paris miwah ring Canterbury ring Inggris.
Saking periode Gotik tegeh, wangun wawu kasinahin, terdiri saking inti pusat sane ngalilingin makudang-kudang kolom ramping sane kapasang, utawi kolonette, menek ka kubah.
Ring Inggris, tiang-tiang sane magerombol sasai kahiasin antuk bungkung-bungkung batu, sareng tiang-tiang antuk don maukir.
Ring tongos ibukota Korintus, makudang-kudang kolom nganggen desain don kaku.
Saking struktur salanturne, penopang sasai pisan madue makudang-kudang lengkungan, soang-soang nincapang tingkat struktur sane mabinayan.
Lengkungan madue tatujon praktis tambahan; ipun madaging saluran timah sane ngabakta ye4h ujan saking atap; punika kakeluarang saking lambe gargoyle batu sane katongosin saking barisan ring panopang.
Ipun taler madue tatujon praktis; ipun sasai mafungsi pinaka menara lonceng sane ngadukung menara tongos lonceng magantung, sane loncengne ngicen uning galah antuk ngumumang layanan kaagamaaan, ngapringatin kabakaran utawi serangan misuh, lan ngerayaang acara-acara khusus sakadi kemenangan militer lan penobatan.
Mawinan pawangunan Katedral lumrahne ngajeng galah awarsa-warsa, miwah sanget maal, ring dugas menara punika kawangun, antusiasme publik kirang, lan dotne maubah.
Chartres lakar lewih masemangat buin yening rencana kalih kasarengin; punika manyerukan pitu menara ring sawatara transept lan suaka.
Katedral Laon Gotik awal lan tegeh madue menara lentera persegi ring baduur persimpangan transept; kalih menara ring kepahan mukak kauh; lan kalih menara ring muncuk transept.
Ring Normandia, katedral miwah gereja gede sasai pisan madue akeh menara, kawangun sasuen maabad-abad; Abbaye aux Hommes (ngawit 1066), Caen madue sembilan menara miwah menara, katongosin ring fasad, transept, miwah pusat.
Variasi puncak menara inggih punika fleche, menara ramping sakadi tombak, sane lumrahne katongosin ring transept ring dije ia ngalintasin kepahan tengah.
Katedral Amiens madue fleche.
Punika kahapus saking warsa 1786 sasuen program antuk mamodernisasi katedral, nanging kangranjingin mawali saking wangun wawu sane karancang olih Eugene Viollet-le-Duc.
Saking basa Inggris Gothic, menara utama sasai katongosin ring persimpangan transept miwah nave, miwah joh lewih tegeh saking sane liyanan.
Sebuah menara panyebrangan kawangun ring katedral Canterbury saking warsa 1493-1501 olih John Wastell, sane sadurungne makarya ring King's College ring Cambridge.
Sebuah lengkungan ganda sane nenten lumrah patut kawangun pantaraning panyeberangan antuk ngicenin menara dukungan ekstra sane kabutuhang.
Konstruksi kakawit buin saking warsa 1724 antuk desain Nicholas Hawksmoor, sasampun pertama pisan Christoper Wren ngusulang desain saking warsa 1710, nanging suudang buin saking warsa 1727.
Katedral Cologne sampun kakawit saking abad ka-13, ngamiletin rencana Katedral Amiens, nanging tuah apse lan dasar siki menara sane wusan ring periode Gotik.
Menara Ulm Minster madue sejarah sane pateh, ngawit saking warsa 1377, suud ring warsa 1543, lan wawu wusan ring abad ka-19.
Katedral Burgos lewih terinspirasi olih Eropa Kaja.
Tracery piring inggih punika jenis dekorasi pertama sane kalimbakin, nampak ring fase pamuput Gothic awal utawi mangan pertama.
Tracery praktis lan dekoratif, mawinan jendela wangunan Gothic sane ngancan gede ngabutuhang dukungan maksimal saking angin.
Hiasan piring nincapin puncak kecanggihanne teken jendela abad ka-12 Katedral Chartres miwah jendela mawar Dean's eye ring Katedral Lincoln.
Bar-Tracer batu, elemen dekoratif penting saking gaya Gotik, pertama pisan kaanggen ring Katedral Reims nenten sue sasampun 1211, ring Chevet sane kawangun olih Jean D'Orbais.
Bar-tracery dados lumrah sasampun c.1240, antuk nincapne kompleksitas lan panuunan baat awak.
Rayonnant taler nganggen cetakan saking kalih jenis sane mabinayan ring dekorasine, ring dija gaya sadurungne sampun nganggen cetakan antuk ukuran tunggil, teken ukuran tiang gantungan sane mabinayan.
Mullion gaya geometris lumrahne madue ibukota antuk palang melengkung sane nampak saking ia.
Akibatne, tiang-tiang punika macabang dados desain mawangun Y sane lewih lantur kahiasin antuk cusp.
Second Pointed (abad ka-14) ngacingak pola hiasan magetepan sane kaelaborasi teken ogee, nyiptaang desain retikuler (sakadi jaring) sane jangkep sane kauningin pinaka pola hiasan retikulat.
Wangun-wangun puniki kauning pinaka belati, kantong be, utawi mouchette.
Tegak lurus mautsaha antuk vertikalitas miwah katiadakan antuk garis maliku-liku gaya Curvilinear sane ngadukung tiang lurus sane nenten kapegat saking baduur ka beten, kalintasin olih transom miwah palang horizontal.
Transom sasai pisan kaatapi olih crenellations mini.
Punika sasai nutupin fasad, miwah tembok interior nave miwah paduan suara katutupi antuk arcade buta.
2 Vaults Barrel or groin Ribbed Ribbed vaults nampak ring era Romawi miwah kalimbakang ring era Gotik.
Ipun madue nave sane lantang makarya awak gereja, tongos umat Paroki mabakti; sebuah liman ngalintang sane kabaos transept lan, ring samping kanginne, paduan suara, taler kauning pinaka kanselir utawi presbiteri, sane lumrahne antuk klerus.
Sebuah kepahan sane kabaos ambulatory ngalilingin paduan suara.
Katedral awal, sakadi Notre-Dame, madue kubah rusuk nem kepah, antuk kolom lan dermaga magentosin, sajantosne katedral selanturne madue kubah papat kepah sane lewih sadarana lan lewih kuat, antuk kolom sane identik.
Transept lumrahne bawak saking arsitektur Gotik Prancis awal, nanging dados lewih lantang lan kaicen jendela mawar gede saking periode Rayonant.
Ring Inggris, transept lewih penting, lan denah lantai lumrahne joh lewih jangkep tekening ring Katedral Prancis, antuk tambahan Kapel Lady, Chapter house segi kutus, miwah struktur liyanan (cingak denah Katedral Salisbury lan York Minster ring beten).
Sebuah ketegehan lumrahne madue papat tingkat.
Ring duurne polih galeri sane lewih rupek, sane kabaos triforium, sane taler ngawantu ngicenin katebelan miwah dukungan tambahan.
Sistem puniki kaanggen ring Katedral Noyon, Katedral Sens, miwah struktur awal liyanan.
Tribun ngilang, sane maarti arcade prasida lewih tegeh.
Pangaturan sarupa kaadaptasi ring Inggris, ring Katedral Salisbury Katedral Lincoln, miwah Katedral Ely.
Puniki manawiang olih panglimbakan panopang makeber, sane matransfer daya dorong baat atap ka penyangga ring luar tembok.
Katedral Beauvais nincapin batas saking napi sane manawi kalsanayang teken teknologi Gotik.
Fasad Gothic kaadaptasi saking model fasad Romanesque.
Patung Tympanum tengah kakhususin antuk pangakiman pamuput, sane ring samping kiwa, antuk Perawan Maria, miwah sane ring samping tengen antuk para jadma Suci sane kahormatin ring Katedral punika.
Ipun ngamiletin doktrin sane kaungkapin olih Santo Thomas Aquinas wantah keindahan inggih punika harmoni kontras."
Ring Inggris jendela mawar sasai kagentos teken makudang-kudang jendela lanset.
Portal kamahkotai antuk gables melengkung tegeh, terdiri saking lengkungan konsentris sane madaging antuk patung.
Menara kahiasin antuk lengkungan ipun padidi, sasai kamahkotai antuk puncak.
Sajantosne katedral Prancis nekanin kategehan fasad, katedral Inggris, khususne ring Gotik sadurungne, sasai nekanin lambihne.
Ia palasin awak saking penekanan Prancis saking kategehan, lan ngilangang statuta kolom miwah patung ring entri melengkung, miwah nutupin fasad antuk mosaik warna-warni saking adegan alkitabiah (mosaik dugas puniki saking pinanggal salanturne).
Pamatung Andrea Pisano makarya pintu perunggu sane kasub antuk baptisan florence (1330-1336).
Lumrahne wenten siki utawi kalih ambulatory, utawi lorong, ring sawatara paduan suara miwah muncuk kangin, kantos umat paroki lan peziarah polih majalan antuk bebas ring sawatara muncuk kangin.
Kepala biara Suger pertama pisan nganggen kombinasi balung rusuk lan penopang wawu antuk ngagentosin tembok tebel lan gentosin antuk kaca patri, ngamuka kepahan gereja punika ka napi sane ia anggap pinaka cahaya ilahi.
Wenten telu kapel sakadi punika ring Katedral Chartres, pitu ring Notre Dame de Paris, Katedral Amiens, Katedral Praha miwah Katedral Cologne, miwah sia ring Basilika Santo Antonius saking Padua ring Italia.
Sebuah dekrit saking Konsili Nicea kalih saking warsa 787 sampun baosin: "Komposisi gambar religi nenten dados kabiarin dados inspirasi seniman; punika mawit saking prinsip-prinsip sane katerapin olih gereja katolik lan tradisi kaagamaan.
Adeng-adeng, ngantos nglimbakne gaya, patung punika dados ngancan kasinah, ngambil alih kolom portal, lan manut sakadi matahap mamanjat ring baduur portal, kantos patung-patung ring relung nutupin makasami fasad, sakadi ring Katedral Wells, ka transept, miwah, sakadi ring Katedral Amiens, wantah ring kepahan saking fasad.
Puniki netapang pola ikonografi jangkep sane kasarengin ring gereja-gereja liyanan.
Timpanum ring baduur portal pusat ring fasad kauh Notre-Dame de Paris antuk jelas ngambarang pangakiman pamuput, antuk jadma madosa kabakta ka neraka, miwah jadma-jadma Kristen sane becik kabakta ka swargan.
Siksaan neraka wantah kagambarang antuk lewih jelas.
Ipun inggih punika kepahan saking pesan visual antuk para pabakti sane buta huruf, simbul kejahatan miwah baya sane ngancem ipun sane nenten ngamiletin ajahan gereja.
Ipun kagentos teken figur magaya Gotik, sane karancang olih Eugne Viollet-le-Duc sasuen restorasi abad ka-19.
Ajahan agama saking abad pertengahan, khususne tulisan Pseudo-Dionysius the Ariopagite, jadma mistikus abad ka-6 sane bukune, De CoelestiHierarchia, kasub ring kalangan para biarawan ring Prancis, ngajahin wantah makasami cahaya inggih punika ilahi.
Jendela-jendela ring sisi kaja, sasai pisan ring tongos teduh, madue jendela-jendela sane ngambarang pajanjian sue.
Detailne ring cat ka kaca antuk enamel vitreous, lalu kapanggang saking tungku antuk manyikiang enamel ring kaca.
Sainte-Chapelle dados model antuk kapel liyanan ring makasami Eropa.
Kaca bening kacemplungin ka dalem kace mawarna, salanturne kepahan saking kaca mawarna kagiling antuk ngicenin warna sane pas.
Silih sinunggil wangunan flamboyan sane pinih kasub inggih punika Sainte-Chapelle de Vincennes (1370-an), antuk tembok kaca saking lantai ka langit-langit.
Jendela kaca patri pinih ruwet lan maal antuk kakarya.
Mawar inggih punika simbul Perawan Maria, lan ipun terutama kaanggen ring gereja-gereja sane kadedikasiang antuk ia, ngeranjing Notre-Dame de Paris.
Palais de la Cite ring Paris, paek teken Notre-Dame de Paris, kakawit saking warsa 1119, sane marupa tongos utama raja-raja Prancis kantos warsa 1417.
Nanging, enggal dados usang olih panglimbak artileri, lan saking abad ka-15 karenovasi dados istana tongos meneng sane jaan.
Contone lingsir sane wenten ring Inggris manawi inggih punika Mob Quad saking Merton College ring Universitas Oxford, sane kawangun antara warsa 1288 miwah 1378.
Biara akademik pateh kakarya ring Queen's College, Oxford ring 1140-an, manawiang karancang olih Reginald Ely.
Makudang-kudang perguruan tegeh, sakadi Balliol College, Oxford, nyilih gaya militer saking kastil Gotik, antuk benteng lan tembok crenolated.
Ia manulis saking warsa 1447 wantah ia dot kapelne kawangun saking wangun gede, bersih miwah substansial, palasin kelewihan saking karya-karya aneh sane terlalu gede sane ngabutuhang miwah pencetakan sane sibuk."
Tembokne madue kalih tingkat margi setapak ring kepahan dalem, tembok pabatas malapis antuk merlon, miwah maproyeksiang kamuanian saking dija rudal prasida kaulungin saking pengepung.
Kastil kaklilingin olih parit sane dalem, mabentang olih asiki titi gantung.
Silih sinunggil conto becik sane matahan inggih punika Chateau de Dourdan, paek Nemours.
Konversi punika manyiratin kompromi mawinan gereja-gereja latin maorientasi ka kangin lan masjid maorientasi ka Mekah.
Masjid Lala Mustafa Pasha, ring Famagusta, Siprus Kaja.
Gaya gothic ngawit kadeskripsiang pinaka kakalin jaman, jele lan wantah barbar.
Irlandia inggih punika sebuah pulau arsitektur Gotik saking abad ka-17 lan ka-18, antuk pawangunan Katedral Derry (wusan 1633), Katedral Sligo (c.1730), lan Katedral Beten (1790-1818) inggih punika conto liyanan.
Kalih menara kauh Westminster Abbey kawangun antara warsa 1722 lan 1745 olih Nicholas Hawksmoor, ngamukak periode wawu kabangkitan Gotik.
Periode daya tarik sane lewih lumrah puniki, sane kalangsung saking warsa 1855-1885, kauning ring Inggris pinaka High Victorian Gothic.
Dugas paruh kalih abad ka-19 lan salanturne, neo-Gothic dados lewih lumrah ring Inggris antuk kaanggen saking desain jenis wangunan non-gereja miwah non-pemerintah.
Arsitek lanskap makarya saking struktur lan ruang eksternal saking aspek lanskap desain-gede utawi cenik, perkotaan, sisin kota lan padesaan, miwah antuk bahan keras (kawangun) lan lunak (katanem), sambil mangintegrasiang kalanturan ekologis.
Ipun taler polih ninjau proposal antuk ngesahin lan ngawasin kontrak antuk pakaryan konstruksi.
Jadma pertama sane manulis indik makarya lanskap inggih punika Joseph Addison ring warsa 1712.
Sasuen pamuput abad ka-19, istilah arsitek lanskap ngawit kaanggen olih designer lanskap profesional, miwah kadiriang olih sasampun Frederick Law Olmsted, Jr. lan Beatrix Jones (salanturne Farrand) antuk jadma liyanan madiriang American Society of Landscape Architects (ASLA) ring 1899.
Proyek ipun polih makisar saking survei lokasi kantos panilaian ekologi area linggah antuk tatujon perencanaan utawi pangelolaan.
Pakaryan ipun kawujudin saking pernyataan matulis indik kabijakan lan strategi, miwah tugas ipun ngacakup perencanaan induk antuk pawangunan wawu, evaluasi miwah panilaian lanskap, lan nyiapang pangelolaan padesaan utawi rencana kabijakan.
Saking makudang-kudang warsa pamuput kabutuhan miwah minat taman terapi ngancan nincap.
Diantarane inggih punika central Park ring New York City, Prospect Park ring Brooklyn, New York lan sistem taman Emerald Necklace Boston.
Ia inggih punika konsultan desain antuk lewih saking selusin universitas ngeranjing: Princeton ring Princeton, New Jersey; Yale ring New Haven, Connecticut: miwah Arboretum Arnold antuk Harvard ring Boston, Massachussets.
Perencana kota ngebekin syarat antuk ngalaksanayang tugas independen saking arsitek lanskap, lan manut sakadi lumrah, kurikulum program arsitektur lanskap nenten nganyiapin sisya antuk dados perencana kota.
Roberto Burle Marx ring Brasil ngabungin gaya Internasional lan taneman miwah budaya asli Brasil antuk estetika wawu.
Ia ngakasubin sistem analisis lapisan situs antuk mupulang pamahaman sane jangkep indik atribut kualitatif suatu tongos.
Sawusan kaakuin olih AILA, arsitek lanskap nganggen gelar 'Arsitek Lanskap Madaftar' ring nem negara kepahan miwah teritori ring Australia.
Ring NZ, anggota NZILA dugas ipun nincapang status profesional ipun, polih nganggen gelar Arsitek Lanskap Madaftar NZILA.
Misi ILASA inggih punika ngajuang profesi arsitektur lanskap lan junjung tegeh standar layanan profesional saking anggotane, lan ngawakilin profesi arsitektur lanskap saking hal napi ja sane polih ngaruhin kapentingan anggota institut.
Dugas puniki wenten limolas program maakreditasi ring Inggris.
Saking warsa 2008, LI ngaluncurin drive rekrutmen gede mamurda Tiang meled dados arsitek Lanskap antuk ngadorong studi arsitektur lanskap.
Makudang-kudang negara kepahan taler ngabutuhang ujian negara kepahan.
Saking abad ka-6 SM, pasir sampun nutupin patung-patung candi utama kantos lutut.
Silih sinunggil skema antuk nyelamatang candi kadasarin ring ide William MacQuitty antuk ngawangun bendungan yeh tawar sane jernih ring sawatara candi, antuk yeh ring dalemne kajaga ring kategehan sane pateh teken Sungai Nil.
Ipun nganggap wantah menekang candi nenten runguang efek erosi batu pasir olih angin gurun.
Antara 1964 lan 1968, makasami situs kagetep antuk hati-hati dados balok-balok gede (kantos 30 ton, rata-rata 20 ton), kabongkar, kaangkat lan kapasang mawali ring tongos wawu 65 meter lewih tegeh lan 200 meter uling sungai, ring silih sinunggil sane gede tantangan rekayasa arkeologi saking sejarah.
Akeh pangunjung taler teka antuk pesawat ring lapangan makeber sane khusus kawangun antuk kompleks candi, utawi marginin margi darat saking Aswan, kota sane paek.
Patung-patung kolosal ring salantang tembok samping kiwa manyandang mahkota putih Mesir Hulu, sane liyanan ring sisi sane malawanan nganggen mahkota ganda Mesir Hulu lan Hilir (pschent).
Relief sane pinih kasub nyinahang raja ring kretanya nembakang panah malawan misuh-misuhne sane malaibang dewek, sane sedeng katawan.
Wenten pangambaran Ramses lan Nefertari antuk perahu suci Amun lan Ra-Horakhty.
Pinanggal-pinanggal puniki kaduga inggih punika rahina wanti warsa lan rahina panobatan raja, soang-soang.
Faktane, manut paitungan sane kakarya madasar menekan heliakal bintang Sirius (Sothis) lan prasasti sane katemuang olih para arkeolog, pinanggal puniki yakti 22 oktober.
Puniki sabenehne inggih punika kalih apisan ring sejarah Mesir Kuno sebuah kuil kadedikasiang antuk jadma ratu.
Manut sakadi tradisional, patung ratu madiri ring samping patung firaun, nanging nenten taen lewih tegeh saking lututne.
Ibukota pilar madue rupa dewi Hathor; jenis kolom puniki kauning pinaka Hathoric.
Ring tembok kelod lan kaja ruangan puniki wenten kalih relief anggun lan puitis saking raja lan permaisurine sane persembahin tanaman papirus saking Hathor, sane kagambarang pinaka sampi ring baduur perahu sane malayar ring semak-semak papirus.
Nenten asiki pun saking wangunan dugas puniki kayakinin mawit saking sadurung abad ka-17, nanging manawiang gede kawangun antuk metode lan desain konstruksi sane pateh sakadi sane sampun kaanggen sasuen maabad-abad sadurungne.
Kasbah lan ksour liyanan matongos ring salantang margi puniki, sakadi Tamdaght ring samping kaja.
Wangunan desa kaklompokkang sareng-sareng ring tembok pertahanan sane ngacakup menara sudut lan gerbang.
Desa puniki taler madue sajumlah wangunan lumrah utawi komunitas sakadi masjid, karavan, kasbah (benteng sakadi kastil) lan Marabout Sidi Ali utawi Amer.
Punika kakarya saking tanah miwah lumpur makompresi, lumrahne kacampur antuk bahan liyanan antuk ngawantu adhesi.
Bendungan Aswan, utawi lewih pasne dugas warsa 1960-an, bendungan tegeh Aswan, inggih punika bendungan tanggul pinih gede ring jagat, sane kawangun ring sebrang Sungai Nil ring Aswan, Mesir, antara warsa 1960 lan 1970.
Sakadi implementasi sadurungne, bendungan tegeh madue pengaruh sane signifikan saking ekonomi lan budaya Mesir.
Nanging, blabar alami puniki mavariasi, mawinan warsa-warsa yeh tegeh polih benyahin makasami tanaman, sajantosne warsa-warsa yeh endep polih nyiptaang ketuuhan sane linggah lan ngakibatin kasedukan.
Sabalikne rencana Lembah Nil olih ahli hidrologi Inggris Harold Edwin Hurst lewih kademenin, sane ngusulang antuk nyimpen yeh ring Sudan lan Ethiopia, ring dija panguapan joh lewih endep.
Awalne, becik Amerika Serikat maupun Uni Soviet demen antuk ngawantu pawangunan bendungan punika.
Dugas ento AS khawatir komunisme lakar nyebar ka kangin tengah, lan nyingak Nasser pinaka pemimpin alami Liga Arab antikomunis prokapitalis.
Sawusan PBB makritik serangan Israel saking pasukan Mesir ring Gaza saking warsa 1955, Nasser manyadarin wantah ia nenten polih ngambarang dewekne pinaka pamimpin nasionalisme pan-Arab yening ia nenten polih mertahanin negarane manut sakadi militer ngalawan Israel.
Nasser nenten nerima pasyaratan puniki, lan makonsultasi teken Uni Soviet antuk ngamolihang dukungan.
Dulles lewih galak teken pangakuan diplomatik Nasser saking China, sane matentangan langsung teken kebijakan panahanan komunisme Dulles.
Ia taler sebet teken Netralitas Nasser lan upaya antuk mplalinin kalih sisi perang dingin.
Bendungan batu lan tanah liat sane sanget gede karancang olih institut Proyek Hidro Soviet kasarengin antuk makudang-kudang insinyur Mesir.
Sabalikne, bendungan ngablabarin area sane linggah, mawinan relokasi lewih saking 100.000 jadma.
Panilaian biaya lan manfaat bendungan tetep kontroversial sasuen makudang-kudang dekade sasampun wusan.
Tanpa mapaitungan dampak negatif lingkungan lan sosial saking bendungan, biayane kakenehang polih kapulihin tuah ring galah kalih warsa.
Pangamat liyanan nenten sumanggem lan nyaranin mangda bendungan karubuhin.
Bendungan punika kirangin dampak blabar, sakadi sane terjadi ring warsa 1964, 1973, lan 1988.
Sebuah industri pebean wawu sampun nyiptaang ring sawatara danu Nasser, yadiastun sedeng majuang mawinan jarakne ring peken sane signifikan.
Sawatara atenga yuta kulawarga manongos ring tanah wawu puniki.
Ring lahan liyanan sane sadurungne kayehin, hasil nincap mawinan yeh polih wenten saking periode kritis aliran endep.
Ring Sudan, 50.000 kantos 70.000 jadma Nubia Sudan kapindahin saking kota lingsir WadiHalfa lan desa-desa sawatarane.
Pemerintah ngalimbakang proyek irigasi, sane kabaos skema panglimbakan Pertanian Halfa Wawu antuk mananem kapas, biji-bijian, tebu, miwah taneman liyanan.
Paumahan lan fasilitas kawangun antuk 47 unit desa sane hubunganne asiki pateh sane liyanan ngapaekin Nubia sue.
Sédimén prasida nagingin nutrisi ring pertiwi makéhnyané wantah 6.000 ton kalium, 7.000 ton fosfor pentoksida miwah 17.000 ton nitrogen.
Salinitas tanah taler prasida nincap sawiréh embang pantaraning tepining miwah dasar toya ring pertiwi sampun nampek (1-2 m manut saking kahanan suhu ring pertiwi) mangda toyané prasida munggah keulu ring pamargi evaporasi ngawinang konsentrasi tasik ring toyané sané ketahnyané alit raris mapupul ring tepining pertiwi selami makudang-kudang warsa.
Nyantos warsa 1950-an (siu sangang atus seketan) wantah akidik kepahan saking Mesir Hulu sané durung kagentosin saking irigasi cekungan (transmisi alit) manados irigasi abadi (transmisi ageng). 
S. haematobium sampun ical ten malih kacingak.
Punika mateges gedong penyimpenan sané sampun sué telas pacang madaging malih risampuné 300-500 tiban yéning sedimen ring wewidangan danu prasida mapupul miwah madue kecepatan sané pateh.
Sesampuné empelan prasida kawangun, entik-entikan prasida gelis mentik ring toyané sané pinih ening taler kawantu olih residu rabuk.
Penangkapan ulam Mediterania miwah industri penangkapan ulam ring danu toya payau prasida ngasorang risampuné empelan punika puput kawangun, saantukan nutrisi sané pacang mamargi ke Sungai Nil nyantos ke Mediterania mapupul ring ungkur empelanyané.
Sané kasangsayangang sadurung empelan ageng punika kawangun inggih punika kawentenan erosi saking embahan toya sané nénten madaging sedimen, punika ngawinang tatakan tukad ring tebén empelan prasida nedunang.
Industri konstruksi bata barak kasarengin olih penyatusan pabrik sané nganggén endapan sédimen Sungai Nil ring pantaraning tukad taler keni pikolih negatif.
Sunar suryané bedah ngantos ke tengahing toya ring Sungai Nil saantukan putek ring toyané prasida ngigisang.
Pakaryan konstruksi puniki kakawitin ring warsa 1995 miwah sampun nelasang jinah kirang langkung 220 yuta dolar Amerika, genahé punika sampun kapatutang tur kakukuhang ring tanggal 16 Oktober 2002.
Perpustakaan kuno kawangun malih puniki boya ja katempa olih praragan miwah lembaga manten, nanging polih tunjangan taler saking politisi Mesir.
Kasarengin olih UNESCO ngawit saking warsa 1986 puniki ngaryanang selah sané becik anggén proyek punika mangda yukti-yukti prasida dados uratian internasional.  
Sekaa arsitektur puniki wénten dasa diri sané pinaka duta saking nenem panegara.
Semayané kaping siki anggén prebéa proyek punika kakaryanin ring konferensi sané kalaksanayang duk warsa 1990 ring Aswan: 65 yuta dolar Amerika akéhnyané saking pahan panegara MENA.
Ring warsa 2010, perpustakaan polih punia sané akéhnyané 500.000 buku saking Perpustakaan Nasional Perancis (Bibliothèque nationale de France/BnF).
Genah ngwacen utama magenah ring sor raab kaca sané tegehnyané 32 meter, soyor majeng ka segara sakadi jam lawat suryané, tur madiameter sawatara 160m.
Saking pajangan minabang wénten 1.316 artefak, pupulan Museum Barang Antik micayang lawat akidik indik babad Mesir saking era Firaun ngantos ngaonang Alexander the Great ngantos taler ring peradaban Romawi sadurung wéntené Islam ring Mesir sinamian.
Mikrofilm: Kepahan puniki madaging mikrofilm saking 30.000 manuskrip langka miwah 50.000 lekita, taler pupulan saking Perpustakaan Inggris sawatara 14.000 manuskrip Arab, Persia, miwah Turki, sané kaanggé pinaka pupulan pinih ageng ring Eropa.
Nanging, ring warsa 2010 perpustakaan polih malih 500.000 buku saking Bibliothèque nationale de France.)
Masjid Agung Djenné inggih punika wangunan banco utawi adobe ageng sané kaanggé olih para arsitek pinaka sinalih tunggil pikolihan sané pinih becik saking gaya arsitektur Sudano-Sahelian.
Lekita sané kapertama ngunggahang indik masjid pinaka Tarikh al-Sudan Abd al-Sadi sané ngicenin pangawit babad.
Sentanannyané ngewangun menara masjid taler Sultan selanturnyané ngewangun panyengkernyané.
Niki minabang wangunan sané kacingak olih Caillié.
Masjid anyar punika pinih ageng, akidik wangunanyané madaging makudang-kudang menara utawi ornamen sané lianan.
Puput kawangun malih ring warsa 1907 kakaryanin antuk kerja paksa sané kamanggalaning olih Ismaila Traoré, manggala serikat juru batu Djenné.
Desain masjid sané kawangun punika polih kabligbagang tur polih prabawa saking Prancis.
Dané mapineh kocap wangun kerucut punika ngaryanin wangunan sakadi kuil barok sane kaacepang majeng ring Dewa Supositoria.
Dané taler mapajar krama irika kocap nénten seneng sareng wangunan anyar punika mawinan Dané nulak ngresikin, wantah kalaksanayang yéning kajerihin antuk bui.
Setra sané pinih ageng ring sisi kelod madaging layon Almany Ismaila, Dané pinaka imam sané mabuat pisan ring abad ke-18.
Ring sapariindikané, bataran masjid sané mula sampun kalapisang anggén ubin, punika ngusak wangun babadnyané miwah ring makudang-kudang parindikan ngusak rupan wangunan sejangkepnyané.
Ring warsa 1996, kalawarta Vogue motret wangun tengahing masjid puniki.
Masjid puniki prasida karereh nganggé nenem set undagan, soang-soang set undagan punika kapayasin antuk raab mamuncuk.
Kelir sholat utawi kiblat Masjid Agung majeng kangin nginutin genah Mekah miwah pasar kota.
Menara sané marupa kerucut utawi mamuncuk, ring soang-soang ulun menara karaabin antuk adéng unta.
Jenéla-jenéla alit sané kagenahang ngawag ring sisi kaler miwah kelod ngranayang akidik sunar suryané nyunarin ring tengah aula.
Imam nglaksanayang sholat saking mihrab ring menara utama sane pinih ageng.
Ring sisi tengawan mihrab ring menara utama wénten ceruk kakalih, panggungan genah Imam nlatarang dharmawacana sukranyané.
Témbok galeri sané marep ka natah kaselagin antuk pamedalan ngelengkung.
Katarka marupa gook utama, menara mihrab dumun madue apasang gook ageng sané mereng wangun pelengkungan pamedal agung ring sisi kaler. 
Puniki nelasang makudang-kudang dina anggén ngawétang, nanging tileh terus kaaduk, ketahnyané sané polih amongan inggih punika anak lanang sané maplalian nyampur nglantur ngaduk-ngadukang dagingnyané.
Wénten perlombaan sané kagelarang ring pangawit festival anggén nyingakin sira sané kapertama ngaturang plester ka masjid.
Ring warsa 1930, replika sané nénten masaih sareng Masjid Djenne kawangun ring Kota Frejus, Prancis Selatan.
Masjid sané asli ngemanggalanin silih sinunggil pusat genah malajah Islam sané pinih utama ring Afrika selami Abad Pertengahan kasarengin olih siuan sisia sané rauh malajah Alquran ring madrasah Djenné.
Ring tanggal 20 Januari 2006 saking raab masjid wénten krama lanang sané ngardi miwah mancing bebiyut ring kota.
Krama punika nyetset kipas pentilasi sané kaaturang olih Kedutaan Besar AS ritatkala Perang Irak nglantur ipun ngamuk ring sajebak kota.
Sphinx Giza sané kasinggihang, ketah kabaos Sphinx Giza utawi Sphinx manten, inggih punika arca sphinx nungkayak saking batu kapur sané kagugu dados makhluk mitos.  
Selanturnyané, bucu miwah genah tembok pagehan si kelod nujuang margi sané nyambungang Piramida Khafre sareng Kuil Lembah sané sampun wénten sadurung Sphinx karencana.  
Rikala prasasti punika kakeduk malih ring warsa 1925, ririgan sasuratan sané ngebaosang indik Khaf sampun kepit tur benyah.  
Bakti ring Sphink nglantur ngantos abad pertengahan.
Alexandria, Rosetta, Damietta, Kairo miwah Piramida Giza terus katelatarang, sakewala durung prasida katelebang.
Pitung warsa sasampunné ngrauhin Giza, Andre Thevet (Cosmographie de Levant, 1556) nyihnayang Sphinx sakadi maprabu ageng, sané kakardi olih Isis, okan Inachus, sané duk punika banget katresnain olih Yupiter.
Sphinx kakawian Johannes Helferich (1579) prepainné kajepit, anak istri manyonyo bunter sareng wig rambutnyane leser, wantah asiki kaluwihanyané ring ajeng Thevet inggih punika rambutnyané pinaka payasan prabu sané nglinggahang.
Yadiastun silih sinunggil traktat ring Stela minabang anut, kepahan puniki nungkalik sareng cihna arkeologis, mawinan kaanggé dados babad revisionisme ring masa sané ungkuran, gegaénan sané nyelap kakardi, kakardi olih imam lokal pinaka cara anggén nelebang kuil Isis kontemporer sareng babad kuno sané nénten wénten saking nguni.  
Sakewala, gatra sané anyar, sampun lagas katelatarang kocap Sphinx punika durung majanten kawangun sadurung masa Khafre,ring dinasti kapat."
Maspero ngega yéning Sphinx punika arca pinih kuna ring Mesir.
Kepahan saking payasan prabunyané sampun runtuh ring warsa 1926 saantukan erosi taler dalem pisan nugel kantanyané.
Lapisan ring ulunyané sanget kapaat.
Ring carita-carita sané lianan kasungkemin dados karya Mamluk.
Manut al-Maqriz, akéh jadma sané meneng irika ngega yéning kahanan bias sané ngangsan ngakéhang tur prasida ngangkebin Dataran Tinggi Giza punika pinaka walesan saking parisolah ngusak prarai al-Dahr.
Al-Minufi maosang kocap Perang Salib Aleksandria ring warsa 1365 pinaka pikolih ilahi anggén Syekh Sufi saking Khanqah Sa'id sané pasah irungnyané.
Papineh puniki karasayang pinaka kasujatian sané bogbog olih akademisi saantukan nénten katunjang antuk cihna tekstual utawi arkeologis indiké puniki kadadosang dasar Sphinx.
Akéh wénten babadnyané sané negarang indik kawéntenan genah sané singid ring sor Sphinx olih para esoteris sakadi H. Spencer Lewis.
Genahé puniki kawaktiang dados situs bersejarah kaping kalih sané pinih akéh karauhin ring Mesir, wantah pupulan piramid Giza nampek ring Kairo sané akéh karauhin.  
Tatiga kepahan sané siosan, wewidangan Mut, wewidangan Montu, miwah Kuil Amenhotep IV sané kalebur kangkeb anggén krama lianan.
Kuil sané jati kalebur miwah asibak kabenahang olih Hatshepsut, yadiastun ring sajeroning genahé punika kawangun firaun sané lianan anggén ngentosin rasa suci ring wewidangan punika.
Kuil punika ngawit kawangun saking Kerajaan Tengah miwah nglantur ngantos masa Ptolemeus.
Dewa-dewa sané malinggih irika rauh saking sané kapertama kasungsung ngantos sané pinih doh taler ring babad Mesir Kuno.
Balok-balok puniki minab sampun kaunggahang ka luur nganggé tuas.
Yéning batu dados kaanggé ring genah sané séndéh, minabang ipun prasida nganggé bahan akidik.
Paatan kaping ungkur kalaksanayang risampuné drum punika kagenahang ring genahnyané mawinan nénten usak rikala kagenahang.
Kota Thebes minabang nénten mabuat pisan sadurung Dinasti Kasolas miwah wangunan kuil irika kantun alit, sareng genah-genah suci sané kaanggén antuk dewa-dewa pangawit Thebes, Dewa Bumi Mut, miwah Montu.
  Amun (dados kasengguh Amin) sampun sue dados dewa sané ngemit wewidangan Thebes.
Pakaryan konstruksi ageng ring wewidangan Amun-Re kalaksanayang selami Dinasti Kaplekutus, daweg Thebes dados ibu kota Mesir Kuno sané masikian.
Pakaryannyané sané tiosan ring situs punika inggih punika Kapel Merah Karnak utawi Chapelle Rouge, pinaka kuil barque miwah minabang dumun kagenahang ring pantaraning kalih obeliksnyané.
Kauningin dados obeliks sané durung puput, puniki pinaka cihna sapunapi obeliks punika kacongcong.
Sané kagentosin kaping untat anut pidabdab genah Wewidangan Amun-Re inggih punika ngwewehin saka kapertama miwah tembok angkeban ageng sané ngiterin wewidanganné sami, makakalih kawangun olih Nectanebo I saking Dinasti Katigang Dasa.
Pupulan Kuil Karnak katlatarang kapertama ring warsa 1589 olih jadma Venesia sané nénten kauningin, yadiastun cakepannyané nénten madaging wastan anggén genahé punika.
Sasuratan Protais indik pamargin Dané kamedalang olih Melchisédech Thévenot (Relations de divers voyages curieux, edisi 1670-an–1696) miwah Johann Michael Vansleb (The Present State of Egypt, 1678).
Risampuné ngeduk miwah ngamecikang olih sekaa saking Universitas Johns Hopkins sané kamanggalaning olih Betsy Bryan (cingakin ring sor), wewidangan Mut sampun kapungkah anggén krama lianan.
Ring warsa 2006, Betsi Bryan nlatarang pikolih ipun indik parikrama sané akéh madaging nginem alkohol sané magumana.
Pikolih puniki kakaryanin ring Kuil Mut saantukan daweg Thebes sampun kaloktah, Mut nglemesin dewi prejurit, Sekhmet miwah Bast, dados makudang-kudang aspek.
Ring mitos nglantur nglimbak ri sajeroning parikrama Sekhmet punyah ngawarsa, Ra, daweg punika Dewa Matahari Mesir Hulu, ngardinyané saking panyingakan sané madaging geni sané kapolihang saking biangnyané, anggén ngeseng jadma sané maseka purun sareng dané (Mesir Bawah).
Kuil Luxor pinaka pupulan kuil Mesir Kuno ageng sané magenah ring sisi kangin Sungai Nil ring kota mangkin kauningin dados Luxor (Thebes Kuno) miwah kawangun sawatara 1400 SM.
Petang kuil dados genah pasarean layon utama sané karauhin olih para tamiu luir ipun Kuil Seti l ring Gurnah, Kuil Hatshepsut ring Deir el Bahri, Kuil Ramses II (inggih punika, Ramesseum), miwah Kuil Ramses III ring Medinet Habu.
Ring pungkur kuil wénten genah-genah sané kawangun olih Amenhotep III saking Dinasti ke-18, miwah Alexander.  
Watu bias puniki kabaos pinaka watu bias Nubian.
Alexander Badawy, Illusionism in Egyptian Architecture, Studies in the Ancient Oriental Civilization, 35 (1969): 23.
Ring salantang margi, stasiun-stasiun kawangun anggén upacara minakadi Pesta Opet sané mabuat pisan anggén kuil.
Lalibela inggih punika kota sané magenah ring distrik Lasta ring Wollo Zone kaler ring wewidangan Amhara, Ethiopia.
Manut krama Kristen, Lalibela pinaka silih sinunggil kota sané pinih suci ring Etiopia, kakalih sesampun Aksum, miwah pinaka genah ziarah sané utama.
Wastan-wastan makudang-kudang genah ring kota modern miwah pidabdab genah gereja-gereja watu punika kabaos nulad wastan miwah mal sané karesepang olih Lalibela selamin dané kantun nguda ring Yerusalem miwah Tanah Suci.
Kawiaktian agama Kristen ngresepang sifat-sifat sareng wastan-wastan Alkitab - taler tukad Lalibela kaloktah dados Sungai Yordan.
Pendeta Portugis Fransisco Alvares (1465-1540), nyarengin Duta Besar Portugis ritatkala rauh ring Dawit II duk warsa 1520-an.
Tamiu Eropa selanturnyané sané kacatet ngrauhin Lalibela inggih punika Miguel de Castanhoso, sané polih amongan dados tentara ring sor Cristóvão da Gama miwah matilar saking Ethiopia duk warsa 1544.
Saka-sakanyané taler kapolihang saking gunung.
Drika wénten makudang-kudang biyut indik galah ngwangun gereja-gereja punika.
Ring panguninganyané katlatarang wénten kalih soroh paumahan asli sané kapanggihin ring genah punika.
Biara Saint Catherine kajudi dados Biara Suci Gunung Sinai sané kanabénin olih Tuhan, pinaka biara Ortodoks kangin sané magenah ring Semenanjung Sinai, ring cangkem ngarai, ring cokor Gunung Sinai, nampek ring Kota Saint Catherine, Mesir.
Biara Saint Catherine magenah ring sor lawat éédan tigang gunung; Ras Sufsafeh (minabang puniki Gunung Horeb c.1 km kauh), Jebel Arrenziyeb dan Jebel Musa, Gunung Sinai manut Alkitab (muncuk c. 2 km kelod).  
Eksekusi ngawit kalaksanayang saantukan sampun wénten préntah sakung Catherine.
Biara puniki kawangun manut préntah saking Kaisar Justinian I (nyeneng agung ring periode 527-565) kasarengin Kapel Semak sané sampun kageseng (taler kabaos Kapel Saint Helen) sané kaprentahang antuk ngwangun olih Permaisuri Helena, biang saking Konstantinus Agung, ring genah sané sepatutnyané Musa nyingakin padang sané puun.
Situs puniki pinaka situs suci manut krama Kristen, Islam,miwah Yudaismé.
Selami abad kapitu, para pandita Kristen sané kasepékang ring Sinai kamusnahang: wantah biara sané madaging bénténg manten sané kari.
Sekat Perang Salib kapertama, kawéntenan Tentara Salib ring Sinai ngantos 1270 ngwangun kita krama Kristen Eropané miwah nincapang gebogan pamedek prewira sané ngrauhin biara.  
Soroh administrasi sané patut saking gereja sané wénten ring Gereja Ortodoks Kangin kari paling: saking makudang-kudang jadma, rumasuk gereja punika, sorohnyané kawastanin  otosefalus, nanging manut sané tiosan statusnyané kawastanin pinaka gereja otonom sané kaamong olih yurisdiksi Gereja Ortodoks Yunani Yerusalem.
Nanging ring warsa 2003 para sujanané manggihin punia indik cakepan sané kalinggatanganin olih Dewan Metochion Kairo miwah Uskup Agung Callistratur ring 13 November 1869.
Palimpsest prasida kauningin saantukan sampun kaanggé malih akéhnyané ping siki utawi langkungan selami maabad-abad.
Nyabran halamannyané nyaratang galah kirang langkung kutus menit anggén kaunduh sajangkepnyané.
Pupulan pralambang ageng kakawitin antuk makudang-kudang tetamin unik saking abad ke-5 (minab) miwah ke-6; biara punika nénten naen kakeniang olih ikonoklasme Bizantium, taler nenten naenin kajarah.
Bebaosan indik tata arsitektural, lukisan, miwah cakepannyané pinaka tetujon utama Yayasan.
Jimbarnyané nyinahang kasukertan sané ketah duke punika.
Kawangun ring situs kuil sadurungnyané sané pinih alit sané kaaturang majeng ring Horus, yadiastun wangun sadurungnyané nginutin kangin-kauh katimbang kaja-kelod sakadi ring situs mangkin.
Kuil Edfu kaanggén malih dados monumen keagamaan sesampuné nyengsarang para kafir olih Theodosius I miwah dekrit sané nyambada ngaturang bakti nénten kristen ri sajeroning Kekaisaran Romawi duk warsa 391.
Selami maabad-abad, kuil punika kapendem nyantos dalemnyané 12 meter (39 cokor) ring sor bias gurun sané anyud miwah endut tukad patala sané kadegdegan olih Sungai Nil.
Ring warsa 1860 Auguste Mariette, pinaka Ahli Mesir Kuno Prancis, ngawitin pakaryan ngresikin Kuil Edfu saking bias.
Great Zimbabwe inggih punika kota abad pertengahan ring bukit kelod-kangin Zimbabwe nampek Danu Mutirikwe miwah Kota Masvingo.
Great Zimbabwe kagega sampun kaanggé dados istana kerajaan antuk raja irika.
Kawangun nénten nganggé mortar (watu aking).
Karauhin kapertama manut sané kauningin olih jadma Eropa inggih punika ring panguntat abad ke-19, taler situs katureksain ngawit saking warsa 1871.
Wewidangan Great Zimbabwe kapuputang ring abad ke-4 Masehi.
David Beach ngega yéning kota miwah panegara kepahannyané, Kerajaan Zimbabwe, nglimbak saking warsa 1200 ngantos 1500, yadiastun tanggal pademnyané sané dumunan kasinahang ring deskripsi sané kakirim ring pangawit warsa 1500-an ka João de Barros.
Punika kawastanin pinaka pupulan bukit, pupulan lembah, miwah tembok ageng.  
Pupulan lembah kakepah dados embidan lembah ulu miwah sor, sané waneng kramané matiosan.
Manah kawibawannyané magingsir saking pupu;an bukit duk abad ke-12, ka témbok ageng, lembah ulu miwah pamuputnyané lembah sor ring abad ke-16.
Artefak sané tiosan luiré arca-arca watu sabun (silih sinunggil wénten ring British Museum) tembikar, gong besi, gading sané rumit kakaryanin, kawat besi miwah temaga, serampang besi, muncuk tumbak perunggu, ingot miwah cawan lebur temaga, miwah manik-manik emas, gelang, liontin, miwah ules.
Perdagangan Internasional pinaka paweweh saking adolan tani lokal tur maning ubuh-ubuhan mabuat pisan.
Para pangadol portugis miragi indik sisan-sisan kota abad pertengahan ring pangawit abad ke-16, miwah cakepan-cakepan sané kantun kukuh indik wawancara taler catetan sané kakaryanin olih krama irika, nwyambungang Great Zimbabwe sareng produksi emas miwah adolan doh ipun.
Dané negesang yéning arca punika minabang mawit saking masa Ptolemeus selanturnyané (c. 323-30 SM), rikala pangadol Yunani sané meneng ring Alexandria pacang ngekspor barang antik Mesir miwah barang antik palsu ka Afrika Selatan.
Bent nénten polih malajah indik arkeologi formal, nanging sampun ngelaksanayang pamargi sané kalintang linggahnyané ring Arabia, Yunani miwah Asia Kecil.
Dané madue tetamian adat Yahudi kuno utawi Arab Selatan ring sentanan purusa.
Klaim Lemba taler kalaporang olih William Bolts (ring warsa 1777, majeng ring otoritas Habsburg Austria), miwah olih A.A. Andersom (nyurat indik pamarginnyané ka kaler Sungai Limpopo ring abad ke-19).
Kapertama dané nyilemang tiga bangbang uji ring dugdugan lulu sané wénten ring teras baduur pupulan bukit, ngamolihang campuhan tembikar miwah besi sané ketahkapanggih.
Caton Thompson pramangkin nguningayang teori Bantu sané sumeken ring paruman British Association ring Johannesburg.
Cihna saking radiokarbon inggih punika sapaiketan sané madaging 28 panyikutan, sané samian sajabaning papat sané simalu, ring dina-dina rikala ngawit kaanggé metode punika miwah mangkin karasa nénten anut, nunjang lintihan abad ke-12 ngantos ke-15.  
Ngicalang emas miwah artefak ring bangbang ngawag olih ahli barang antik kolonial sané dumunan ngawinang kusakan ageng, utamanyané panyongcongan olih Richard Nicklin Hall.
Preben Kaarsholm nyurat indik soroh kolonial punika taler nasionalis kulit selem kocap nganggé babad Great Zimbabwe dados panunjang pamineh ipun indik panegarané mangkin, saking media babad sané kasub miwah carita.
Pikirayi miwah Kaarsholm matetimbang yéning pakantenan Great Zimbabwe puniki asibak kamanahang anggén nincapang paumahan miwah investasi ring wewidangan punika.
Ring warsa 1980, panegara mahardika sané anyar sané kaangken ring internasional pinaka wastan situs punika punika, miwah paatan paksi soapstone sané kasub kakukuhang ring kobér Rhodesia miwah pinaka pralambang nasional miwah kagambar ring kobér Zimbabwe sané anyar.
Imba sané dumunan inggih punika buklet Ken Mufuka, yadiastun pakaryannyané sampun akéh kacacad.
Kakaryanin anggén ngajegang babad sané akéh saking panegara puniki sané madué nagata remrem olih globalisasi.
Situs puniki akéh ngédéngang gaya arsitektur, ngelingang gaya sané kacingak ring Meksiko Tengah miwah gaya Puuc sareng Chenes ring Dataran Rendah Maya Utara.
Minabang kota puniki akéh madué soroh ring jagat Maya, sinalih tunggil faktor sané prasida nyarengin keragaman gaya arsitektur ring situs punika.
Sinalih tunggil salinan basa sané minabang midartayang indik Itza inggih punika enchanter (utawi enchantment) toya, saking (itz), juru tenung, miwah ha, toya.
Sasuratan puniki ngukuhang pabinayan fonemik pantaraning ch' miwah ch, sawireh kruna lingga ch' e' en (sané, sapunapi, nénten polih teenan ring basa Maya) kakawitin olih aksara lagna afrikat ejektif postalveolar.
Saking cenote puniki, Cenote Sagrado utawi Cenote Suci (kauningin taler dados Sumur Suci utawi Sumur Pengorbanan), puniki sané pinih kasub.
Nungkaliknyané, organisasi politik kota sepatutnyané prasida kakaryanin nganggén sistem sané akéh, ciri pemréntah saking dewan ipun sané kasarengin para warih raja.
Nanging, ring panguntat masa klasik miwah pangawit saking masa klasik akhir, situs punika kadadosang ibukota regional utama, sané ngutamayang miwah akéh nyarengin ring kauripan politik, sosiokultural, ekonomi, miwah ideologis ring Dataran Rendah Maya Utara.
Hunac Ceel katenger nenung ragannyané pacang munggah dados raja.
Yadiastun wénten makudang-kudang bukti arkeologis sané nujuang yéning Chichén Itza naenin kajarah miwah karérénang, nanging wénten bukti sané pinih ageng tur madaging yéning unduké sakadi punika johpara kalaksanayang olih Mayapan, nénten kalaksanayang rikala Chichén Itza dados kota utama sané aktif.
Sasampuné parikrama Chichén Itza sané mabuat nika wusan, kota puniki nénten katilar.
Montejo mawali ka Yucatán duk warsa 1531 nganggé wantuan miwah ngwangun pelabuan utama ring Campeche ring pasisi kauh.
Pamuputnyané Montejo nguda rauh ring Chichen Itza, sané kapicayang wasta Ciudad Real.
Makudang-kudang sasih sampun kalintangin, nanging nénten wénten wantuan sané rauh.
Ngantos duk warsa 1535, krama Spanyol sami katundung saking Semenanjung Yucatán.
Ring warsa 1860, Désiré Charnay ngelaksanayang survei ring ChiChén Itza miwah akéh ngambil foto sané kamedalang ring Cités et ruines americaine (1863).
Augustus Le Plongeon maosang Chaacmol (ngraris masalin parab dados ChacMool, sané sampun dados istilah antuk nyinahang samian soroh arca sané kapanggihin ring Mesoamerika).
Ring warsa 1894 Konsul Amerika Serikat anggén Yucatán, Edwart Herbert Thompson, numbas Hacienda Chichén, rumasuk uugan Chichen Itza.
Thompson pinih kasub saantukan pengedukan Cenote Sagrado (Cenote Suci) saking warsa 1904 ngantos 1910, irika dané manggihin artefak emas, temaga, miwah watu giok maukir, taler imba kapertama sané naenin wénten saking napi sané karesepang pinaka wastra Maya pra-Columbus miwah gegawan kayu.
Revolusi Meksiko miwah nénten stabilnyané pamréntah selanturnyané, taler Perang Dunia I, nanggehang pakaryan punika selami dasa warsa.
Ritepengan punika, pamréntah Meksiko ngeduk miwah ngamecikang El Castillo (Kuil Kukulcán) miwah Lapangan Bola Ageng.
Thompson, sané wénten ring Amerika Serikat ritepangan punika, nénten naenin mawali ka Yucatán.
Ring warsa 1944 Mahkamah Agung Meksiko nguningayang yéning Thompson nénten nglanggar hukum miwah ngewaliang Chichn Itza ring warihnyané.
Sane kapertama katunjang olih National Geographic, miwah sané kaping kalih anggén praragan.
Kota puniki kawangun ring genah sané usak, sané gaenanga dangsah anggén ngwangun pupulan arsitektur utama, madaya upaya sané pinih ageng kamedalang antuk ngedangsahang genah anggén piramida Castillo, miwah soroh Las Monjas, Osario, miwah Main Southwesst.
Akéh saking wangunan watu puniki pangawitnyané mecat nganggé warna, bang, gadang, pelung, miwah tangi.
Pateh sakadi Katedral Gothic ring Eropa, warna ngicénin rasa jangkep sané pinih ageng miwah akéh nagingin ring pikolih pralambang wangunan.
Wangunan gaya Puuc nyinahang ciri khas fasad ring genah sané kapayasin mosaik biasa, nanging matiosan saking arsitektur jantung Puuc ring témbok akitan batannyané, sané matungkasan sareng patala alus saking kasujatian wewidangan Puuc.
Ring dasar langkan undangan kaja kangin wénten ukiran sirah lelipi.
Risampuné makudang-kudang pangawit sané iwang, dané ngemanggihin undagan ring sisi kaler piramida.
Pamréntah Meksiko nyongcong aungan saking dasar undagan kaler, nunggah undagan piramida sadurungnyané ka kuil singidan, miwah ngemungkah anggén toris.
Ring siki pupulan, sinalih tunggil pamiletnyané sampun wénten sané kapunggel; tatuné punika ngwetuang aliran rah marupa lelipi sané blangsah.
Ring muncuk kelod wénten kuil lianan sané pinih ageng, nanging ring tengahin urugan.
Tengahing punika wénten gambaran ageng ring témbok, akéh sané benyah, sané nyinahang lelampahan daweg maperang.
Kawangun antuk campuhan gaya Maya miwah Toltec, sareng soang-soang undagan munggah saking petang sisinyané.
Payasan riing sisi tengahnyané, kapanggihin koleksi kerucut ageng sané maukir saking watu sané nénten kauningin tatujonnyané sareng para arkeolog.
Wastannyané mawit saking paiketan altar ring sisi ulu wangun sané katunjang olih arca-arca alit maukir manusa miwah tangannyané kaangkat sané kawastanin atlantes."
Genah puniki masaih sareng Kuil B ring ibu kota Toltec, Tula, miwah nyinahang makudang-kudang wangunan sané masaih pantaraning genahé punika.
Kuil puniki ngangkebang utawi ngurugang wangunan sané dumunan sané kawastanin Chac Mool.
Ring sisi kelod soroh Seribu Kolom madaging tigang soroh wangunan sané pinih alit miwah pada nyambung.
Pahan fasad ulu sareng motif x miwah o kasinahang ring arep wangunan.
Kuil Xtoloc inggih punika kuil sané wau kabecikang nénten rumasuk Platform Osario.
Ring pantaraning kuil Xtoloc miwah Osario wénten makudang-kudang wangun sané pateh. Platform Venus sané wangunnyané masaih tekén wangun sané mawasta pateh ring sisi Kukulkan (El Castillo), Platform Makam, miwah wangunan bunter alit sané nénten madaging adan. 
Casa Colorada (Basa Spanyol anggén Rumah Merah) sinalih tunggil wangunan sané kaajegang pinih becik ring Chichen Itza.
Ring warsa 2009, INAH ngwaliang sakadi mula lapangan bola alit sané masikian sareng témbok belakang Casa Colorada.
Wastan wangunan puniki sampun sue kaanggé olih suku Maya irika miwah makudang-kudang pangawi maosang indik wastan genahé punika kaambil saking gambar menjangan ring luur tala sané sampun nénten wénten malih.
Krama Spanyol ngadanin genahé puniki Las Monjas (Biarawati), nanging genahé punika pinaka istana pamréntah.
Cakepan-cakepan puniki ketah nyambatang wastan raja nganggén sambatan K' ak'upakal.
Ngemolihang parabnyané saking undagan spiral ring watu-watu sané wénten ring tengahnyané.
Fasad dawa marep kauh madué pitung jelanan..     
Muncuk kelod wangunan madue pamedalan asiki.me
Ring tengahing sinalih tunggil genahé punika, nampek ring langgat, wénten cétaan tangan sané mecat.
Genah gua puniki sampun kasub ring jagaté mangkin.
E. Wyllys Andrews IV taler ngrauhin gua punika duk warsa 1930-an.
Ring tanggal 15 September 1959, José Humberto Gómez, pinaka pangiring irika, manggihin témbok palsu ring tengahing gua.h kalawarta Time.
Napi malih sadurung buku punika kamedalang, Benjamin Norman miwah Baron Emanuel von Friedrichsthal nglaksanayang pamargi ka Chichen wusan kacunduk sareng Stephens, makakalih nglantur ngamedalang pikolih saking napi sané kapanggihin.
Ring warsa 1923, Gubernur Carrillo Puerto ngesahang taler mungkah pamargi ageng nuju Chichen Itza.
Ring warsa 1930, Mayaland Hotel kapungkah, genahnyané ring sisi kaler Hacienda Chichén sané sampun kaambil olih Institusi Carnegie.
Ring warsa 1972, Meksiko ngukuhang Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arqueológicas, Artisticas e Históricas (Undang-undang Federal majeng Monumen miwah Situs Arkeologi, Seni, lan Bersejarah) sané ngagenahang monumen nasional pra-Columbus sami rumasuk sané magenah ring Chichen Itza ring sor duwen federal.
Juru pangiring taler pacang ngutarayang pikolih akustik sané unik ring Chichen Itza: ngandupang tangan ring arep undagan piramida El Castillo sané pacang mikolihang gema sané pateh sakadi suaran paksi masaih tekén quetzal sané katilik olih Declercq.
INAH, sané nyalanang situs punika, sampun nekep makudang-kudang monumen anggén akses krama.
Pangawitnyané punika pakaryan saking panglimbak paumahan miwah pecak Sénator Negara Bagian New York, William H. Reynolds, wangunan punika kawangun olih Walter Chrysler, manggala Chrysler Corporation.
Genah nginep puput duk warsa 1952, miwah wangunan punika kaadol olih kulawarga Chrysler ring warsa salanturnyané, sareng akéh sané nuénang selanturnyané.
Masa puniki kacihnayang olih panglimbakan sosial miwah teknologi sané mautama.
Warsa salanturnyané, Chrysler kakukuhang dados Person of the Year olih kalawarta Time.
Risampuné puput Perang Dunia I, Arsitek Eropa miwah Amerika rauh nyingakin tata wangunan sané polos pinaka pra lambang masa modern miwah gedung pencakar langit Art Deco pinaka pralambang panglimbakan, inovasi, miwah modernitas.
Sadurung ipun nyarengin pangrencana pawangunan, Reynolds kasub saantukan panglimbakan Taman Hiburan Dreamland ring Pulo Coney.
Ring warsa 1927, wusan makudang-kudang warsa matanggeh, Reynolds kasarengin arsitek William Van Alen ngerencana wangunan petang dasa tingkat irika.
Van Alen sareng Severance pada jangkepin asiki miwah lianan, Van Alen dados arsitek asli lan imajinatif, miwah Severance dados pebisnis wikan sané ngamong dana ring perusahaan.
Pangrencana punika kagentosin malih kalih wuku selanturnyané sareng pangrencana sah anggén ngwangun 63 tingkat.
Gedung Chanin 56 tingkat sané genahnyané nampek taler sedeng kawangun.
Pangrencana puniki kacumpuin ring bulan Juni 1928.
Dané malah ngerencana wangunan sérep anggén Gedung Reynolds sané kamedalang ring Agustus 1928.
Pasobayané kaicenin ring tanggal 28 Oktober miwah pangedukanné puput ring tanggal 9 November.
Saking panguntat warsa 1928 ngantos pangawit warsa 1929, tata wangun kubah tetep mamargi.
Ring sor, tata wangunnyané keni iusan pamineh saking Walter Chrysler pacang manadosang wangunan punika manados kantor Chrysler Corporation, mawinan sakadi punika, magenepan arsitektur sané kaanggé karencana wusan produk mobil Chrysler, sakadi ornamen kap mesin Plymouth (cingak).
Pawangunan wangunan punika kakawitin ring 21 Januari 1929.
Yadiastun konstruksi baja sané cepeng sawatara petang tingkat awuku, nénten wénten tukang sané padem selami pewangunan pahan waja ring wangunan pencakar langit punika.
40 Wall Street miwah Chrysler Building ngawit masaing merebut gelar wangunan sané pinih tegeh ring jagaté.
Ring tanggal 23 Oktober 1929, awuku risampuné ngelintangin wangunan Woolworth miwah awai sadurung pataka Wall Street Crash warsa 1929 kakawitin, muncuk menara punika kaakit.
New York Herald Tribune sané saking virtual nyiarang indik pamargi menara punika, nénten nyiarang malih sapunapi pamargi selanturnyané ngantos makudang-kudang dina risampuné menara punika kaunggahang.
Ring genah utama wangunan, wénten plakat perunggu sané nyuratang indik pangangken majeng yasan Mr. Chrysler sané sampun nglimbakang kramané taler kasahang. 
Wangunan Chrysler kaajiang 14 yuta dolar Amerika, nanging kaluputang antuk pajeg kota manut undang-undang warsa 1859 sané ngicenin peluputan pajeg anggén situs-situs duwen Cooper Union.
Kalegaan Van Alen antuk kakeniang puniki minabang kataenin olih panulakan Walter Chrysler benjangan anggén naur sisan béa arsitekturnyané.
Nanging, pinunas majeng ring Chrysler pinih ngasorang kaluwihan Van Alen dados arsitek, napi malih madaging depresi ageng miwah kacacadin, pamuputnyané ngreredang pakaryan ipun.
Ring warsa 1944, perusahaan ngajuang rencana antuk ngwangun paviliun 38 tingkat ring sisi kangin wangunan, ring 666 Third Avenue.
Watu anggén wangunan mulané nénten malih kacetak, miwah patut kakaryanin pasalin sané pateh.
Kulawarga punika ngadol wangunan ring warsa 1953 sareng William Zeckendorf sané ajinnyané maaji sawatara 18 yuta dolar Amerika.
Daweg punika, akéh pikolihan nyané kauningin pinaka pikolihan ngadol paumahan sané pinih ageng ring babad Kota New York.
Ring warsa 1961, lakaran waja sané sue ten mekarat saking wangunan punika, luiré jaum, mahkota, arca tawah, miwah pamedalan, nembé kapolesin.
Perusahaan numbas wangunan punika sané kaajiang 35 yuta dolar Amerika.
Muncuk menara karesikang malih sané puput ring warsa 1995.
Pangresikan punika ngemolihang pangargan saking The New York Landmarks Conservancy's Lucy G. Moses Preservation Award ring warsa 1997.
Ring wulan Juni 2008, kauningin yéning Dewan Investasi Abu Dhabi sedeng matawahan anggén numbas 75% bunga ekonomi TMW, 15% saking Tishman Speyer Properties ring wangunan punika, miwah saham saking tata ritel Trylons di sampingnyané maaji 800 yuta dolar Amerika.
Puniki ngaryanang konsumsi energi sami wangunan katedunang dados 21%, konsumsi air katedunang dados 64% , miwah akéhan daur ulang lulu sawatara 81%.
Etika Praktik Filosofis."
Filsafat inggih punika papinehan kritis rasional saking soroh sané kirang langkung masistem indik solah umum jagaté (metafisika utawi teori keberadaan), kapatutang sané kasadin (epistemologi utawi teori pengetahuan), miwah sasolah kauripan (etika miwah teori nilai)
Metafisika ngentosin papineh sané patut sané wénten ring konsepsi tur wentuk kepercayaan sané rasional miwah mapaiketan indik jagaté sami.
Ring abad ke-19, panglimbakan universitas riset modern ngawinang filsafat akademik miwah katreptian tiosan manados profesional miwah kaspesialisasikan.
Ring Against the Logicians, filsuf Pyrrhonist Sextus Empiricus nyambatang tata cara sané kalaksanayang olih para filsuf Yunani Kuno rikala ngepah tattwa, nyatet indik kepahan tetiga kepahan puniki kacumpuin olih Plato, Aristoteles, Xenocrates, and Stoa.
Tradisi filosofis kuno sané lianan sané keni iusan Socrates luiré Sinisme, Cyrenaicisme, Stoicisme, miwah Skeptisis Akademik
Puniki pamucuk ring Abad Pertengahan inggih punika St. Augustine, Thomas Aquinas, Boethius, Anselm miwah Roger Bacon.
Filsuf modern utama inggih punika Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Hume, miwah Kant.
Astronomi Babilonia taler akéh maosang filosofis indik kosmologi sané minabang ngiusin Yunani Kuno.
Filsafat Yahudi taler magenah ring sor kawikanan Barat sané ageng miwah rumasuk karya-karya Musa Mendelssohn sané ngenterang Haskalah (Pencerahan Yahudi), eksistensialisme Yahudi, miwah Reformasi Yudaisme.
Tattwa Islam inggih punika karya filosofis sané mawit saking adat Islam taler akéhan nganggé basa Arab.
Tattwa Islam ring pangawit nglimbakang adat Yunani nuju inovasi anyar.
Karya Aristoteles mabuat pisan ring soroh filsuf sakadi Al-Kindi (abad ke-9), Avicenna (980 - Juni 1037) miwah Averroes (abad ke-12).
Ibnu Khaldun pinaka filsuf sané mabuat pisan ring tattwa babad.
Adat fillosofis India nyacarang makéh konsep miwah manah sané mabuat, sané kategesang nganggé cara sané matiosan miwah katampi olih adat sané tiosan.
Tattwa India taler kasoroang madasar antuk paiketan sareng Veda miwah pakayun sané wénten ring dagingnyané.
Sekolah sané ngemargiang angga sareng pakayunan upanishad, sané kabaos adat ortodoks utawi Hindu, sering kasoroang ring sad darśana utawi filosofi: Sānkhya, Yoga, Nyaya, Vaisheshika, Mimāmsā miwah Vedānta.
Ipun taler nyinahang toleransi majeng ring keragaman interpretasi filosofis ring agama Hindu sinambi maosang pakayunan sané pateh.
Wénten taler sekolah lianan kayun kacingak dados Hindu, yadiastun durung majanten ortodoks (minabang kitab suci sané katampi malianan ring normatif, sakadi Shaiva Agama miwah tantra), sané rumasuk aliran Shavisme sané matiosan sakadi Pashupata, Shaiva Siddhanta, Shavisme tantra non-dualisme (inggih punika Trika, Kaula, miwah sane lianan).
Panulakan yéning manusa madue angga utawi jiwa punika minabang ajahan Buddha sane pinih kasub.
Tattwa Jain inggih punika sinalih tunggil saking kalih adat ortodoks sané kantun nyenéng (kasarengin olih agama Buddha).
Para filsuf Jain maosang indik kahanné sami pinaka siklus, abadi, miwah nénten pakardi.
Ring genahé puniki, filsuf Buddhis nglimbak manados tattwa adat sané matiosan sané nganggé makudang-kudang basa (sakadi Tibet, Cina, lan Pali).
Tattwa saking sekolah Theravada ngakéhang ring panegara Asia Tenggara luiré Sri Lanka, Burma, miwah Thailand.
Risampuné Sang Buddha lebar, akéh soroh sané ngawit ngaryanang tattwanyané madados masusun sané pamuputnyané nglimbakang sistem tattwa komprehensif sané kawastanin Abhidharma.
Akéh wénten sekolah, sekolah tetamian, miwah adat tattwa Buddha ring India Kuno miwah abad pertengahan India.
Tattwa adat puniki nglimbakang teori metafisika, politik miwah etika sakadi Tao, Yin yang, Ren miwah Li.
Neo-Konfusiannisme akéh nyarengin pangajahan selami dinasti song (960-1297), miwah pakayunannyané dados dasar tattwa saking ujian kekaisaran anggén soroh pejabat sujanané.
Selami dinasti Cina selanturnyané dinasti Ming (1368-1644) punika taler dinasti Joseon Korea (1392-1897), Neo-Konfusianisme sané kaadegang kamanggalaning olih para filsuf sakadi Wang Yangming (1472-1529) manados pamargi pakayunan sané akehan miwah kapromosiang olih panegara kekaisaran.
Ring masa modern, filsuf Cina ngranjingang pakayun saking tattwa Barat.
Upami, Konfusianisme Baru sané kamanggalaning olih para tokoh sakadi Xiong Shili, prasida ngiusin.
Gaya tiosan saking tattwa Jepang Modern inggih punika adat Studi Nasional (Kokugaku).
Selami abad ke-17, tattwa Etiopia nglimbakang adat sastra sané ageng sakadi sané kaimba saking Zera Yacob.
Pikayunan sané matiosan saking panyingakan jagat olih krama Amerika tulén inggih punika ngakéhang etika ipunné majeng ring beburon miwah entik-entikan nénten manusa.
Teori Teotl prasida kacingak dados wangun Panteisme.
Yadiastun asapunika, atur uning Departemen Pendidikan AS saking warsa 1990-an nyinahang yéning para istri milih filsafat, miwah filsafat pinaka sinalih tunggil genah sané nénten proporsional saking gender ring bidang humaniora sané akéhnyané pantaraning 17% miwah 30% saking fakultas filsafat manut makudang-kudang paseliksik.
Cingak taler "karakteristik miwah solah Fakultas Keguruan miwah staf saking bidang Humaniora."
Sané utama kauratiang inggih punika sapunapi ngemargiang kahuripan sané becik miwah nyeliksik standar moralitas.
Ahli epistemologi nureksain wit kaweruhan sané katenger, ngelingkupin pengalaman perseptual, alasan, ingatan, miwah kesaksian.
Embas ring pangawit tattwa Pra-Socrates miwah kaparipurnayang olih Pyrrho, sané ngaryanang sekolah skeptisisme pinaka pangawit filosofos Barat.
Empirisme nguratiang bukti observasional nganggén pengalaman indrawi pinakan wit kaweruhannyané.
Rasionalisme mapaiketan sareng kaweruhan apriori sané nénten mapaiketan sareng pengalaman (sakadi logika miwah matematika).
Metafisika mencakup kosmologi, paplajahan indik jagaté samian miwah ontologi, paplajahan indik kahanan.
Esensi inggih punika sapaiketan piranti sané ngranayang objek punika maguna, nanging yéning nénten madaging esensi objek punika kilangan identitasnyané, nanging kawéntenannyané sané kanuénang, sané nénten kasarengin objek kantun ngukuhang identitasnyané.
Saantukan pakayunan sané becik pinaka dasar sané mabuat pisan saking samian ilmunyané, ilmu sosial miwah humaniora, logika manados ilmu formal.
New york: Oxford University Press.
Nanging, akéh mahasiswa filsafat akademik lantas nyarengin ring hukum, jurnalistik, agama, sains, politik, bisnis, utawi seni lianan.
Ring filsafat analitis, filsafat bahasa nyelisik solah basa, paiketan pantaraning basa, sané nganggé basa, miwah jagat.
Para pangawi puniki kasarengin olih Ludwig Wittgenstein (Tractatus Logico-Philosophicus), Lingkaran Wina miwah positivis logis, taler Willard Van Orman Quine.
Dané nyacadin konvensionalisme saantukan ngawinang kasisipan tawah napi manten prasida kanominasiang sareng wastan napi manten secara konvensional.
Antuk pamarginnyané, dané nyinahang yéning kruna miwah frasa majemuk madue kapatutang.
Nanging, ring panguntat Cratylus, dané ngakuin yéning makudang-kudang konvensi sosial taler nyarengin taler wénten kaiwangan ring pakayunan sané nyinahang yéning fonem madué arti individual.
Dané masahang samian punika manut kategori spesies miwah genus.
Nanging, saantukan Aristoteles ngarasaang pupulan puniki kadasarin antuk wangunnyané sané pateh, dané ketah pinaka panunjang realisme moderat.
Lekton puniki pinaka arti (utawi teges) saking samian istilah.
Wénten makudang-kudang filsuf bahasa sané kasub ring periode abad pertengahan.
Para skolastik ring periode puncak abad pertengahan, sakadi Ockham miwah John Duns Scotus, ngerasayang logika pinaka scientia sermocinalis (ilmu bahasa).
Kawentenan sané nénten jenar miwah ambiguitas kaanalisis pinih intens miwah ngawinang nincapang manah ring pikobet sané mapaiketan sareng kruna-kruna sinkategorematik sané kaanggé upami lan, utawi, néten, yéning, lan sabilang.
Suppositio saking istilah pinaka pikayunan sané kaicénin ring sinalih tunggil kawéntenan.
Skema klasifikasi sakadi puniki pinaka purwaka saking pabinayan modern pantaraning panganggén miwah sambatang, taler pantaraning basa miwah metabahasa.
Sinalih tunggil pahan saking lengkara umum inggih punika kruna leksikal luire kruna aran, kruna kria, miwah kruna kahanan.
Semantik filosofis nguratiang ring prinsip komposisionalitas anggén nyaratang paiketan pantaraning pahan sané maarti miwah lengkara sejangkepnyané.
Dados kaanggékonsep fungsi anggén nyinahang langkungan indik sapunapi makna leksikal punika makarya: punika taler prasida kaanggé anggén nyinahang artos lengkara.
Fungsi proposisional inggih punika basa sané ngambil entitas (ritepengan puniki, jaran) pinaka nganjingang miwah ngamedalang kasujatian semantik (inggih punika, proposisi sané kautus olih jaran sané mawarna barak).
Napi ke pikolih basa pinaka sané mabuat ring kayun?
Sané kapertama inggih punika perspektif behavioris, sané nyaratang yéning akéhan basa nénten wantah kaplajahang ngantos teleb manten, nanging taler kaplajahang ring kahanannyané.
Model nativis negesang yéning wénten piranti khusus ring polo sané kaanggén antuk pikolih basa.
Ahli basa Sapir miwah Whorf ngicénin tetimbang yéning basa ngwatesin ngantos ring dija wargi komunitas linguistik prasina mapineh indik sinalih tunggil paplajahan (hipotesis paralel ring novel George Orwell Nineteen Eighty-Four).
Matungkalik saking genah Sapir-Worf inggih punika usulan indik pikayunan (utawi langkungan malih, kahanan mental) madué kautamayang ring duur basa.
Usulan sané tiosan inggih punika mewehnyané nyaratang indik sapunapi cihna miwah pralambang ring duur kertas sané prasida nyeledii parindikan sané maarti sajabaning wénten artos sané karanjingang indik daging pakayunan.
Adat tiosan saking filsuf sampun kausahayang antuk nyinahang indik basa miwah pakayunan inggih punika koekstensif - indiké punika nénten wénten selah antuk nyaratang asiki yéning nénten wénten sané lianan.
Ngantos wates sané kekeniang, dasar-dasar teoritis anggén semantik kognitif (rumasuk usulan indik semantik framing) nyinahang iusan basa sareng pikayunan.
Wenten patelisik sané muktiang indik basa punika ngwangun selah manusa ngresepang indik napi sané kakardi nika sané kapanggih.
Nanging, pamaos basa Spanyol utawi Jepang minabang pacang nuturang vas punika ulung padidiané.
Pamaos basa Spanyol miwah Jepang lipia tekén sira sané malaksana ring pariindikan sané nénten megumana sakadi ring pamaos basa Inggris.
Ring patelisik lianan, pamaos Jerman miwah Spanyol katunasang antuk nyinahang objek sané polih amongan matiosan soroh ring kalih basa punika.
Anggén nyinahang titi, sané rumasuk soroh feminin ring basa Jerman miwah maskulin ring basa Spanyol, pamaos basa Jerman nuturang asri, ménak, dangan belah, trepti, jegeg, miwah berag, miwah pamaos basa Spanyol nuturang ageng, sengkala, dawa, siteng, kukuh, miwah ngolét.
Ramah utawi cepengnyané sabilang makhluk asing punika kasinahang olih fitur alus tertentu nanging pamilet nénten kauningin indik fitur punika.
Langkunganyané, para makhluk asing punika tileh nénten mawasta.
Kacutetang yéning pawewehan wastan objek ngewantu iraga mupulang miwah ngapalang.
Ring genahé puniki, orti-orti luiré: sifat sinon, wit teges ipun, pangresepan iraga indik artos, miwah sifat komposisi (pitakén indik sapunapi unit-unit basa sané maartos masusun saking pahan-pahan artos sané pinih alit, miwah sapunapi artos sajangkepnyané mawit saking arti pahpahannyané).
Teori makna ideasional, sané ketah kakaitin saking ahli empiris Inggris John Locke, ngeklaim indik artos punika representasi mental sané kasaratang antuk cihna-cihna.
(Cingak taler teori gambar bahasa Wittgenstein.)
Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Teori referensi makna, taler kauningin secara kolektif dados eksternalisme semantik, nyingakin artos pateh sareng pariindikan ring jagat sané yukti-yukti kasambung sareng cihna-cihna.
Rumusan tradisional saking teori sakadi punika inggih punika artos lengkara pinaka metode verifikasi utawi pemalsuannyané.
Ring versi niki, pangresepan (miwah artos) saking lengkara sané madaging kebisan mirengang anggén nguningin demonstrasi (matematis, empiris utawi siosan) saking kawiaktian lengkara.
Teori makna pragmatis inggih punika teori sané ring dija artos (utawi pangresepan) lengkara kacihnayang olih konsekuensi panganggénnyané.
Gottlob Frege inggih punika pangawit saking teori referensi ten langsung.
Pikayunan sakadi punika solahnyané abstrak, universal, miwah objektif.
Referensi inggih punika objek ring jagaté sané kapilih olih kruna-kruna.
Dané nyingakin wastan-wastan sané patut saking soroh sané kadartayang ring ajeng pinaka deskripsi janten sané karangkum. (cingak Teori Deskripsi).
Indiké punika nyinahang yéning wénten objek sané nginutin deskripsi.
Manut Frege, sabilang ekspresi rujukan madué arti miwah rujukan.
Tiosan saking pabinayan pantaraning Frege miwah Russell, ipun biasané kacakepang dados siki dados deskriptivis indik wastannyané.
Minehang wastan Aristoteles miwah gambaran saking siswa wikan Plato, pangawit logika miwah guru Alexander.
Dané minabang sampun wénten miwah ten kauningin olih sentanannyané utawi dané minabang sampun ten kari rikala kari bayi.
Nanging puniki matungkasan pisan sareng intuisi.
Pastika wénten pitakén indik topik sané lianan.
David Kellogg Lewis ngusulang pasaut sané patut antuk pitakén kapertama sané nyacarang indik pangresepan konveksi inggih punika kepatutan sané rasional ngabdiang angga ring parilaksana.
Noam Chomsky ngusulang indik paplajahan basa sané kalaksanayang ring istilah I-Language, utawi basa internal saking para janané.
Sinalih tunggil wit panelisikan sané mapikenoh nyarengin paseliksikan indik kondisi sosial sané ngendagang, utawi mapaiketan sareng, artos miwah basa.
Pikayunan sané nunjang sapariindikan teoritis inggih punika indiké sané becik anggén filsuf basa.
Retorika inggih punika paplajahan indik kruna - kruna sané kaanggén olih para jadma mangda ngamolihang efek emosional miwah rasional sané mepeng ring pamiarsa, punika kaanggén ngelemesin, ngemanesin, nyayangin, utawi ngajahin.
Retorika taler madue pamargi antuk paplajahan dan interpretasi hukum, taler ngewantu ngicénin wawasan indik konsep logis saking domain wacana.
Ide saking basa kasambungang sareng logika ring basa Yunani kawastanin logos, sané maarti wacana utawi dialektika.
Heidegger nyikiang fenomenologi sareng hermeneutika Wilhelm Dilthey.
Upami, Sein (makhluk), kruna punika, makéh madaging arti.
Heidegger ngeklaim yéning nyurat punika wantah pelengkap pidato saantukan pangwacen ngwangun utawi nyumbangang papineh ipun ritatkala ngwacen.
Ring Truth dan Method, Gadamer nyaratang basa pinaka media rikala ngresepang miwah kasumanggemin sané sujati kalaksanayang pantaraning kalih jadma.
Ring sisi lianan, Paul Ricceur ngusulang indik hermeneutika sané mapaiketan malih sareng piteges Yunani mula saking istilah punika sane ngutamayang pikolihan makna sané singid ring istilah samar-samar (utawi simbol) saking basa biasa.
Indiké puniki ngaryanang ipun dangan ngemolihang bati sané efektif saking manipulasi dura negara anggén ngaryanang arti anggén ipun miwah ngejot arti puniki majeng ring jadma siosan.
Makudang-kudang tokoh utama ring sejarah semiotika inggih punika Charles Sanders Peirce, Roland Barthes, miwah Roman Jakobson.
Romantisme abad ke-19 ngutamayang hak sané kapilih sareng manusa miwah makayunan bebas saking konstruksi makna.
Pandangan humanistik katantang olih teori biologi basa sané kaanggé sareng basa basa pinaka fenomena alam.
Ring Neo-Darwinisme, Richard Dawkins miwah panunjang teori replikator budaya siosannyané nganggé basa pinaka populasi virus pikayun.
Makudang-kudang jadma nguningayang indik pikayunan punika nyeledii makudang-kudang parindikan universal sané nyata miwah abstrak ring jagaté sané kawastanin watu.
Pikobet iriki dados katlatarang yéning iraga nureksain proposisi Socrates sané pinaka manusa.
Indiké makakalih puniki kasambung ring makudang-kudang cara utawiKedua hal ini terhubung dalam beberapa cara utawi numpukin.
Perspektif siosan inggih punika nganggep manusa pinaka duen saking entitas, Socrates.
Makudang-kudang anggota sané pinih kacingak saking tradisi semantik formal puniki luiré Tarski, Carnap, Richard Montague miwah Donald Davidson.
Dané nénten nyadin yéning dimensi sosial miwah praktis saking artos linguistik polih kadakep olih sakancan cara formalisasi sané nganggé alat logika.
Akéh saking pikayunannyané sampun kaserep olih para ahli teori sakadi Kent Bach, Robert Brandom, Paul Horwich miwah Stephen Neale.
Ring Word and Object, Quine nunasin majeng pangwacen antuk ngelingang kahanan ring dija ipun kaarepang sareng pupulan krama adat sané sadurungnyané nénten kadokumentasiang, irika ipun patut mautsaha ngresepang panikan miwah solah angga sané kasinahang olih anggota pupulan krama punika.
Samian sané prasida kalaksanayang inggih punika nureksain panikan punika pinaka pahan saking samian parisolah linguistik individu miwah kalanturang nganggé paseliksik antuk nafsirang artos saking samian panikan siosan.
Manut Quine, kenten taler manut Wittgenstein sareng Austin, artos punika nénten wantah kakaitang sareng kruna asiki utawi a lengkara, nanging parindikan sané, yéning prasida kasambungang sinamian, wantah prasida kasambungang sareng samian basa.
Imba-imba spesifik saking sané tan janten sané pinih kauratiang olih para filsuf basa inggih punika kawéntenan kasus-kasus garis wates ngranayang rupanyané dikapan antuk maosang napi ké predikat punika patut napi iwang.
Filsafat matematika inggih punika carang filsafat sané melajahang pikayun, dasar, miwah implikasi matematika.
Mangkin puniki, makudang-kudang filsuf matematika matetujon antuk ngicenin pawarah-warah indik wangun saking pinunas puniki miwah barangnyané sapunapi kawéntenannyané, siosan punika sané lianan ngutamayang peran anggén ragané sané ngelangkungin interpretasi sawéntené ngantos analisis kritis.
Filsafat Yunani indik matematika kaprebawa pisan olih paplajahan geometri ipun.
Kadi asapunika, 3, upaminyané, akéh nyeledii unit tertentu, miwah punika mawinan nénten angka sané sujati.
Usulan wilangan Yunani sané ngeriinin puniki ngelantur katungkasin olih penemuan irasionalitas akar kuadrat saking dua.
Manut satua, sawitan Pythagoras makesiab sareng penemuan puniki sané mawinan ipun ngamademang Hippasus anggén ngararian nyiarang pikayun sesatnyané.
Pinaka teka-teki sané nelebin yéning ring siki sisi kawiaktian matematika nyinahang madué janten ngamecikang, nanging ring sisi tiosan wit kawiaktian ipun kantun meweh karesepang.
Tatiga aliran, inggih punika formalisme, intuisionisme, miwah logika sané metu mangkin, asibaknyané pinaka penampen majeng kasengsayan sané ngangsan ngelinggahang yéning matematika sapunapi sewéntené, miwah analisisnyané dasos khusus, nenten manut standar sané majanten miwah katilik sané sampun kaambil anggén kasukserahang.
Salantang abad kapungkah, fokus uratian ring pangawit ngelinggahang ka eksplorasi kaungkab saking aksioma dasar matematika, nampekin aksiomatik sampun katampi sapunika manten daweg zaman Euclid sawatara 300 SM dados dasar alami antuk matematika.
Ring matematika, sakadi pariindikannyané ring fisika, pikayunan anyar miwah nénten katenger sampun metu miwah pasalinan signifikan pada rauh.
Titiang nénten makeneh yéning filsafat manggihin pakéweh sareng matematika klasikné mangkin inggih punika pakewuh sané sujati; miwah titiang makeneh interpretasi filosofis matematika sané katawahang majeng ring iraga ring sabilang sisi inggih punika iwang, miwah interpretasi filosofis nika sampun sané nénten mabuat sareng matematika.
Makéh ahli matematika sané makarya sampun manados realis matematika; ipun nyingakin ragané sané manggihin benda-benda alami.
Prinsip-prinsip tertentu (upaminyané, antuk kalih objek napi manten, wénten pupulan objek sane kakepah dados kalih objek punika) prasida patut kacingak, nanging tatengeran hipotesis kontinum minabang mabukti nénten dados kapasahang wantah madasar prinsip-prinsip punika.
Gua Plato miwah Platonisme madué sané paiketan, nénten wantah paikétan sané biasa, saantukan usulan Plato kakawitin miwah minab kaicénin iusan olih Pythagoras sané pinih kasub ring Yunani kuno, sané kagega yéning jagat, manut harfiah, kapolihang olih angka.
Pangidepan puniki madue saihan sareng parindikan sané akéh kabaosang olih Husserl indik matematika, miwah nunjang usulan Kant yéning matematika punika sintetis apriori.)
Platonisme kebek rah inggih punika variasi modern saking Platonisme sané marupa reaksi majeng indik sujati yéning pupulan entitas matematika sané tiosan polih kabuktiang kawéntenannyané nginutin saking aksioma miwah aturan inferensi sané kaanggé (upami, hukum tengah sané kasajabaning, miwah aksioma sané kapilih).
Teori himpunan Realisme (taler teori himpunan Platonisme) genah sané kakukuhang olih Penelope Maddy, pinaka pangidep indik teori himpunan inggih punika indik asiki semesta himpunan.
Dané nyambungang paradoks sareng lingkaran setan miwah ngwangun napi sané kabaos ipun teori tipe macarang antuk kapapasin.
Samaliha Russell maosang kocap aksioma puniki sujatiné nénten duwen logika.
Frege muatang Hukum Dasar V mangda prasida ngicenin piteges sané tatas indik wilangan, nanging samian sifat wilangan prasida kakasorang saking prinsip Hume.
Nanging indiké puniki ngawinang ahli matematika sané makarya anggén ngelanturang pakaryannyané miwah nyerahang pikobet sakadi punika majeng ring filsuf utawi ilmuwan.
Hilbert matetujon antuk nujuang konsistensi sistem matematika saking asumsi indik aritmatika finit (subsistem aritmatika sané ketah saking wilangan bulat positif, kapilih dados nénten kontroversial secara filosofis) inggih punika konsisten.
Dadosnyané, anggén nujuang yéning sabilang sistem aksiomatik matematika sujatinyané punika adalah konsisten, kapertama iraga patut ngasumsiang konsistensi sistem matematika sané maarti pinih patut ketimbang sistem sané pacang mabukti konsisten.
Para formalis siosan, sakadi Rudolf Carnap, Alfred Tarski, miwah Haskell Curry, mapineh matematika pinaka paseliksik sistem aksioma formal.
Ngangsan ngakéhang paplalianan sané kaplajahang, ngraris iraga pacang sumingkin becik.
Kritik utama formalisme inggih punika pakayunan matematika aktual sané nagingin para ahli matematika doh saking éédan pelalianan manipulasi sané kabaosang ring ajeng.
Brouwer, pamucuk saking kitipan, nuturang indik objek matematika metu saking wangun apriori pikayun sané nguningayang persepsi objek empiris.
Aksioma pilihan taler katulak ring asibak akehan teori himpunan intuisionistik, yadiastun ring akidik versi sané katampi.
Ring pangidepan puniki, matematika inggih punika latihan intuisi manusa, boya ja pelalianan kaplalianan sareng pralambang sané nénten maarti.
Kénten taler indik samian wilangan bunter lianan kasinahang olih genahnyané ring struktur inggih punika garis wilangan.
Nanging, klaim utamanyané mapaiketan sareng entitas sakadi napi objek matematika punika, nénten sareng kawéntenan sakadi napi sané kanuénang sareng objek utawi struktur matematika (nénten, sareng kruna siosan, ring ontologinyané).
Struktur kocap nuénang kewéntenan sané sujati nanging abstrak miwah immaterial. 
Struktur kocap wénten sapamargi akidik sistem konkret nujuang.
Sakadi nominalisme, pendekatan post rem nungkasin kawéntenan objek matematika abstrak sareng properti siosan genahnyané ring struktur relasional.
Kabaosang indik matematika nénten universal miwah nénten wénten ring arti sujati, tiosan ring papineh manusané.
Nanging, pikayun manusa nénten madué klaim khusus majeng ring realitas utawi pendekatan sané kawangun saking matematika.
Parisolah sané pinih dangan kaakses, kasub, miwah kaon saking perspektif puniki inggih punika Where Mathematics Comes From, olih George Lakoff miwah Rafael E. Núñez.
Franklin, James (2014), Filsafat Matematika Realis Aristotelian, Palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021), Matematika pinaka ilmu indik realitas non-abstrak: Filosofi matematika realis Aristotelian, Foundations of Science 25.
Aritmatika Euclidean sané kalimbakang olih John Penn Mayberry ring bukunya The Foundations of Mathematics in the Theory of Sets taler ngranjing ring tradisi realis Aristotelian.
Edmund Husserl, ring paletan kapertama Investigasi Logisnyané, mamurda The Prolegomena of Pure Logic, nyacadin psikologisme sajangkepnyané miwah mautsaha matilar saking irika.
Tegesnyané, sawiréh fisika sarat mawicara indik elektron anggén nuturang napi mawinan bola lampu maparisolah sakadi punika, mawinan elektron patut wénten.
Indiké puniki ngicénin pawarah-warah indik kawéntenan entitas matematika dados bebaosan sané pinih becik anggén pengalaman, prasida melut matematika dados malianan saking ilmu-ilmu tiosan.
Ngangsan nincapang saantukan wénten tutur sané sayan kasub ring ungkur abad ke-20 indik nénten wénten asiki pinaka dasar matematika sané prasida muktiang kawéntenannyané.
Tutur matematika prasida ngirim sané nénten sujati saking pacutetan ka premis-premis sakadi indiké prasida ngirimang kawiaktian saking premis-premis ka kesimpulan.
Dané ngicenin pawarah-warah jangkep anggén indiké puniki ring New Directions.
Yéning matematika pateh empirisnyané sareng ilmu-ilmu tiosan, indiké puniki ngraris nujuang yéning pikolihnyané pateh iwangnyané sareng ipun, taler pateh paiketannyané.
Antuk filosofi matematika sané negarang mragatang akidik kakirangan pendekatan Quine dan Gödel sareng ngambil aspek soang-soang, cingak Realisme ring Matematika Penelope Maddy.
Dané ngawitin saking pantaraning aksioma Hilbert anggén nyoroang genah nénten kaadungang, miwah ngelantur nagingin paiketan ekstra pantaraning cecek anggén ngelaksanayang pakaryan sané sadurungnyané kalaksanayang olih medan vektor.
Saking bebaosan puniki, nénten wénten pikobet metafisika atau epistemologis sané khusus anggén matematika.
Nanging, manut pangidep ahli empiris evaluasi inggih punika sakadi saihang sareng kasujatian, konstruktivis sosial nguratiang yéning pamargi patilikan menekankan bahwa arah penelitian matematis kasinahang olih cara saba sosial sané ngelaksanayang utawi olih kabuat krama sané maprebea.
Nanging konstruktivis sosial nuturang yéning matematika sujatinyané kadasarin olih akéh katanjantenang; manut panglimbakan praktik matematika, genah matematika sadurungnyané ngametuang kasumandangsaya miwah katureksain ring genah sané kasaratang utawi kamanahang olih komunitas matematika sakadi mangkin.
Sifat sosial matematika kauratiang ring subkulturnyané.
Konstruktivis sosial nyingak proses ngaryanin matematika sujatinyané pinaka pamucuk artos, taler realis sosial nyingakin kakirangn, anut saking kapasitas manusa antuk ngabstraksiang, utawi bias kognitif manusa, utawi kawikanan kolektif matematika pinaka nambakin pangresepan indik alam semesta sané sujati saking objek matematika.
Wau-wau puniki Paul Ernest secara eksplisit sampun telah ngarencana filosofi matematika konstruktivis sosial.
Upami, piranti linguistik umum nénten kamargiang ring sistem pralambang matematika, inggih punika, matematika kapelajahang nganggé cara sané pinih matiosan saking basa lianan.
Nanging, metode sané kalimbakang olih Frege dan Tarski anggén malajahang basa matematika kaagengang banget olih siswa Tarski, Richard Montague miwah ahli basa lianan sané makarya ring semantik formal anggén nujuang yéning pabinayan pantaraning basa matematika miwah basa alami minabang nénten agéng sakadi sané kacingak.
Bebaosan indik samian entitas sané pinaka dalil ring teori ilmiah, rumasuk angka, patut katampi pinaka sujatinyané kapatutang olih holisme konfirmasi.
Field nglimbakang pangidepannyané manados fiksionalisme.
Tuturan punika manut saking usulan indik bebaosan naturalistik sané ngeledangang indik proses pikayunan mapiketan sareng proses papineh prasida kaicenin anggén penalaran matematis sareng sané siosan.
Garis pertahanan lianan inggih punika mikukuhang indik objek abstrak relevan sareng penalaran matematis nganggé cara non-kausal, miwah nénten analog sareng persepsi.
Pinaka imba, dané ngicénin bukti irasionalitas kakalih.
Paul Erdős kasub sawireh usulannyané indik buku hipotetis sané madaging bukti matematis sané pinih elegan utawi indah.
Nanging, nganggé cara sané pateh, para filsuf matematika sampun mautsaha antuk nyoroang napi sané ngranayang bukti asiki utawi lebih kamanahang ketimbang sané lianan rikala makakalih secara logis ngranjing ring kayun.
Filsafat pikayunan inggih punika carang filsafat sané malajahang ontologi miwah solah pikayun taler paiketannyané sareng angga.
Dualisme miwah monisme inggih punika kakalih aliran pikayunannsentral ring pikobet pikayun-angga, yadiastun ngawetuang pangidepan sané nénten cocok sareng siki utawi kategori siosan sareng trepti.    
Hart, W.D. (1996) Dualism, ring Samuel Guttenplan (org) A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford, 265-7.
Pinel, J. Psikobiologi, (1990) Prentice Hall, Inc. LeDoux, J. (2002) The Synaptic Self: How Our Brains Become Who We Are, New York: Viking Penguin.
Psychological Predicates, dalam W. H. Capitan and D. D. Merrill, eds.,
Kaping kalih, kawéntenan pakéling sané magumana nénten ngranjing ring kayun ring fisikalisme non-reduktif.
Pakayunan manusané antuk abidang pizza, upaminyané, pacang ngawinang manusané punika makiba nganggén cara miwah ambah tertentu anggén ngemolihang napi sané kakayunin.
Robinson, H. (1983): "Aristotelian dualism, Oxford Studies in Ancient Philosophy 1, 123–44.
Ipun das pacang nulak indik pikayun wantah papineh, utawi tungkalikanné, ngemanggihin usulan indik wantah wénten asiki entitas ontologis sané malelampahan mekanistik pesan utawi nénten prasida karesepang.
Dadosnyané, upami, ipun polih secara wajar mapitaken sakadi napi sané asan jerijin sané puun, utawi sakadi napi ambarané pelung, utawi sakadi napi musik sané becik anggén para janané.
Wénten qualia sané nyarengin saking pariindikan mental puniki sané karasa méweh antuk kareduksi manados wangun sané madué sifat fisik.
Riantukan punika, dualisme patut nelatarang sapunapi eling punika maprebawa ring realitas fisik.
Nanging, kaweruhan sané katangkep olih panalaran saking dasar ka konsekuen.
Pikayun dasarnyané inggih punika yéning manusa polih minehang angga sarirané, miwah riantukan punika minehang angga sarira sané lianan, nénten eling tur mapaiketan sareng angga puniki.
Sané tiosan sakadi Dennett mapikayun yéning usulan indik filosofi zombie inggih punika konsep sané nenten koheren, utawi johpara.
Wénten pangidep yéning kahanan mental, sakadi napi sané kagugu miwah pikayun, maparisolah secara kausal ring kawéntenan fisik.
Argumen Descartes manut saking premis yéning napi sané Seth sadin pinaka pikayun sané tatas miwah matiosan ring papinehnyané majanten patut.
Cambridge, MA: MIT Press (Bradford) upaminyané, Joseph Agassi nujuang yéning akidik penemuan ilmiah sané kamargiang daweg pangawit abad ke-20 sampun ngusak usulan indik akses istimewa karencana newek.
Pangidepan puniki Pandangan ini paling ngilis kakukuhang olih Gottfried Leibniz.
Sifat-sifat sané metu madue status ontologis independen miwah nénten prasida kareduksi manados, utawi kasinahang mapaiketan sareng, substrat fisik saking genah ipun metu.
Epifenomenalisme inggih punika doktrin kapertama sané karencana olih Thomas Henry Huxley.
Pangidepan puniki sampun kakukuhang olih Frank Jackson.
Panpsikisme inggih punika pangidepan indik sami materi madue aspek mental, utawi dados alternatif, sami objek madué pusat pangalaman utawi genah nyingakin sané terpadu.
Imba saking derajat kebebasan sané matiosan puniki kaicenin olih Allan Wallace sané nyatet manut pangalaman kacingak yéning jadma punika minab ngerasa nénten becik manut fisik-upaminyané rikala ngemargiang latian fisik sané baat-nanging manut mental liang; tungkalikannyané, jadmané minab ngerasayang gangguan mental rikala ngerasa becik ring fisik ipun.
Kawéntenan mental prasida ngentosin kahanan fisik utawi tungkalikannyané.
Dualisme pengalaman katampi pinaka kerangka konseptual Buddha Madhyamaka.
Rikala nulak kawéntenan angga sané independen saking fenomena sami sané ngwangun jagat pengalaman iraga, pangidep Madhyamaka ngawit saking dualisme substansi Descartes miwah monisme substansi—inggih punika, fisikalisme—sané pinaka karakteristik ilmu pengetahuan modern.
Patut, fisikalisme utawi usulan yéning materi punika sané wantah asiki fundamental saking realitas, secara eksplisit katulak olih agama Buddha.
Nanging sané sadurungnyané ketah madue massa, genah, kecepatan, wangun, sikut, miwah akeh piranti fisik lianan, sané ketah nénten karakteristik fenomena mental.
Sifat realitas sané matiosan manut fundamental sampun manados inti dari wangun-wangun filsafat timur selami langkungan saking kalih milenium.
Monisme fisikalistik negesang indik wantah asiki substansi sané wénten inggih punika fisik, ring arti tertentu istilah punika pacang kaklarifikasi olih kaweruhan iraga sané pinih becik.
Yadiastun idealisme murni sakadi sané kanuénang olih George Berkeley, nénten ketah ring filsafat Barat kontemporer, varian sané pinih canggih sané kawastanin panpsikisme, sané manut pengalaman mental miwah sifat minab manados dasar pengalaman miwah sifat fisik, sampun kaanut olih akidik filsuf sakadi Alfred North Whitehead miwah David Ray Griffin.
Pariindikan katiga inggih punika nampi kawéntenan substansi dasar sané nénten fisik utawi mental.
Atur uning introspektif indik kauripan mental batin para jadma nénten manut saking panureksa teleb anggén ngemolihang akurasi miwah nénten prasida kaangé antuk ngewangun generalisasi prediktif.
Sapamargi sareng panglimbakan psikologi puniki, kalimbakang behaviorisme filosofis (aran kabaos behaviorisme logis).
Para filsuf puniki nangkis indik, yéning kawéntenan mental inggih punika kamanahang material, nanging nénten parisolah, raris kawéntenan mental minab identik sareng kawéntenan internal pikayun.
Manut teori identitas token, fakta indik kawéntenan pikayun kasambung wantah sareng siki kawéntenan mental jadmané nénten maarti patut wénten korelasi mutlak pantaraning soroh kewéntenan mental sareng soroh kawéntenan pikayun.
Pamuputnyané, usulan Wittgenstein indik makna pinaka kaanggé panuntun ka ambah versi fungsionalisme dados teori makna, sané kalimbakang salanturnyané olih Wilfrid Sellars miwah Gilbert Harman.
Kadi asapunika, metu pitakén napi ké fisikalisme non-reduktif punika kari wénten.
Davidson nganggé tesis supervenience: kawéntenan mental ngaonang kawéntenan fisik, nanging ten prasida kareduksi antuk ipun. "
Pikayun mapikenoh saking siki galah ka galah lianan; kadi asapunika pikayun madue identitas saking galah.
Analogi angga utawi titiang pacang manados endihan lilin.
Endihan api nyinahang soroh selanturnyané indik lilin sané nénten prasida padem rikala ngendih, nanging sujatinyané ten wénten identitas endihan api saking siki galah ka galah lianan saking galah ka galah.
Punika taler, pinaka ilusi yéning jadma inggih punika individu sané pateh sané ngranjing ring kelas semengan puniki.
Prasida kaanalogiang sareng sifat fisik pikayun sané ngewetuang kawéntenan mental.
Churchlands ketah nyambatang kahanan teori miwah ontologi sané kasub lianan sané nénten patut sané sampun metu ring pamargin babad.
Akidik filsuf maosang indik puniki mawinan wénten kabiapara konseptual sané mendasar.
Mepengnyané patut katampi sapunika indik pengalaman manusa prasida kagambar nganggé cara sané matiosan-upaminyané, ring kosa kata mental miwah biologis.
Pikayunan wantah konteks sané iwang antuk panganggé kosakata mental-ngrereh kawéntenan mental pikayunan punika mawinan pinaka kaiwangan kategori utawi kaiwangan panalaran.
Miwah marupa karakteristik saking kawéntenan mental sané madué pengalaman, upaminyané asan sakit, rasa punika nyakitin pisan.
Kawéntenan pamargi ring pikayun, ring miwah saking raganyané, nénten prasida nyinahang napi mawinan ipun kasarengin pengalaman kualitatif sané anut.
Nyarengin asumsi indik kawéntenan bebaosan reduktif.
Filsuf Jerman abad ke-20 Martin Heidegger nyacadin asumsi ontologis sané nunjang model reduktif sakadi punika, miwah ngeklaim kocap johpara antuk ngresepang pengalaman ring istilah puniki.
Pikobet rikala nyinahang aspek-aspek introspektif jadma kapertama saking kawéntenan mental miwah eling manut umum ring istilah ilmu saraf kuantitatif jadma katiga kabaos sareng kesenjangan penjelas.
Wénten kalih kategori kapasahang sané nyarengin miwah sinalih tunggilnyané nénten prasida kaicalang saking sané lianan
Manut Nagel, sains durung prasida nyinahang pengalaman subjektif sawireh durung rauh ring tingkat utawi soroh kaweruhan sané kamuatang.
Piranti saking kawéntenan mental puniki nyaratang indik ipun madue daging miwah referensi semantik punika mawinan prasida kaicenin pikolih kawiaktian.
Nanging usulan mental utawi panureksa punika dados patut utawi iwang, dadosné sapunapi kawéntenan mental (pikayun utawi panureksa) prasida dadosproses sané alami?
Yéning kawéntenanyané patut, ngeraris pikayunan puniki patut; yéning nénten, ngeraris pikayunan punika iwang.
Saantukan proses mental sanget mapaiketan sareng proses angga, gambaran sané kaicénin saking ilmu alam indik manusa ngamel peran sané penting ring filsafat pikiran.
Ring bidang neurobiologi, akéh wénten subdisiplin sané mapaiketan sareng panyambung pantaraning kawéntenan miwah proses mental lan fisik: Neurofisiologi sensorik nyeliksik panyambung pantaraning proses persepsi miwah stimulasi.
Panguntat, biologi evolusioner melajahang wit miwah panglimbakan sistem saraf manusa miwah sapamargin puniki pinaka dasar pikayun sané naler nyinahang panglimbakan ontogenetik miwah filogenetik fenomena mental sané kakawitin saking paletan sané pinih primitif.
Imba sawéntené inggih punika perkalian.
Pitakén puniki sampun kaénter ka ajeng kasarengin olih parebatan filosofis sané akéh saantukan pasaliksik ring bidang kawikanan gagaénan (Artificial Intelligence).
Tungkalikannyané, tatujon AI sané kuat inggih punika indik komputer sané eling masaih sareng manusa sané kantun eling.
Tes Turing sampun nampi akéh kacacadin, sinalih tunggil sané paling kasub inggih punika eksperimen pikayunan genah Cina sané karencana olih Searle.
Psikologi nyeliksik hukum sané ngikat kawéntenan mental siki miwah sané lianan utawi input sareng output ka organisme manusa.
Hukum psikologi wangun nelatarang yéning benda-benda sané makiba ring ambah sané pateh kamanahang saling mpaiketan asiki miwah sané lianan.
Indik puniki ngingkupin paseliksikindik kawikanan, parisolah, utamanyané sané nguratiang ring bagian pawarah-warah kaseledii, kaproses, miwah kagentosin (ring kasanggupan sakadi persepsi, basa, memori, penalaran, miwah emosi) ring sistem saraf (manusa utawi buron siosan) miwah mesin (upami komputer).
Yadiastun sapunika, karya Hegel matiosan manut radikal saking gaya filsafat pikayun Anglo-Amerika.
Fenomenologi kapanggihin olih Edmund Husserl, sané ngutamayang ring daging pikayun manusané (cingak noema) miwah sapunapi proses ngewangun pengalaman iraga.
Puniki pinaka kasus anggén para determinis materialistis.
Akidik jadma nampénin penalaran puniki pamarginyané sampun ka ajeng: jadma punika nénten prasida nentuang praragan napi sané kamanahang ipun miwah napi sané kalaksanayang.
Dané ngadopsi posisi puniki matetimbang indik pitakénnyané inggih punika napi ké iraga bébas?"
Nénten mepeng antuk ngidentifikasi kebebasan sareng ten majanten.
Kompatibilis pinih mabuat ring sejarah filsafat inggih punika David Hume.
Para filsuf niki negesang yéning pamargin jagaté inggih punika a) nénten sajangkepnyané kasinahang olih hukum aman, hukum alam kajaga olih agen sané independen manut fisik, b) kasinahang olih hukum alam indeterministik manten, utawi c) kasinahang olih hukum alam indeterministik sapamargi sareng upaya subjektif saking agensi sané nénten prasida kareduksiyang secara fisik.
Dané ngusulang sakadi puniki: yéning manah iraga nénten kasinahang, raris iraga ngamanahang napi sané sujatiné kamanahang.
Usulan indik ragan pinaka inti esensial sané nénten prasida kagentosin mawit saking usulan indik jiwa sané nénten mawangun.
Mantranga, angga pangraksa utama negara-negara pahan puniki luiré Raja, Perdana Menteri, Panglima Angkatan Darat, Imam Kepala anggén Raja.
Arthashastra nelatarang indik ilmu politik anggén pangamong jagat sané wicaksana, kebijakan anggén pakaryan dura negara miwah pasiat, sistem negara mata-mata miwah pengawasan taler stabilitas ekonomi negara.
Filsafat utama selami masa punika, Konfusianisme, Legalisme, Mohisme, Agrarianisme, miwah Taoisme, soang-soang madué aspek politik ring aliran filsafat ipun.
Legalisme ngicénin tetimbang anggén pamrentah sané pinih otoriter madasar hukuman miwah hukuman sané wirosa.
Nanging, ring ungkur masa kuno, pangidepan tradisionalis Asyariat indik Islam manut umum sampun jayanti.
Nanging, ring pikayunan Barat, ketah kauningin indiké punika pinaka area khusus sané wantah kanuenang olih para filsuf besar Islam: al-Kindi (Alkindus), al-Farabi (Abunaser), Ibnu Sina (Avicenna), Ibnu Bajjah (Avempace) miwah Ibnu Rusyd (Averroes).
Upaminyané usulan Khawarij ring sasih-sasih pangawit babad islam indik Khilafa miwah Ummah, utawi usulan Islam Syiah indik konsep Imamah kamanahang pinaka bukti pemikiran politik.
Aristotelesanisme nglimbak sapamargi sareng metunyané Zaman Keemasan Islam pinaka ngelanturang saking pergerakan para filsuf sané ngaptiang pakayunan Aristoteles ring konteks jagat Islam.
Filsuf politik sané kasub lianan daweg punika ngingkupin Nizam al-Mulk, sujana Persia miwah perdana menteri Kekaisaran Seljuk sané nyusun Siyasatnama, utawi Kitab Pemerintahan ring basa Inggris.
Minab filsuf politik Eropa abad pertengahan sané paling ngicénin iusan inggih punika St. Thomas Aquinas sané ngewantu nyihnayang malih karya-karya Aristoteles sané wantah kakirimang ka Eropa Katolik liwat Spanyol sareng sané sinarengan ngicenin komentar -komentar Averroes.
Sané lianan sakadi Nicole Oresme ring Livre de Politiques-nya, dané lagas nulak hak puniki antuk nedunang murdaning jagat sané nénten adil.
Karya punika, taler The Discourses, pinaka analisis sane tilik indik zaman klasik, akéh ngicénin iusan papineh politik modern ring Barat.
Sapunapi, Machiavelli nelatarang indik pandangan politik sané pragmatis miwaha konsekuensialis akidik sané kapatutang miwah kakaonang wantah sarana sané kaanggé nyujur tatujon - inggih punika pikolih miwah kapiaradi.
Para ahli teori puniki katunjang olih kalih pitakén dasar: asiki, madasar antuk hak utawi sané mabuat anggén ngwangun negara; miwah kalih, sapunapi wangun panegara sané pinih becik.
Istilah pamréntah pacang nujuang pupulan jadma tertentu sané ngelinggihang lembaga-lembaga negara miwah ngaryanang undang-undang taler peraturan sané ngiket kramanyané rumasuk ipun.
Taler prasida karesepang dados pikayunan pasar bebas sané kaaptiang ring perdagangan internasional.
Kritikus gereja sané paling jujur ring Prancis inggih punika François Marie Arouet de Voltaire, tokoh sané nyledii masa pencerahan.
Wantah asiki panyeselan titiang ring pangabénan inggih punika titiang nénten prasida ngwantuutsaha mulia puniki, sané pinih becik miwah pinih kabaktinin sané prasida kasinahang olih pakayunan manusa."
Locke ngadeg anggén nungkasin teori politik sané kapanggihin olih aji saking Sir Robert Filmer sané nunjang sistem alami sané kadasarin antuk alam saking sistem tertentu.
Nénten sakadi pangidepan utama Aquinas indik karahajengan jiwa saking dosa wit, Locke nyadin yéning pikayunan manusa rauh ka jagaté puniki pinaka tabula rasa.
Yadiastun manusa prasida sengsaya indik pawatesan kebebasan olih raja utawi bangsawan sané becik solahnyané, kasengsayan tradisional inggih punika ritatkala manggala manut politik nénten bertanggung jawab majeng ring sané kapréntah, raris ipun pacang prasida mréntah antuk kepentingan ragané manten, nénten anggén kepentingan sané kapréntah.
Keadilan ngingkupin tugas-tugas pinaka tugas sané sempurna- inggih punika, tugas sané mapaiketan sareng hak.
Dané nganggé nganggé On Liberty anggén maosang kesetaraan gender ring masyarakat.
Kebebasan Kuno inggih punika kebebasan republik partisipatif sané ngicenin hak krama antuk ngararis ngiusin politik liwat pabligbagan miwah pangambilan suara ring majelis umum.
Kebebasan Kuno taler nénten sami polih ring krama sané akidik miwah homogen, sané dangan antuk kramané mapupul sinarengan ring génah sané pateh anggén mareraosan indik pikobet umum.
Matungkalikan sareng, kramané pacang milih dutanyané sané pacang mabligbagan ring Parlemen anggén para kramané miwah pacang nyelametang krama negarané saking muatang kasarenganga politik serahina.
Ring Leviathan, Hobbes nelatarang doktrinnyané indik dasar negara miwah pamréntah sané sah taler ngaryanang ilmu moralitas sané objektif.
Ring kawéntenan punika, sabilang krama pacang madué hak, utawi kalugra antuk makasami sané wénten ring jagaté.
Kaendagang ring warsa 1762, doktrin punika pinaka sinalih tunggil karya filsafat politik sané banget ngicénin prebawa ring adat Barat.
Ipun sané ngerasayang déweknyané pinaka gusti majeng ring anak lianan ipun wantah sapangan sané sujati saking pupulan jadma irika."
Revolusi industri mikolihang revolusi paralel ring pikayunan politik.
Ring tengahing abad ke-19, Marxisme kalimbakang miwah kasiarang ring kramané sami punika akéh ngemolihang panunjang saking krama sané akéhan saking kelas pakaryan ring kota.
Nénten sakadi Marx sané ngega materialisme historis, Hegel ngega Fenomenologi Roh.
Ring jagat Anglo-Amerika, anti-imperialisme miwah pluralisme ngawit ngemolihang uratian ring pangentos abad ke-20.
Rikala punika pinaka masa Jean-Paul Sartre miwah Louis Althusser, miwah kajayaan Mao Zedong ring Cina taler Fidel Castro ring Kuba, kénten taler pariindikan Mei 1968, ngawinang nincapang kitan ring ideologi revolusioner, utamanyané olih the New Left.
Kolonialisme miwah rasisme pinaka isu mabuat sané metu.
Metunyané feminisme, gerakan sosial LGBT miwah puputnyané pamréntahan kolonial sareng kasépékan politik minoritas sakadi Afrika-Amerika taler minoritas seksual ring negara maju sampun ngawinang pikayunan feminis, risampuné kolonial, miwah multikultural manados signifikan.
Rawls nganggén eksperimen pikayun, genah mula, sané partai-partai pinaka penyeledii milih prinsip-prinsip keadilan pinaka struktur dasar kramané saking ungkur tabir tan kauningang.
Kasarengin olih metunyané etika analitik ring pikayun Anglo-Amerika, ring Eropa, akidil margi filsafat anyar sané katuntun ring kritik majeng ring krama sané wénten metu pantaraning warsa 1950-an miwah 1980-an.
Sinarengan sareng margi sané tiosan akidik, makéh filsuf kontinental tiosan-sané akéhan kantun kaicénin iusan olih Marxisme—ngaturang uratian sané anyar ring strukturalisme miwah mawali ka Hegel.
Pabligbagan siosan nglimbak ring sajroning kritik (malianan) majeng ring teori politik liberal sané kakaryanin olih Michael Walzer, Michael Sandel, miwah Charles Taylor.
Para komunitarian taler nunjang pangedet lokal sané pinih ageng taler kebijakan ekonomi miwah sosial sané nunjang tumuwuhan modal sosial.
Apasang perspektif politik saling tumpuk sané metu makiré panguntat abad ke-20 inggih punika republikanismé (utawi republikanisme anyar utawi sipil) miwah pendekatan kabisan.
Antuk jadma republikan, linggih sané wantan pinaka sapangan, tiosan saking sapunapi sapangan punika kapréntah, pastika nénten katrima.
Inggih nika pendekatan kabisan taler republikanisme, makakalih nyolahang pilihannyané pinaka sané patut kawigunayang.
Kasub saantukan teori indik manusa pinaka buron sosial, miwah polih (negara kota Yunani Kuno) wénten anggén makta kauripan sané becik, manut saking buron punika.
Burke inggih punika sinalih tunggil panunjang ageng Revolusi Amerika.
Chomsky inggih punika kritikus sané kasub majeng kebijakan luar negeri AS, neoliberalisme miwah kapitalisme negara kontemporer, konflik Israel-Palestina, miwah media warta utama.
William E. Connolly: Ngwantu nyihnayang filsafat postmodern maring teori politik miwah nyiarang teori-teori anyar Pluralisme taler demokrasi agonistik.
Thomas Hill Green: Filsuf liberal modern sané nunjang pangawit kebebasan positif.
Saantukan ring pangawit banget kaiusin olih aliran Frankfurt.
Dané mapekéling kapitalisme pasar bebas madué amongan nyaga supremasi hukum miwah banggayang pituduh spontan nglimbak.
David Hume: Hume ngritik teori kontrak sosial John Locke miwah sané siosan sawireh manut ring mitos sané kapaigumang sané sujati.
Sané banget kasub ring Deklarasi Kemerdekaan Amerika Serikat.
Nuturang indik organisasi internasional mabuat antuk nyaga katreptian jagat.
Ring indiké punika, ipun ngawit saking Hobbes manut saking asumsi krama sané piteket-piteket moral nénten kaiket ring otoritas pemerintah miwah kasiarang milehang, ipun nuturang anggén pamréntah antuk kuasa sané kawatesin antuk taméng duennyané.
Sinalih tunggil pamucuk Marxisme Barat.
Ngicénin pawarah-warah indik tata negara ring sudut pandang sané realistis ketimbang ngandelang idealisme.
Pinaka ahli teori politik, ipun precaya ring pasahang kakuasan miwah ngusulang éédan panureksan miwah keseimbangan sané komprehensif sané mabuat antuk naméngin hak-hak individu saking tirani mayoritas.
Nyihnayang konsep desublimasi represif, taler kontrol sosial prasida mamargi nénten wantah antuk raris katureksain, nanging taler sareng manipulasi pikayun.
Ngaryanin konsep ideologi ring arti kawiaktian (patut utawi iwang) sané ngwangun miwah nyelehin parilaksana sosial.
Mencius: Sinalih tunggil filsuf sané mabuat pisan ring sekolah Konfusianisme, dané pinaka ahli teori kapertama sané ngaryanang argumen sané koheren antuk sané patut kalaksanayang olih manggalané majeng ring krama sané kamanggalaning.
Montesquieu: Nganalisis palindungan krama sareng kakuasan sané seimbang ring kepahan panegara.
Para juru basanyané sampun mligbagang daging filsafat politiknyané.
Plato: Nyurat pabligbagan dawa The Republic ring dija dané ngenahang filosofi politiknyané: wargi panegara patut kakepah dados tigang soroh.
Ayn Rand: Pamucuk Objekivisme miwah pamucuk gerakan Objektivis miwah Libertarian ring tengahing abad kaping kalih dasa ring Amerika.
Pamréntah patut kapasahang saking ekonomi nganggén cara sané pateh miwah antuk panangkis sané pateh taler kapasahang saking agama.
Adam Smith: Ketah kabaos sampun ngadegang ekonomi modern; nelatarang metunyané kawigunan ekonomi saking solah sané wantah ngitungang déwék manten (tangan nénten kacingak) para pengrajin miwah pengadol.
Socrates: Manut umumnyané kabaos pinaka pamucuk filsafat politik Barat saking prebawa baosnyané ring para jadma saking zaman Athena; sawireh Socrates nénten naénin nyurat napi kémanten, akéh saking napi sané kauningin indik dané miwah paplajahanyané rauh saking sisyannyané sané pinih kasub, Plato.
Max Stirner: Filsuf sané mabuat ring anarkisme miwah panyeledii utama saking arus anarkis sané kabaos anarkisme individualis.
Wangun lianan saking filsafat sosial ngranjing ring filsafat politik miwah yurisprudensi, sané akéh mapaiketan sareng krama negara miwah pamréntah miwah fungsinyané.
Filsafat Pra-Socrates, taler kabaos pinaka pangawit filsafat Yunani, inggih punika filsafat Yunani Kuno sadurung Socrates.
Karya miwah sasuratan ipun das ical makasami.
Filsafat pra-Socrates kakawitin ring abad ke-6 SM sareng tatiga Milesian: Thales, Anaximander, miwah Anaximenes.
Xenophanes kaloktah saantukan kritiknyané majeng ring antropomorfisme para dewa.
Aliran Eleatic (Parmenides, Zeno saking Elea, miwah Melissus) kasarengin ring abad ke-5 SM.
Anaxagoras miwah Empedocles ngwewehin pamidarta pluralistik indik sapunapi alam semesta kakaryanin.
Puniki kaanggé kapertama olih filsuf Jerman J.A. Eberhard pinaka vorsokratische Philosophie''' ring panguntat abad ke-18.
Istilah puniki kasarengin olih kakirangan saantukan akidik filsuf pra-Socrates banget urati ring etika miwah sapunapi ngemargiang kauripan sané becik.
Manut James Warren, pabinayan pantaraning filsuf pra-Socrates miwah filsuf era klasik nénten banget kawatesin olih Socrates, nanging olih geografi miwah teks napi sané nyeneng.
Cendekiawan André Laks ngepah kalih tradisi antuk masahang pra-Socrates saking Socrates, mawali anut ka era klasik miwah mamargi ngantos mangkin.
Akéh saking karya punika kaicénin murdan Peri Physeos, atau On Nature, murdan sané minab wénten kaitan sareng pangawi lianan.
Basa sané nénten kauningin sané kaanggé ipun ngawewehin akéh pakewuh antuk interpretasi ipun.
Theophrastus, sentanan Aristoteles, nyurat buku ensiklopedis Opinion of the Physicists sané pinaka karya standar indik pra-Socrates ring zaman kuno.
Para sujana mangkin nganggén buku puniki anggén nujuang fragmen nganggén skema pengkodean sané kawastanin penomoran Diels–Kranz.
Wusan punika inggih punika kode indik napi ké fragmen punika pinaka kasaksian, nganggé kode A, utawi B yéning marupa kutipan langsung saking sang filsuf.
Era pra-Socrates mamargi sawatara kalih abad, ring masa Kekaisaran Achaemenid Persia sané yang jimbarnyané melebat ngauhang, nanging para jadma Yunani mamargi ring rute perdagangan miwah segara, nyujur Siprus miwah Suriah.
Para jadma Yunani ngamuk ring 499 SM, nanging pamuputnyané kakaonang ring 494 SM.
Wénten akidik faktor sané nyarengin antuk embasnyané filsafat pra-Socrates ring Yunani Kuno.
Faktor siosan inggih punika dangan miwah frekuensi pamargi intra-Yunani sané ngawinang pecampuhan miwah nyaihang pikayun.
Sistem politik demokrasi polis independen taler nyarengin ring pangadegan filsafat.
Pikayunan para filsuf, ngantos wates sané kakeniang, pinaka pasaut saking pitakén-pitakén sané wénten secara alus ring karya Homer miwah Hesiod.
Dané karasayang pinaka pangawit saking pra-Socrates saantukan dané mautsaha antuk muputang lelintihan jagaté miwah ngatur satua taler legenda tradisional sané sistematis.
Para filsuf pra-Socrates kapertama taler ngelaksanayang pamargi sané ekstensif ka negara-negara siosan sané mateges yéning pakayunan pra-Socrates mawit ring dura negara yadin ring dalem negeri.
Para filsuf pra-Socrates nyacarang pikayun indik wénten asiki pamidarta sané prasida nartayang pluralitas miwah singularitas saking pasikian - miwah pamidarta punika nénten pacang dados solah langsung saking para dewa.
Akeh sané ngrereh prinsip material (arche) saking samian wangun, miwah metode asal-usul miwah indik ipun sané ical.
Lakar upaya ngartiang kosmos, ida nyiptayang istilah lan konsep anyar sakadi ritme, simetri, analogi, deduksionisme, reduksionisme, matematika alam, miwah sane lianan.
Niki mampuh kaartiang awal utawi wit sareng nada riantukan wenten efek ring hal - hal sane nyarengin.
Niki manawi krana kirangne instrumen utawi krana kecenderungan antuk nyingakin marcapada pinaka siki kesatuan, ten nyidang kabangun, ngawinan ten mungkin antuk mata lianan antuk ngamatin pecahan alit alam yen ten manut kendali eksperimental.
Sistematis krana ida mintonin menguniversalkan temuan idane.
Kaum pra-Sokrates nenten ateis; kewala, ida ngeminimalin tingkat nyarengin para dewa ring fenomena alam sakadi guntur utawi ngilangin para dewa saking alamne.
Fase kapertama filsafat pra-Socrates, terutamane Milesian, Xenophanes, lan Heraclitus isi nyane baan ngenolak kosmogoni tradisional lan midenin ngejelasang alam manut pengamatan lan interpretasi empiris
Eleatics inggih ipun masih monis (pracarya riantuk wenten asiki hal sane wenten lan sane lianan sajaba transformasi saking ida).
Ida kaanggep dados Filsuf kauh kapertama krana ida sane kapertama nganggen manah, nganggen bukti, lan bebakuhan.
Thales manawi warih saking Fenisia.
Thales, kapineh, geometri makembang aji penalaran deduktif abstrak nyane keni generalisasi universal.
Thales madelokin Sardis, buka akehne manusa Yunani ne pidan, ija catetan Astronomi kasimpen lan kagunayang pengamatan astronomi antuk alangan praktis (upon - upon minyak).
Ida ngehubungan pangawit marcapada ajak elemen, nenten urip Bhatara.
Ida inggih punika anggota elit Miletus, sugih lan negarawan.
Manut anggepan Thales, Ida ngedalilan anggena prinsip kapertama zat sane nenten madefinisi, nenten mabates tanpa kualitas (apeiron), uli dija saingan utama, kebus lan embon, ayub lan enyat, dados kabinayang.
Ida masih kawikan krana mapendapat antuk pangawit manusa. 
Ida masih makarya buku indik alam sane mawangun prosa.
Ida masih dados kakidung sane kereng mindengan sane klebet utama nyane inggih punika teologi miwah epistemologi.
Ida kawikan baan ngraosang yening lembu, jaran, utawi singa nyidang ngambar, ia lakar ngambar Bhatara Ida dados lembu, jaran, utawi singa.
Xenophanes masih ngajuang penjelasan naturalistik antuk fenomena sakadi surya, kaliacah lan api St. Elmo.
Rikala Xenophanes pesimis antuk kabisaan manusa antuk nincap sastra, ida masih pracarya ring kemajuan matahap manut pamikiran kritis.
Heraclitus ngejelasang riantukan makasami sane wenten ring alam puniki wantah ring kondisi fluks terus - menerus.
Teja ne dados banyu lan buana lan sebaliknyane.
Drike, Heraclitus ngeklaim iraga nenten dados masuk tukad sane pateh kaping kalih, posisi sane marangkum manut slogan ta panta rhei (makasami mengalir).
Konsep kunci lianan saking Heraclitus nggih punika ngejelasang sane melawanan yening punapi nyinahang iraga sareng lenan, doktrin sane kasebut kasatuan sane mabinayan.
Doktrin Heraclitus antuk kasatuan sane mabinayan sampun nunjukkan bahwa kasatuan dunia niki lan makudang bagian kapertahanin ring tegangan nyane sane kahasilan antuk sane mabinayan.
Ide madasar ring Heraclitus inggih punika logos, kata Yunani kuno sane madue macam arti; Heraclitus manawi nganggen arti kata sane malianan sareng penggunaan nyane ring bukune.
Makudang - kudang dekade, laut Ida ngelaiban awak saking Croton lan pindah ke Metapontum.
Ida ngemajuang ide - ide nyane, ngraih klaim kanti makejang marupa angka, bhuwana agung karyanin olih angka lan makejang inggih punika refleksi saking analogi lan hubungan geometris.
Cara idup ida ne drike inggih punika matapa, taan iraga saking kaliangang dunia lan ajengan.
Filsuf pra-Sokrates sane lianan ngewalek Phytagoras karena ida pracarya sareng reinkarnasi.
Pythagoreanisme panglahlah aliran Kristen lantas dados Neoplatonisme, lan metode pedagogis nyane kaadaptasiang olih Plato.
Manut Aristoteles lan Diogenes Laertius, Xenophanes inggih punika guru Parmenides lan kantun madebat napike Xenophanes kaanggep dados Eleatic.
Ida inggih punika manusa kapertama sane ngajelasang antuk bumi punika bulat.
Parmenides nyurat puisi sane sukeh sane kagunayang antuk penafsiran sane majudul On Nature or On What-is, sane secara substansial mapangaruh ajak filsafat Yunani nyanan.
Puisi punika medue tigang bagian, proem (pamahbah), jalan Darma, lan jalan opini.
Pajalan darma dumun, kanti mangkin, nike kaanggep ne becikan. 
Nike mawinan, makejang sane iraga anggep beneh, kadi rasa iraga pedidi, nike representasi sane pelih.
Ida Bhatari ngajahin Kouros nganggen penalaranne anggen ngartiang napike makejang klaim punika beneh utawi pelih, ngutang indriya sane kapijig.
Zeno lan Melissus ngelanjutang pamikiran Parmenides antuk kosmologi.
Ida indayang ngejelasang ngudiang iraga makekeneh benda sane nenten wenten nike wenten.
Anaxagoras lekad ring Ionia, sakewala inggih punika filsuf ageng kapertama sane maemigrasi ke Athena.
Anaxagoras masih polih pengaruh ageng ngajak Sokrates.
Interpretasi mabinayan ngajak sane napi ida ucapang.
Makejang benda punika sampun macampur olih makudang - kudang elemen, luirne bayu, toya, miwah sane lianan.
Nous sampun kaanggep dados blok bangunan kosmos sakewala wenten ring benda sane maurip.
Anaxagoras ngemajuang pamikiran Milesian antuk epistemologi, mausaha lakar ngewangun penjelasan sane mresidayang kaanggon ring makejang fenomena alam.
Manut Diogenes Laertius, Empedocles nyuratang duang buku sane mawangun puisi. Peri Physeos (Ring Alam) lan Katharmoi (Ngemurniang).
Ida masih ngelanjutang pamikiran Anaxagoras antuk petang akar (inggih punika elemen klasik), rikala macampur, nika lakar nyiptayang sesuatu ring sekeliling iraga ne.
Kekalih bayu niki mabinayan lan matindak saking petang akar masatu harmonis utawi ngebesang petang akar aji campuran sane kahasilan dados napi sane wenten.
Ida sane sampun kasub ajak kosmologi atom nyane yadiastun pamikiran ida ngecakup makudang - kudang bidang filsafat lianan, sakadi Etika, Matematika, Estetika, Politik, lan Embriologi.
Democritus lan Leucippus ngerasa skeptis ngajak keandelan indriya iraga, sakewala ida pracarya sareng gerak punika wenten.
Atom - atom magerak ring ruang akasa, mainteraksi ngajak lianan lan ngewangun pluralitas gumi sane iraga tinggalin, nggangen cara sane murni mekanis.
Democritus ngenyampaiyang krana makejang inggih punika marupa atom lan ruang akasa, makudang kudang indriya sane iraga madue nenten nyata kewala konvensional.
Ida nyerang pamikiran tradisional, uli Dewa kanti moralitas, ngebuka margi antuk kemajuan filsafat lan trepti ngajak ilmu sane lianan sakadi daram, ilmu Sosial, Matematika lan Sejarah.
Kaum Sofis ngajahang retorika lan cara nanganin prakara saking makudang sudut pandang.
Georgias nyuratang buku sane majudul On Nature sane maisi antuk ida nyerang konsep Eleatics napi sane wenten lan napi sane ten wenten.
Antiphon ngenahang karmaphala ngelawan hukum kota.
Ida mausaha ngejelasang keragaman lan kasatuan kosmos.
Diogenes saking Apolonia rauh saking monisme Milesian, sakewala ngajak pamikiran sane ngenah Elegan.
Risedek Pythagoras lan Empedocles ngehubung kepradnyanan ipun sane ngeproklamirang angga aji status ida sane kautus Bhatara, ida nyobak antuk ngajar utawi ngedesak manusa ngerereh kadarman antuk alam - alam- Pythagoras saking Matematika lan geometri lan Empedocles saking paparan pengalaman.
Ida nyerang representasi tradisional Bhatara sane kadirian olih Homer lan Hesiod lan nyerahang agama populer Yunani ring pengawasan, nyumu paperangan ngajak filsafat alam sareng teologi.
Pamikiran teologis kalaksanayang saking para filosof Milesian.
Xenophanes netapang tigang prasyarat anggen Bhatara : Ida mangda becik, nitya, nenten marupa manusa ring penampilan, sane madampak ageng ring pamikiran agama ring Negara ba dauh.
Anaxagoras ngejelasang antuk kapradnyanan kosmik (nous) ngebaang urip sareng benda.
Hippocrates (dados kasebut Bapak ring Kedokteran) sane ngemisahang - sakewala nenten makejang - kalih domain.
Alam sane setata maubag karingkes olih aksioma panta rhei Heraclitus (makejang ring kondisi fluks)
Pra-Socrates mausaha ngertiang makudang aspek alam marginin rasionalisme, pengamatan, lan ngenawarang kajelasang sane dados kaanggep ilmiah, ngelahirang napi sane dados Rasionalisme Barat.
Anaximander ngemaang prinsip alasan sane cukup, argumen Revolusioner sane lakar ngehasilang prinsip nenten wenten sane pesu ring ruang akasa.
Xenophanes masih ngajuang kritik ring agama Antropomorfik lan nyorotang apang rasional Inkonsistensi pangambarang para Dewa ring Agama populer Yunani.
Pra-Socrates sane lianan masih mausaha ngejawab petaken Arche, ngenawarang mebagi jawaban, kewala langkah kapertama nuju pamikiran ilmiah sane sampun kaambil.
Pamikiran filosifis sane kahasilang olih pra-Socrates madue pengaruh para filsuf, sejarahwan, lan penulis naskah ring kehidupan nyanen.
Para naturalis ngae Socrates sane alit lan ipun demen sareng ngalihin substansi kosmos, sakewala minat nyane makuang saat ida dadi fokus ring epistemologi, kedarman, lan etika tekening dunia alami.
Cicero nganalisis pandangan nyane antuk pra-Socratus ring Tusculanae Disputationes nyane, rikala ia ngebedayang sifat teoritis pamikiran pra-Socratus saking balian pidan sane demen ring masalah sane praktis.
Aristoteles ngebahasa pra-Socrates ring bukun nyane sane kapertama, dados pengater filsafat idane lan ngrereh Arche.
Francis Bacon inggih punika filsuf ring abad ke 16 sane kakasub krana ngemajuang metode ilmiah, manawi niki filsuf kapertama ring era modern sane nganggen aksioma pra-Socrates secara ekstensif ring teks - teks nyane.
Friedrich Nietzsche marasa kapingon antuk pra-Socrates, nyebutang ida inggih punika atma tiran mantuk nandain antitesis ida lan preferensi nyane majeng ring Socrates lan penerus nyane.
Manut narasi nyane, sane kamuat ring akeh buku nyane, era pra-Socrates inggih punika era kejayaan Yunani nanging sane kasebut Zaman Keemasan sesampun nike inggih punika zaman keruntuhan manut Nietzsche.
Yadiastun periode niki - sane awalnya kauningin pinaka periode Musim Semi lan Musim Gugur lan periode Negara Maperang - pamuputne akeh sareng kekacauan lan pertempuran mati, niki masih kauningin pinaka Zaman Keemasan Tiongkok krana makudang - kudang pamikiran lan gagasan makembang lan kadiskusiang bebas.
Taonisme (dados kasebut Daoisme), inggih punika filsafat sane manekankan Tigang Permata Tao: welas asih, moderasi, lan rendah ati, nanging pamikiran Tao umum nyane mafokus ring alam, hubungan majeng ring manusa lan kosmos; karahayuan lan dirga yusa; lan wu wei (matindak manut enggal nyane iraga magae).
Agrarianisme utawi Sekolah Agrarianisme , sane nganjurang komunalisme utopis petani lan egalitarianisme.
Pengajah ring sekolah niki inggih punika orator, pendebat lan ahli taktik sane becik.
The School of Minor-talks, nenten aliran pemikiran sane pininget, sakewala filosofi sane kabangun saking pamikiran makasami sane kabahas lan mawit saking anak - anak normal ring jalan.
Konfusianisme sane siteng puniki ring Dinasti Han, sane pamikir nyane sane pinih ageng inggih punika Dong Zhongshu, sane ngeintegrasiang Konfusianisme manut pamikiran Aliran Zhongshu lan teori Limang Elemen.
Secara pamekas, ida ngebantah asumsi Konfusius dados sosok Bhatara lan kaanggep dados anak bijak sane paling ageng, kewala manusa lan fana kemanten.
Buddhisme neked ring China kira - kira pada abad ke-1 M, kewala neten neked kanti Dinasti Kaja lan Kelod, Sui lan Tang molihin pengaruh lan pengakuan sane ageng.
Niki mengarah pada panyelidikan antuk napi sane kaping kapertama penyebab nyane sane ngedasarin karagaman fenomena empiris lan pangawit napi sane wenten.
Sapta Rsi - Atri, Bharadwaja, Gautama, Jamadagni, Kasyapa, Vasishtha, Viswamitra.
Filsafat Yunani kuno wenten ring abad ke-6 SM, nike ngenandain pamuputne Abad Kariutan ring Yunani.
Niki maurusan sareng makudang mata pelajaran, luiripun Astronomi, Epistemologi, Matematika, Filsafat Politik, Etika, Metafisika, Ontologi, Logika, Biologi, Retorika, lan Estetika.
Garis pangaruh sane tlatar lan nenten maputus mangarah saking Filsuf Yunani lan Helenistik Kuno ka Filsafat Romawi, Filsafat Pra-Islam, Skolastik Abad Pertengahan, Renaisans Eropa lan Zaman Panerangan. 
Sakewanten ida malajah pedidi anggena menalar.
Thales nyekenang sekolah Filsafat Milesian lan kaikutin olih Anaximander sane mapendapat antuk Substratum utawi Arche nenten bisa marupa utawi elemen klasik sane marupa napi je, nanging benda sane ten madue bates (rikala ring bahasa Yunani kasebut Apeiron).
Matentangan ngajak aliran Milesian, sane ngegenahang asiki elemen stabil dados Arche, Heraclitus ngajahin bahwa Panta Rhei (Makejang Mengalir), pinaka elemen sane pinih nampek ngajak aliran abadi niki inggih punika teja.
Manut ida lan manut definisi kasiratin kaabadian, nanging iraga maan napi sane kapikiran; benda sane, napi biin, nenten mresidayang lebih utawi kirang, nike mawinan ngehalusang lan pamadatan Milesian nenten menawi antuk wujud; pamuput, krana gerakan nyane nunas benda sane wenten lianan ring benda sane magerak (mis.
Mantuk ngedukung hal niki, sisia Parmenides, Zeno saking Elea, mausaha ngebuktiang antuk konsep gerak nenten masuk akal lan krana punika gerak sakadi nike nenten wenten.
Leucippus masih ngusulan pluralisme ontologis aji kosmologi madasar antuk kalih elemen utama: vakum lan atom.
Risedek filsafat inggih punika pangejaran sane mapan sadurung Socrates, Cicero nganggep nike dados anak kapertama sane maktayang filsafat tuun langsung saking swargan, tempatina ring kota - kota, kasebaran ring dalam kaluarga, lan mewajibkan mantuk ring manureksa amerta lan moral lan dharma miwah adharma."
Fakta bahwa akeh percakapan sane malibatin Socrates (sakadi sane sampun kaceritayang olih Plato lan Xenophon) puput nenten nincap kesimpulan sane pastika, utawi secare aporitik, sampun kadorong antuk perdebatan antuk artin metode Socrates.
Socrates ngajahang iraga nenten wenten sane madue kainginan sane kaon, yening wenten anak sane ngelaksanayang gae sane pinih kaon, nike harus madasar nenten demen utawi rasa ten kauningin; akibat nyane, makejang Dharma nike inggih punika sastra utawi kaweruhan.
Negarawan Agung Pericles makaitan erat sareng pembelajaran anyar puniki lan timpalne Anaxagoras, sapunapiang, lan musuh - musuh politik nyane kaserang lan nyemak kauntungan saking reaksi konservatif majeng ring para filsuf; nike dados kacorahan mantuka ring nyelidikin hal - hal ring baduur langite utawi ring dasar gumine, mata pelajaran sane kaanggep nenten penting.
Socrates, sapunapaing, inggih punika pinaka subjek kapertama sane macatet dados madakwa madasar antuk Undang - undang puniki, mahukum, lan kajatuhang hukuman mati ring 399 SM (cingakin ring Pengadilan Socrates).
Plato netepang Socrates dados lawan wicara utamane ring dialog nyane, sane mawit saking Ida madasar Platonisme (lan aji ngeluasang, Neoplatonisme).
Zeno saking Citium polih giliran mengadaptasi etika Sinisme anggen ngartikulasiang Stoicisme.
Sairing aji Xenophon, Plato inggih punika sumber informasi sane utama antuk amerta lan kapercayaan Socrates miwah nenten setata aluh ngebinayan makalih nyane.
Yadiastun pamrintahan olih anak sane pragiwaka lakar kademenin anggen memerintahan madasar hukum, pragiwaka nenten mresidayang kanilai olih anak sane nenten pragiwaka, yening manut praktik nyane, awig - awig madasar hukum kaanggep perlu.
Dialog Plato masih madue tema metafisik, sane paling kasub inggih punika teori nyane antuk bentuk.
Niki kasamayang antuk sebagian akeh manusa sareng anak - anak sane mapaiket ring gua, sane nepukin rerawatan ring dinding kemanten lan nenten madrue konsepsi lianan antuk realitas.
Yening para panglana niki lantur balik ka gua, anak - anak sane ring dalem (sane wenten uning ajak bayangan) nenten lakar kalengkapin antuk ngepracaryang laporan saking 'dura negara' puniki.
Bertrand Russell, Babad Filsafat Badauh (New York: Simon lan Schuster, 1972).
Ida ngeritik rezim sane kajelasang ring Republik lan Hukum Platon, miwah mengacu ngajak teori bentuk dadosa kata - kata matalang lan metafora puitis"
Antisthenes kainspirasiang olih arketisme Socrates, dan nuduh Plato angkuh lan pangkah.
Nike kadiriang olih Euclides saking Megara, sisiane Socrates.
Pyrrhonisme molihang panincapan ataraxia (kondisi kaseimbangan) marupa cara mangda nincapang eudaimonia
Etika nyane kadasarang antuk nguber dedemenan lan ngindarin rasa lara utawi gelem.
Konstribusi logis ida kari kapanggih ring kalkulus proposisional kontemporer.
Periode skeptis Platonisme kuno niki, saking Arcesilaus ngantos Philo saking Larissa, kasub dados Akademi Anyar, apin makudang - kudang panyurat kuno maimbuh subdivisi lanturan, sakadi Akademi Tengah.
Risedek tetujon Pyrrhonis inggih punika nincapin ataraxia sasampunne Arcesilaus, para skeptis Akademis nenten satmakaang ataraxia dados tetujon sane utama.
Ring Kakaisaran Bizantium, akal - akalne Yunani kalestariang lan kaplajahan, nenten makelo sasampun ekspansi agen kapertama ring Islam, sapunapiang, khalifah Abbasiyah ngijinan pangumpulan manuskrip Yunani lan nyewa panerjemah sane tetujon nyane ningkatang prestise idane.
Filsafat Abad Pertengahan inggih punika filsafat sane wenten ring Abad Pertengahan, periode sane malangsung rikala runtuh nyane Kekaisaran Romawi Kauh pada abad ka-5 ngantos Renaisans pada abad ka-15.
Menawita pangecualian saking Avicenna lan Averroes, para pakayunan ring abad pertengaha nenten ngangep dewek nyane dados filsuf: manut ida nyane, para filsuf inggih punika panyurat pagan kuno pateh sakadi Plato lan Aristoteles.
Hal sane kapertama sane paling akeh kadebatang ring periode punika inggih punika sraddha kalawan manah.
Umum nyane nike kasepakatang ngawit ring Agustinus (354 - 430) sane ketat majeng ring periode klasik, lan pamuput nyane aji kabangkitan paplajahan sane netep ring penghujung abad kasolas, ring awal periode abad pertengahan sane tegeh.
Ring periode salanturnyane, para biarawan kaanggen jagi ngelatih administrator lan anggota ring gereja.
Akeh karyan Aristoteles sane nenten uningan ring badauh pada periode puniki.
Agustinus sampun kaanggep dados Bapa Gereja sane paling Agung.
Rikala kirang lebih siu taun, das nenten wenten karya teologi utawi filsafat Latin sane nenten mengutip karyan nyane, utawi nganggen otoritas nyane.
Ida dados konsul ring tahun 510 ring Kedaton Ostrogoth.
Ida makarya komentar manut karya - karya puniki, lan pada Isagoge olih Porphyry (komentar sane maisi Kategori).
Kira - kira ring periode niki, makudang - kudang kontroversi doktrinal nampak, sakadi petaken napike Bhatara sampun nentuang makudang - kudang mantuka ring kaselamatan lan makudang - kudang anggen pamastu.
Napike pamilik punika pateh ngajak ragan Historis Kristus?
Ring periode niki masih nyaksiang kabangkitan beasiswa.
Salanturnyane, ring pengawasan St. Abbo of Fleury (abbas 988 - 1004) kepala sekolah biara sane kareformasiang, Fleury nikmatin zaman keemasan kaping kalih.
Ring pangater abad ka-13 nyaksiang puncak saking mawali nyane filsafat Yunani.
Raja - raja Norman sane pangkas ngumpulang anak - anak sane wikan saking Italia lan wawidangan sane lianan ka Istana ida dados prestise idane.
Universitas - universitas sane makembang ring kota - kota ageng Eropa rikala periode niki, lan ordo - ordo klerus mesaing ring Gereja ngawit majuang mantuka ring kontrol politik lan intelektual ring kehidupan pendidikan iraga mangkin.
Pawakilan Agung Pamikiran Dominika ring periode niki inggih punika Albertus Magnus lan (khusus nyane) Thomas Aquinas, sane sintesis wikan saking rasionalisme Yunani lan doktrin Kristen sane pamuputne rauh jagi ngedefinisian filsafat Katolik.
Aquinas nunjukkin sapunapi menawi jagi nyelepang akeh filsafat Aristoteles tanpa runtuh ka dalem denda Komentator Averroes.
Prakara ring kacorahan: Para filosof sampun maspekulasi antuk sifat kacorahan, sakewala prakara antuk Ida Sang Hyang Widhi Wasa sane Kriya Sakti, Jnana Sakti, lan Pengasih polih nyiptayang sistem hal - hal ring dija kacorahan sane kapertama mawit ring periode abad pertengahan. 
Sakewala, ring abad ka-14 kanti salanturne, paningkatan penganggen panalaran matematis ring filsafat alam kasiapang margi majeng ring kabangkitan sains ring periode pangater zaman modern.
Sadurung periode puniki, panyurat sakadi Peter Abelard nyuratang komentar antuk karya logika sane purwa (Kategori Aristoteles, Antuk Interpretasi, lan Isagoge saking Porphyry).
(Kruna 'intensionalitas' kaidupang biin olih Franz Brentano, sane madrue maksud ngecerminan penganggen ring abad pertengahan).
Filsafat Renaisans sebutan sane kaanggen olih para sarjana babad sane wikan jagi kaanggen ngerujuk ring pamikiran periode majalan ring Eropa kira - kira ring taun 1355 kanti 1650 (tanggal mageser mangda prasida anggena ring Eropa Tengah lan Kaja lan daera - daerah lianan sakadi Spanyol, Amerika, India, Jepang, lan China ring pengaruh Eropa).
Asumsi majeng ring karya - karyane Aristoteles inggih punika dasar anggena pemahaman filsafat nenten makuang ring Renaisans, sane nyingakin makembang nyane terjemahan, komentar, lan interpretasi lianan ring karya karya idane becik kanggen ring bahasa Latin utawi ring bahasa Sedina - dina.
Pamumput nyane, ring makudang - kudang pateh sareng madebat modern, nelitiang pro lan kontra saking posisi utawi interpretasi filosofis sane kauningin.
Plato, sane kasub langsung ring kalih tenga dialog ring abad Pertengahan, lantas kasub ring akeh terjemahan latin ring Italia pada abad ka-15, puncak nyane ring terjemahan sane mapangaruh ring karya - karya lengkap nyane olih Marsilio Ficino ring Florence pada warsa 1484.
Nenten makejang humanis Renaisans ngikutin teladan nyane ring makudang aspek, kewala Petrarch makontribusi ring ngeluasang 'kanon' zaman nyane (puisi pagan sadurung nyane kaanggap nenten beneh lan madurgama) benda ane masih kalaksanayang ring filsafat.
Pajalan sane lianan ring filsafat kuno masih nyidang masih masuk ka arus sane utama.
Posisi puniki polih tekanan sane tegeh ring Renaisans, krana makuang - kudang pamikir ngeklaim krana klasifiksi Thomas nenten akurat, lan manut idane etika inggih punika bagian sane penting ring moralitas.
Napi sane sampun iraga cingakin, ida pracarya aji filsafat sida kabaktayang ka beten kampid retorikane.
Ring warsa 1416 - 1417, Leonardo Bruni, humanis sane sampun kasub ring masa nyane lan kanselir Florence, nerjemahang biin Etika Aristoteleska ka bahasa Latin sane mangalir, idiomatik lan klasik.
Sraddha sane ngedorong inggih punika filsafat nike dados kabebasang saking jargon teknis nyane iraga akeh anak sane dados ngewaca punika.
Desiderius Erasmus, inggih punika humanis Belanda sane kabinawa, lan ida sampun nyiapang Aristoteles edisi Yunani, lan pamuput ne ida sane ngajahang filsafat ring univesitas lan sekirangnyane uning mabahasa Yunani.
Sakewala, sasampun nyane matentuang yening bahasa Italia inggih punika bahasa sane madrue nilai sastra lan nyidang maktayang bobot diskusian filosofis, akeh upaya ka arah puniki sane mara pisan nampak terutama pada warsa 1540-an lan salanturnyane.
Iraga uning lamun madebat antuk kasenggangan lakar makobar (upamine, ring panukaran sane sampun kasub sareng Erasmus ngajak Martin Luther) para pamikir Spanyol ngancan terobsesi ngajak gagasan para bangsawan, krana duel inggih punika praktik sane ngahasilang sastra ring abad ka-16 (napike dados utawi ten dadosang?).
Iraga tusing dados lali krana atenga filsuf waktu nike inggih punika anak Kristen nominal, yening nenten becik, ring abad ka-16 nyaksiang reformasi Protestan lan Katolik, lan Filsafat Renaisans mamuncak baan periode Perang Telung Dasa Taun (1618 - 1648).
Kesimpulan nyane, pinaka momen lianan ring sejarah pamikiran, filsafat Renaisans nenten mresidayang kaanggep sampun ngaturang benda anyar sane pateh apisan utawi terus kanti berabad - abad anggena ngulangin kesimpulan para leluhur nyane
Filsafat modern punika inggih punika filsafat sane makembang ring era modern lan mekaitan ngajak modernitas.
Ring abad ka-17 lan ka-18 tokoh - tokoh utama ring filsafat pamikiran, epistemologi, lan metafisika secara umum nyane kabagi dados duang kelompok utama.
Para kaum empiris, madue pendapat yening pengetahuan nike kakawit saking pengalaman indrawi.
Tokoh penting sane lianan ring filsafat politik nike malih wenten Thomas Hobbes lan Jean - Jacques Rousseau.
Kant ngemicuang badai karya filosofis ring Jerman pada awal ka-19, kakawitin olih Idealisme Jerman. 
Karl Max ngadaptasiang filsafat sejarah Hegel lan etika empiris sane dominan ring Inggris, ngubah ide - ide Hegel dados bentuk materialis sane ketat, netapang dasar anggena perkembangan ilmu ring masyarakat.
Arthur Schopenhauer nyemak idealisme ring kesimpulan bahwa bhuana niki nenten lenan interaksi ten maujung sane sia - sia saking gambar lan kainginan, lan nganjurang ateisme dan pesimisme.
Descartes mapepineh sawireh akeh doktrin metafisik Scholastik sane dominan nenten wenten gunane utawi iwang.
Ida mintonin mangda ngesampingan makejang Sraddha nyane, nike nentuang napi sane ida uningin sane pasti.
Saking dasar puniki Ida ngewangun mawali kaweruhan ida nyane.
Ritatkala historisme masih ngakuang peran pengalaman, nike mabinayan saking empirisme aji ngeasumsiang sawireh data sensorik nenten mresidayang kapahami yening nenten wenten pertimbangan kondisi sejarah lan budaya ring dija pengamatan nike kalaksanayang.
Krana empirisme cara punika kapertama lan mautama maciri olih cita - cita anggen data pengamatan puniki mabicara padidi, nanging pandangan sane masaing nenten terima sareng cita - cita puniki.
Niki iraga dados masih kanikayang : Empirisme nike dados konsep sane harus kawangun sareng konsep - konsep sane lianan, sane bareng - bareng sakira - kira nyane anggen ngae diskriminasi sane utama ngajak cita - cita sane mabinayan sane madasar ilmu pengetahuan kontemporer.
Yening teliti manut epistemologis, idealisme mamanifestasi dados skeptisme manut napi sane mungkin kauningin antuk hal - hal sane sadu ring manah.
Niki ngejelasang proses ring dija teori punika kaekstraksi saking praktik, lan katerapan malih ka praktik anggen ngebentuk napi sane kasebut praktik cerdas.
Brian Leiter (2006) halaman web filsafat Analitik lan Kontinental).
Filsafat Kontemporer inggih punika periode sane mangkin ring sejarah Filsafat Kauh sane ngawit ring awal abad ka-20 kanti meningkat nyane profesionalisasi mangda trepti lan kakawitin antuk filsafat analitik lan kontinental.
Jerman inggih punika negara sane kapertama ngeprofesionalin filsafat.
Risedek punika, nenten pinaka akeh kaweruhan sane dados industri buku, majalah, lan acara televisi sane becik maksudnyane anggena ngepopuleran kaweruhan lan ngekomunikasiang hasil teknis bidang ilmiah ngajak masyarakat ring sekitar iraga nyane, karya - karya para filsuf profesional sane kaarahang pada para penonton ring luar profesi sane mangkin kawastanin ketat utawi keweh ngalihin.
Makudang - kudang divisi nyelenggarayang konferensi tahunan sane ageng. 
Ring antara akeh nyane tugas sane lianan, asosiasi metanggung jawab mantuka ring ngelola akeh penghargaan profesi sane tegeh.
Perkembangan puniki kira - kira sejaman sareng karya Gottlob Frege lan Bertrand Russell sane ngeresmiang filosofi sane anyar madasar antuk analisis sastra manut logika modern (nike kaadanin istilah filsafat analitik).
Makudang - kudang filsafat sakadi Richard Rorty lan Simon Glendinning, mapepineh pembagian analitik kontinental puniki matentangan sareng kadisiplinan secara kaseluruhan.
Salanturnyane, para filsuf analitik lan kontinental mabinaya antuk penting nyane lan pengaruh filsuf salanturnyane ring tradisi iraga masing - masing.
Yadiastun, krana filsafat analitik lan kontinental madrue pandangan filsafat sane mabinayan sesampun Kant, filsafat kontinental puniki masih sesai madrue arti sane luas anggena nyelepang filsuf utawi gerakan pasca-Kant sane utama majeng ring filsafat kontinental sakewala nenten filsafat analitik.
Salanturnyane filsafat kontinental puniki lebih nyondong kaarah hitorisisme, ring dija filsafat analitik nike cenderung ngelaksanayang filsafat ring hal prakara - prakara diskrit, sane mresidayang kaanalisis tan ja lepas saking pangawit historis nyane.
Sekolah - sekolah ortodoks sane utama ngawit ring antara pangater Era Umum miwah Kakaisaran Gupta.
Tradisi - tradisi religion filosofis niki sasampun nyane kakelompokin ring beten label Hinduisme.
Cendikiawan Kauh nganggep Hinduisme dados penyatuan utawi sintesis saking makudang - kudang budaya lan tradisi India, saking akar sane meragam miwah nenten wenten pangukuh tunggal.
Filsuf India ngembangan sistem panalaran epistemologis (pramana) lan logika lan nyelidikian topik - topik sakadi : Ontologi (metafisika, Brahman - Atman, Sunyata - Anatta), sarana sastra sane becik (epistemologi, Pramanas), sistem panilaian (aksiologi), lan topik sane lianan.
Perkembangan salanturnyane ngaliputang indik perkembangan Tantra lan pengaruh Iran - Islam.
Nyanya secara tradisional nerima Catur Pramana pinaka sarana sane dados kaandelin anggena ngemolihang kaweruhan - Pratyaksa (persepsi), Anumāṇa (panyirempenan), Upamāṇa (pabandingan lan analogi) lan Sabda (kruna, testimoni para ahli sane terpracarya ring pidan utawi mangkin).
Filosofi puniki nyelasang indik Bhuana Agung mresidayang iraga reduksiin dados paramāṇu (atom), sane nenten nyidang kauwugin (anitya), nenten nyidang kabagi, lan madrue jenis dimensi sane khusus, sane kasebut alit (anu).
Salanturnyane, Vaisesikas (Sridhara lan Udayana lan Sivaditya) nambahang asiki kategori inggih punika abhava (nenten wenten).
Krana Ida fokus sareng studi lan interpretasi tekstual, Mīmāṃsā masih ngembangin teori - teori filologi lan filsafat sastra sane mapangaruh ring aliran - aliran India sane lianan.
Cihna sane ngabinayan filsafat Jain ring dalem nyane termasuk dualisme pamikiran awak, panolakan majeng ring Ida Bhatara sane kreatif lan mahakuasa, karma, Bhuana Agung sane nitya lan nenten kalekadang, nenten madrue kakerasan, teori makudang - kudang pedarman lan moralitas madasar antuk moksa.
Ida masih kasebut dados model liberalisme filosofis krana kekukuhnyane ajak darma punika relatif lan magenep lan krana pakayunnyane antuk ngeakomodasiang makejang sudut pandang sane menawi saking filosofi  saingan nyane.
Para filosofi Carvaka sakadi Brihaspati kritis gati majeng ring aliran filsafat lianan ring masa punika.
Niki indik tradisi filosofis sane dominan ring Tibet lan negara - negara ring Asia Genea sakadi Sri Lanka lan Burma.
Tradisi filosofis Buddhis salanturnyane ngembangin psikologi fenomenologis kompleks sane kasebut 'Abhidarma'.
Tradisi puniki makontribusi pada napi sane kasebut dados pergantian Epistemologis ring Filsafat India
Eksponen sane utama saking modernisme Buddhis pinaka Anagarika Dharmapala (1864 - 1933) lan patobat Amerika Henry Steel Olcott, modernis Tiongkok Taixu (1890 - 1947) lan Yin Shun (1906 - 2005), Sarjana Zen D.T. Suzuki lan Gendün Chöphel saking Tibet (1903 - 1951).
Anthropologi inggih punika studi ilmiah antuk rasa kamanusiaan, mekaitan ngajak sesolahan manusa, biologi manusa, budaya lan masyarakat, becik ring masa mangkin utawi masa pidan, ngecakup spesies manusa ring masa ipidan.
Antropologis biologis utawi fisik melajahin pengembangan biologis manusa.
Makudang - kudang organisasi antropolog sane nenten sue sampun kabentuk.
Dugas perbudakan sampun kaapus ring Prancis pada warsa 1848, Société katinggalin.
Manut idane, panerbitan On the Origin of Species kakawin Charles Darwin inggih punika pencerahan majeng ring napi sane wenten sane patut kacurigain.
Ada sane maenggal - enggalan maktayang niki ka ilmu - ilmu sosial.
Definisi nyane mangkin dados studi sane ngajelasang indik manusa, kaanggep dados kasatuan, ring rincian nyane, lan ring kaitan nyane ngajak alam sane lianan.
Ida nemuang pusat wicara otak manusa, sane mangkin kasebut area Broca sesampun idane.
Kalih volume ring pamuputne katerbitang secara anumertha.
Ida nekanin indik data pabandingan mangda empiris, kakumpulan ring eksperimen.
Waitz mapangaruh ring kalangan etnolog Inggris.
Pewakilan saking Société Prancis sampun neked, yadiastun ida nenten Broca.
Sadurung Edward nyebutang awak nyane dados ahli ring etnologi; nglantur dados antropolog.
Asiki sane nenten dados inggih punika masyarakat Berlin mantuka ring Antropologi, Etnologi lan Prasejarah (1869) kadirian olih Rudolph Virchow, sane kasub krana panyerangan ngajak para evolusionis.
Para ahli teori utama wenten dalam organisasi - organisasi puniki.
Antropologi praktis, pengangge sastra lan teknik antropologi anggen nyelesaiang masalah sane sampun wenten; contonyane kawentenan korban sane makubur dados ngerangsang penganggen arkeolog forensik anggena nyiptapyang adegan ring akhir.
Niki kasub ring Amerika Serikat, sakadi kaucap olih Boas kalawanin ideologi rasial abad ka-19 nganggen advokasi Margaret Mead mangda gender nyane pateh lan pembebasan seksual, kanti penampen mangkin majeng ring panindasan pascakolonial lan promosi multikulturalisme.
Ring Inggris Raya lan negara - negara Persemakmuran, tradisi antropologi sosial Inggris biasane ngedominasi.
Antropologi budaya inggih punika studi komparatif sane isine makudang - kudang cara mangda manusa ngeresepang jagat nyane, nanging anropologi sosial inggih punika studi sane isine paiketan areng individu lan kelompok. 
Nenten wenten pabinan keras lan gelis ring antara ipun makasami, lan kategori puniki makaitan kanti tingkatan sane paling ageng.
Projek puniki sesai kaakomodasiang ring bidang etnografi.
Observasi partisipatif inggih punika metode dasar sane wenten ring antropologi sosial lan budaya.
Studi sane isi nyane antuk kakerabatan lan organisasi sosial inggih punika fokus utama antropologi sosiokultural.
Etnografi ngemandang pengalaman tangan kapertama lan konteks sosial dados hal sane mautama.
Etnomusikologi dados kaanggen ring makudang - kudang bidang, sakadi pengajahan, politik, antropologi, budaya, miwah sane lianan.
Antropologi Ekonomi tetap, atenga ageng, kafokusin ring panukaran.
Sane kapertama ring bidang puniki sane makaitan sareng masyarakat pra-kapitalis sane tunduk sareng stereotip suku evolusioner.
Napi mawinan idane sane makarya ring pembangunan kayun ngengsapang sejarah lan paplajahan sane menawi katawarin.
Ring kakerabatan idane madrue kalih kaluarga.
Antropologi sesai kalibatin sareng feminis ring tradisi sane nenten wenten ring Pascima, sane perspektif lan pengalaman nyane dados mabinaan sareng feminis kulit putih ring Eropa, Amerika, lan negara sane lianan.
Antropologi politik makembang dados displin sane mautama makaitan sareng politik ring masyarakat nenten wenten negara, perkembangan anyar punika kakawitin ring warsa 1960-an lan masih malangsung kanti mangkin: para antropolog wit mangkin ngeplajahin pangaturan sosial sane kompleks rikala kawentena negara, birokrasi, lan pasar macelep kakalih akun etnografi lan analisis fenomena lokal.
Sane kaping kalih, para antropolog wit ngembangang ringsun disipliner sareng negara lan institusi idane (lan pada pakaitan ngajak institusi politk formal lan informal).
Kadang - kadangan kakelompokan sareng antropologi sosiokultural, nike kadang - kadang kaanggep dados bagian saking budaya material.
Niki masih indik studi sane isi nyane antuk makudang - kudang kelompok etnis sane menawi wenten utawi menawi nenten wenten mangkin.
Makudang proses sosial ring Jagat sane magenah ring Pascima utawi Jagat Katiga (pamupt nyane dados fokus utama para antropolog) maktayang ringsun para spesial 'budaya sane lianan' mangda nampek sareng jero nyane.
Niki inggih punika bidang interdisipliner sane makaitan sareng disiplin sastra sane lianan sane dalemnyane wenten antropologi, etologi, kedokteran, psikologi, kedokteran hewan lan zoologi.
Niki inggih punika studi antuk manusa purba, sakadi sane sampun kabakatang ring bukti fosil hominid sakadi tulang lan jejak cokor sane nulungin
Ring warsa 1989, wenten sakelompok sarjana Eropa lan Amerika ring bidang antropologi ngediriang Asosiasi Antropolog Sosial Eropa (AASE) sane maguna dados organisasi profesional utama mantuka ring para antropolog sane makarya ring Eropa. 
Niki wantah gagasan sane nyebutang budaya nenten dados kanilai manut nilai utawi sudut pandang anak, nanging kaperiksa nenten memihak ngajak cara ida nyane.
Franz Boas ring ajeng masyrakatne mamelit nyarengin AS ring Perang Dunia I, lan sesampun perang, ida nerbitang paparan bawak lan ancaman majeng ring makudang - kudang arkeolog Amerika dalem spionase ring Meksiko ring beten kedok idane dados ilmuwan.
Ring masa sane pateh, karya David H. Price sane isi nyane antuk antropologi Amerika ring Perang Dingin ngicenin laporan rinci antuk pangejaran lan pemecatan makudang - kudang antropolog saking pakaryan idane krana simpati komunis.
Akeh resolusi sane nyipat perang ring segala aspekne kasahin secara ageng ring pertemuan tahunan American Anthropological Association (AAA).
Asosiasi Antropolog Sosial lan Persemakmuran (ASA) nyebutang beasiswa sane sampun katentuan secara etis mabaya.
Karakteristik sane wenten wantah indik antropologi biasane nyelasang fenomena sane relatif lebih holistik lan biasane empiris pisan.
Hubungan dinamis puniki, antara napi sane iraga cingakin ring lapangan, dados musuh saking napi sane nyidang iraga kaaksamayang sareng munduhin akeh panelitian lokal, tetep madasar ring sawilang jenis antropologi, becik ring budaya, biologi, lingustik utawi arkeologi.
Ring sisin biologis utawi fisik, pangukuran manusa, conto genetik, data nutrisi dados kakumpulan lan katerbitan dados artikel utawi monografi.
Pamagian budaya salanturnyane manut jenis alat, sakadi Olduwan utawi Mousterian, utawi Levalloisian nulungin para arkeolog lan antropolog lianan ring ngeresepang tren utama ring masa purbane manusa.
Wenten awig - awig budaya ngekodifikasian solah sane nyidayang katerima ring masyarakat; nike maguna dados pedoman anggena suluh, pengangge, basa, lan tingkah ring suatu situasi, sane madrue fungsi dados template anggena acepan ring kelompok sosial.
Niki termasuk rupa ekspresif sakadi seni, musik, tarian, ritual, agama, dan teknologi sakadi sarana alat, maretengan, pakubon, lan pengangge.
Tingkat kecanggihan budaya kadang - kadang masih kaanggen ngebinayan peradaban ring masyarakat sane kirang kompleks.
Budaya massa ngacuan ring bentuk - bentuk budaya konsumen sane kaproduksi secara massal lan kamediasian secara massal sane ngawit ring abad ka-20.
Ring ilmu sosial sane linggah, perspektif teoritis materialisme budaya nyelasang indik budaya simbolik manusa ngawit saking kondisi material kaidupan manusa, krana manusa nyiptayang kondisi anggena ngelangsungan hidup fisik, lan indik dasar budaya kapanggih ring disposisi biologis sane makembang.
Ring pangartian puniki, multikulturalisme ngajiang idup madampingan mangda rukun lan saling nyinggihang angga manut budaya sane mabinaan sane matongos ring jagat sane pateh.
Ring warsa 1986, filosuf Edward S. Casey nyuratang, kruna budaya sane maarti 'tongos sane kagarapin' ring bahasa Inggris Pertengahan, lan kruna sane pateh mawali ka bahasa Latin Colere 'anggena matongos, ngerawat, kaolah, kapuja' lan kultus 'Sekte' terutama nyane ring religius.'
Dadine, kontras antara budaya lan peradaban biasanne kasirat ring panyurat puniki, kadi rasa rikala nenten kaungkapang sakadi punika.
Skil puniki sampun mawit sareng evolusi modernitas solah ring manusa kira - kira ring 50.000 taun sane pidan lan sesai kaanggep pininget majeng ring manusa. 
Rein Raud, ngewangun karya Umberto Eco, Pierre Bpurdieu lan Jeffrey C. Alexander, sampun ngusulan model ngerubah budaya kadasarin antuk klaim lan tawaran, sane kanilai olih kecukupan kognitif idane lan kadukung utawi nenten kadukung olih otoritas simbolis saking masyarakat budaya sane masangkutan.
Reposisi budaya madrue arti rekonstruksi budaya suatu masyarakat.
Konflik sosial lan berkembangne teknologi nyidang ngehasilan parubahan ring masyarakat lan ngubah dinamika sosial lan ngepromosian model budaya sane anyar lan mengacu utawi menawi tindakan generatif.
Kondisi lingkungan masih dados masuk pinaka faktor. 
Perang utawi persaingan ajak sumber daya wenten dampak sareng pada perkembangan teknologi utawi dinamika sosial.
Luiripun, rantai restoran ring barat lan merek kuliner ngemicuang rasa mangda uning lan daya tarik sareng warga China rikala China mukak ekonomi nyane anggena perdagangan Internasionalring panguntat abad ka-20. "
Ida mapepineh indik nenten kahanan tuuhe kelih puniki teka nenten saking kuang nyane pemahaman, sakewala kuang nyane rasa wanen mantuka ring cara mapikir secara mandiri. 
Salanturnyane, Herder ngusulan rupa kolektif Bildung: "Manut Herder, Bildung punika wantah totalitas pangalaman sane ngemaang identitas sane koheren, lan rasa takdir bareng - bareng, majeng ring suatu bangsa."
Manut aliran pamikiran puniki, sawilang kelompok etnis madrue pandangan dunia sane mabinayan sane nenten dados kapatehan ngajak pandangan dunia kelompok sane lianan.
Ida ngusulan indik pembandingan ilmiah saking masyarakat makasami jagi ngungkapang indik pandangan dnia sane mabinayan madasar antuk elemen dasar sane pateh. 
Cara idup tertentu, becik nike mawit saking anak, periode utawi kelompok.
Dados masih kanikayang, gagasan budaya sane makembang ring Eropa pada abad ka-18 lan pangater abad ka-19 ngecerminan rasa nenten setara ring masyarakat Eropa.
Manut cara pamikiran puniki, ianu dados ngeklasifikasian makudang - kudang negara lan bangsa mangda lebih madrue solah sane becik tekening sane lianan lan makudang - kudang anak lebih mabudaya tekening sane lianan.
Kritikus abad ka-19 sane lianan, ngiring Rousseau, sampun nerima pabinaan ngajak budaya sane lebih tegeh lan lebih endep puniki, sakewala sampun nyingakin kasempurnaan lan kacanggihan budaya sane becik dados perkembangan sane ngusak lan nenten patut sane ngaburinlan ngadistorsi sifat esensial anak lianan.
Ring warsa 1870 antropolog Edward Tylor (1832 - 1917) nerapang ide - ide budaya sane lebih tegeh kalawanin budaya sane lebih endep niki ngajuang teori evolusi agama.
Mantuka ring sosiolog Georg Simmel (1858 - 1918), budaya ngacu ring budidaya individu saking agen bentuk - bentuk eksternal sane sampun kaobjektifan ring pajalan sejarah nyane."
Budaya non-material ngacu pada ide - ide non fisik sane kaduenang pedidi indik budaya drike, ane ngecakup nilai - nilai sistem kepercayaan, awig - awig, norma, moral mebasa, organisasi, lan institusi, nanging budaya materal wantah bukti fisik saking suatu budaya ring objek, lan arsitektur sane sampun gaenina utawi sane sampun kagaenang.
Sosiologi budaya salanturnyane sampun kapanggih malih ring jagat niki sane mabahasa Inggris dados produk saking pergantian budaya ring warsa 1960-an, sane ngateh ka pendekatan strukturalis lan post modern majeng ring ilmu sosial. 
Budaya pada masa punika kadadosang konsep utama ring akeh cabang sosiologi, ane ngecakup bidang ilmiah sane teges sakadi stratifikasi sosial lan analisis jaringan sosial.
Idane sampun nyingakin pola konsumsi lan galah sane matalang katentuan olih hubungan produksi sane ngarahang idane mangda fokus ajak hubungan kelas lan organisasi produk.
Sekat punika dados makaitan pisan sareng Stuart Hall, sane ngantiang Hoggart dados Direktor.
Praktik - praktik puniki luiripun cara - cara anak ngelaksanayang hal - hal sane khusus (conto nyane mabalih televisi utawi ngajeng ring jaba) ring budaya tertentu.
Mabalih televisi anggena nyingakin perspektif masyarakat antuk sejarah nenten dados kaanggep dados budaya sajabaning ngacu pada media televisi punika, sane ngemungkinang sampun kapilih manut ring budaya; sakewala murid sane mabalih televisi yening sampun budal saking sekolah sareng timpal - timpal nyane, ia yening lakar nyesuaiang diri wajib ngemenuhang syarat krana nenten wenten alasan sane madasar antuk partisipasi anak ring praktik puniki.
Budaya majeng ring paneliti studi budaya nenten saje ngecakup budaya tradisional sane becik (budaya kelompok sosial sane makuasa) lan budaya sane sampun kasub, sakewale madrue makna lan praktik sedina - dina. 
Para sarjana ring Inggris lan Amerika ngembangin versi studi budaya sane mabinan ring pamuput warsa 1970-an
Pembeda sareng untaian Amerika ngajak Inggris, sapunapiang, sampun nenten wenten.
Sane kafokusan mangkin ring pendekatan Marxis ortodoks makonsentrasi ring produksi makna.
Pendekatan sane lianan anggena studi budaya, sakadi studi budaya feminis lan perkembangan Amerika sane salanturnyane ring lapangan ngejohang angga saking pandangan puniki.
Psikolog budaya mangkin ngawitin eksplorasi hubungan antara emosi lan budaya, lan nyaurin pitaken, napike pikiran manusia nike terlepas saking budaya.
RIng sisin sane lianan, makudang - kudang peneliti malih - malihin pabinayan nyane anak kepribadian lintas budaya.
Conto nyane, anak sane sampun dados ageng ring budaya aji sempoa sampun kalatih aji gaya panalaran sane madrue ciri.
Pada dasar nyane, Den Haag Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict lan UNESCO Convention for the Protection of Cultural Diversity makaitan sareng perlindungan budaya.
Ring beten hukum internasional, PBB lan UNESCO mapinton ngaryanin lan ngukuhang awig - awig puniki.
Target ring panyerangan punika wantah identitas musuh nyane, mangda aset budaya simbolik punika dados sasaran sane mautama.
Festival punika wantah acara sane biasane karayaang olih suatu komunitas lan mapusat ring makudang - kudang aspek karakteristik komunitas punika lan agama utawi budaya nyane.
Disamping agama lan carita rakyat, pangawit sane signifikan nike wantah pertanian. 
Festival niki sesai matetujon anggena ngemenuhang tetujon komunal sane khusus, terutama ring pakeling utawi ungkapan rasa suksma majeng ring Bhatara, Bhatari utawi Brahmana, ida kasebut festival pangraksa.
Ring Yunani kuno lan Roma, festival sakadi Saturnalia makaitan erat sareng organisasi sosial lan proses politik miwah agama.
Ring Inggris bagian tengah, festival dai nike wantah hari libur kaagamaan.
Istilah pesta niki biasane masih kaanggen ring bahasa sekuler umum dados sinonim anggena ajengan sane ageng utawi sukeh.
Festival keagamaan sane mautama sakadi Natal, Rosh Hashanah, Diwali, Eid al-Fitr lan Eid al-Adha madrue fungsi anggena nandain warsan punika.
Conto sane kapertama nike wantah festival sane kadirian olih Firaun Mesir Kuno Ramses III anggena ngerayain kemenangan nyane sareng Libya.
Wenten akeh jenis festival sane wenten ring gumine lan akeh nyane negara ngerayaang acara utawi tradisi penting aji acara lan kegiatan budaya tradisional.
Festival ring Mesir Kuno dados marupa agama utawi masalah politik.
Festival Sed biin conto nyane, ngerayain warsa ka telung dasa pamerintahan firaun Mesir lan salanturnyane karayaang sawilang tiga (utawi papat ring asiki kasus utawi masalah) warsa sasampun punika. 
Ring kalender liturgi Kristen, wenten kalih rahina utama, sane sampun kasub dados Hari Raya Lekad nyane Ida Sang Hyang Widhi iraga (Natal) lan Hari Raya Kebangkitan (Paskah), sakewala wenten festival alit anggena nyinggihang santo sane dados pelindung lokal karayain ring makejang negara sane kapangaruh olih agama Kristen.
Festival ring agama Budha, sakadi Esala Perahera sane kaadain ring negara Sri Lanka lan Thailand.
Festival film sane ngelibatang pamuteran makudang - kudang film sane mabinaan, lan biasa nyane kalaksanayang ataun cepok utawi sawilang taun.
Wenten masih festival minum - minuman khusus sakadi Oktoberfest sane sampun kasub ring negara Jerman anggena nginem bir.
Anak Mesir Kuno ngandalin genangan musiman sane penyebab nyane olih Tukad Nil, sane marupa bentuk irigrasi, sane nyediain lahan sane becik anggen tanaman.
Festival Dree saking Apatani sane matongos ring Distrik Subansiri Beten Arunachal Pradesh karayain sawilang taun uling tanggal 4 kanti 7 Juli kegiatan sane kalaksanayang wantah nunas sueca mangda ngehasilang panen - panen sane malimpah.
Hari libur punika wantah hari sane kasisihin olih kabiasaan utawi awig - awig ring dija kegiatan normal, sakadi bisnis utawi makarya sakadi masekolah, katangguhin utawi kakirangin.
Sejoh dija iraga ngelaksanayang kegiatan normal kakuangin ajak hari libur minab magantung sareng kreta setempat, sampun lumrah, soroh pakaryan sane kapegang utawi pilihan iraga padidi.
Lamun, ring sebagian masyarakat modern punika, hari libur nike madrue fungsi rekreasi sane pateh ageng nyane sareng hari - hari utawi kagiatan ring akhir pekan sane lianan.
Ring sajeroning makudang - kudang prakara, hari libur punika wantah dados kaamatin secara nominal.
Penganggen sane modern mavariasi secara geografis mangkin.
Conto nyane, Hari Monyet dirayain pada tanggal 14 Desember, Hari Wecana Internasional sakadi bajak laut diperingatin pada tanggal 19 Desember, lan Hari Penghujatan kaperingatin pada tanggal 30 September.
Saksi - saksi Yehuwa tiap warsane ngeperingatin Peringatan Kematian Yesus Kristus, kewala nenten ngerayain hari libur sane lianan.
Muslim Ahmadi masih ngerayain Hari Masih Mau'ud, Hari Pambaharu sane kajanjian, lan Hari Khilafat, sakewala matentangan sareng kepercayaan populer, kaping kalih nyane nenten kaanggep dados hari libur.
Liburan Celtic, Norse, lan Neopagan ngikutin urutan Wheel of the Year.
Para peneliti ring bioarchaeology ngegabungan kaahlian osteologi manusa, paleopathologi, lan arkeologi, lan sesai ngapertimbangin konteks budaya lan kamar anak mati saking sisa - sisa.
Psikologi evolusioner punika wantah studi indik struktur psikologis saking perspektif evolusioner modern.
Ekologi Laksana punika wantah studi indik laksana (ngrereh pangupa jiwa, reproduksi, ontogeni) saking perspektif evolusioner lan ekologi (cingakin ring ekologi laksana).
Paleoantropologi punika wantah studi indik bukti fosil anggen evolusi manusa, sane utama nganggen sisa - sisa hominin punah lan spesies primata sane lianan mantuka ring nentuang perubahan morfologi lan bikas ring garis keturunan manusa, nike masih lingkungan dados penyebab evolusi manusa nike kalaksanayang.
Adan punika relatif anyar, sampun dados kasebut 'antropologi fisik' sane sampun kalangsung kirang lebih 1 abad, aji makudang - kudang praktisi masih nganggen istilah punika
Makudang - kudang editor, cingakin ring beten, sampun ngakarang bidang puniki bahkan nike lebih dalem tekening sains formal.
Niki dados sistem ring dija para sarjana mapikir indik Bhuana Agung nike kira - kira selama 2.000 taun salanturnyane.
Ida masih nyuratan indik fisiognomi, ide sane maasal saking surat - suratan ring Hippocratic Corpus.
Ring abad ka-19, antropolog fisik Prancis, sane kapimpin olih Paul Broca (1824 - 1880) mafokus ring kraniometri, nanging tradisi Jerman, sane kapimpin olih Rudolf Virchow (1821 - 1902), nekanang pengaruh lingkungan lan penyakit, ring angga manusa.
Niki ngubah fokus iraga saking tipologi rasial anggena makonsentrasi pada studi evolusi manusa, ngejohang iraga saking klasifikasi menuju proses evolusi
Ras punika wantah pengelompokkan manusa madasar antuk kualitas fisik utawi sosial sane pateh ring sajeroning kategori sane umum nyane katlektek mabinaan olih masyarakat.
Ilmu pengetahuan modern nganggep ras punika dados kontruksi sosial, identitas sane katetapang madasar antuk awig - awig sane sampun kakaryanin olih masyarakat.
Sane lianan masih mapikayunan bahwa, ring antara manusa, ras nike nenten madrue artin taksonomi krana manusa makasami sane idup termasuk ring subspesies sane pateh, wantah Homo sapiens sapiens.
RIng Afrika Selatan, Awig - awig Pendaftaran Penduduk, 1950, wantah ngakuang Putih, Ireng,lan Mawarna, sareng orang India katambahin salanturnyane. 
Biro Sensus Amerika Serikat ngusulan sakewala salanturnyane ngedeng rencana anggena nambahin kategori sane anyar anggena klasifikasian masyarakat ring Timur Tengah lan Afrika Utara ring Sensus AS 2020, krana patungkas antuk napike klasifikasi puniki musti kaanggep dados etnis kulit putih utawi ras sane mabinaan.
Penetapan wates - wates rasial sesai ngelibatang panaklukan kelompok - kelompok sane ampun madrue definisi dados ras sane endepan, sampun kasebutan ring aturan asiki tetes sane kaanggen ring Amerka Serikat pada abad ka-19 anggena ngecualian sinamian sane madrue akeh ipun katurunan Afrika saking pangelompokkan rasial dominan, ane kadefinisian dados anak makulit putih.
Manut ahli genetika David Reich, risedek ras punika minab wantah konstruksi sosial,pabinaan ring katurunan genetika sane kebetulan makorelasi sareng akeh konstruksi ras sane mangkin wantah nyata utawi pastika."
Dimensi lianan saking pengelompokkan ras sane ngranjing sareng sejarah makasami, tradisi lan basa.
Faktor - faktor ring bidang sosial ekonomi, dalem kombinasi sareng pandangan ras sane pangawit, sakewale enu wenten kanti mangkin, sampun ngranaang panyiksaan yang kaorahang jangkep akeh ring kelompok ras sane nenten aget utawi nenten sadia.
Rasisme sampun ngranaang akeh sajan conto tragedi, sane ngranjing punika antah perbudakan lan genosida.
Krana ring makudang - kudang pangelompokkan ras makaitan erat sareng pola stratifikasi sosial, bagi ilmuwan sosial sane ngepelajahin katimpangan sosial lan ras nike dados dadian variabel saen signifikan.
Yening kaambil conto, ring warsan 2008, John Hartigan, Jr. ngemaang pendapat utawi mapikayunan antuk ras sane mafokus terutama ring budaya, sakewala nenten ngabaiang relevasi potensial biologi utawi kasebut genetika.
Manut pajalan puniki, gagasan ras sakadi sane iraga wirasain mangkin ngenah selama proses sejarah eskplorasi lan panaklukan sane maktayang anak Eropa ka dalem kontak sareng kelompok - kelompok saking benua sane mabinaan, lan ideologi klasifikasi lan tipologi sane sampun katemuin ring ilmu sastra alam.
Saperangkat kapercayaan rakyat nyane ngisi teguh napi sane ngehubungin pabinaan fisik sane sampun kawarisin antara kelompok sane madrue kualitas intelektual, bikas, lah moral sane sampun kawarisin.
Klasifikasi ring warsan 1735 saking Carl Linnaeus, panemu taksonomi zoologi ngebagian spesies manusa purba Homo Sapiens dados makudang - kudang varietas benua europaeus, asiaticus, americanus, lan afer masing - masing sane makaitan sareng rumor sane mabinaan: sanguin, melankolis, koleris, lan phlegmatis, masing - masing.
Blumenbach masih nyuratang transisi matahap ring panampilan saking kelompik asiki sareng kelompok - kelompok sane mapakaitan lan ngemaang pepineh indik umat manusa rauhing manut ring manah ngalewatin sane lianan, nike ngranaang iraga nenten mresidayang nandain wates ring antara ida ne makejang.
Penjelasan idane salanturnyane kapetaang indik makudang - kudang kelompok minab punika wantah hasil pecampuhan antara populasi sane rihin mabinaan, sakewala panelitian sane becik lan cermat mresidayang mabinaan ras laluhur sane sampun magabung nike ngasilan kelompok sane macampuh.
Studi anyar sane indik budaya lan bidang genetika populasi sane masih kaorahang anyar ngerogotang posisi utawi kadudukan ilmiah esensialisme rasial, nike ngaenang para antropolog ras ngarevisi kasimpulan idane makasami indik sumber variasi fenotipik.
Studi variasi genetik manusa nunjukkan indik populasi manusa nenten maisolasi secara geografis, lan pabinaan genetik idane doh lebih alit tekening ring antara subspesies sane kadudukan nyane setara utawi sebanding.
Andreasen mangutip diagram pohon jarak genetik relatif antara populasi sane sampun katerbitan olih Luigi Cavalli - Sforza sane dados dasar anggena pohon filogenetik ras manusa (hal. 661).
Marks, Templeton, lan Cavalli - Sforza makasami ngenyimpulang indik genetika nenten ngicenin bukti sane marupa ras manusa.
Yening kaambil antuk conto, sehubungan antuk warnan kulit ring Eropa lan Afrika, Brace nyuratan : Kanti rahinane mangkin, warnan kulit kanilai antuk cara sane nenten nampak saking benua Eropa ngelodang ring sekitar ujung timur Mediterania ngantos tukad Nil sane magenah ring benua Afrika. 
Ida ngelanturang ngicenin pikayun indik manusa nyane mangkin dados nganggen istilah ras yening iraga ngebinaan antara pabinaan ras lan konsep ras.
Gelisan carita, Livingstone and Dobzhansky setuju indik wenten pabinaan genetik ring antara manusa; ida makakalih masih setuju indik penganggen konsep ras anggena ngeklasifikasian anak, lan sapunapiang konsep ras sane kaanggen nike wantah prakara konvensi sosial.
Seperti sane sampun kaamatin olih antropolog Leonard Lieberman lan Fatimah Linda Jackson, pola sumbang saking heterogenitas malsuan deskripsi populasi seolah - olah homogen punika secara genotip utawi secara fenotip.
Antropolog pertengahan abad ka-20 William C. Boyd ngedefinisian artin ras punika dados : "Suatu populasi sane mabinaan secara signifikan saking populasi sane lianan ring hal frekuensi kaping siki utawi lebih gen sane kagelahang.
Lenan teken punika, antropolog Stephen Molnar sampun nyaranin indik nenten wenten kacocokan klan pastika ngasilang penggandaan ras sane ngaenang konsep punika karasa nenten maguna.
Joanna Mountain lan Neil Risch ngaperingatin indik sajeroning kluster genetik benjang pungkur minab kejantenan manut sareng variasi fenotipik antar kelompok dasar pikayun sakadi punika, kaliwat nguda krana paiketan sareng gen lan pepineh sane wewidangan nenten taler kapastikayang.
Kategori napi je sane iraga gae nenten lakar dados sempurna, sakewala punika nenten ngalangin iraga nganggen punika, utawi fakta indik iraga madrue pikenoh."
Niki ngeasumsiang katiga kelompok populasi sane kapisahin olih rentang geografik sane linggah (Eropa, Afrika, lan Asia Timur).
Antropologi sakadi C.Loring Brace, filsuf Jonathan Kaplan lan Rasmus Winther, lan ahli genetika Joseph Graves, mapikayun indik apin wenten minab prasida anggena matemuang variasi biologis lan genetik sane manut secara kasar sareng pangelompokkan sane biasan nyane kadefinisian dados ras benua, niki sampun kalaksanayang anggena ring makejang populasi sane mabinaan manut ring geografis.
Weiss lan Fullerton sampun nyatet indik yening wenten anak tuah ngambil sampel anak ring Islandia, Maya lan Maori, tiga kelompok sane mabinaan sampun kabentuk lan makejang populasi lianan dados kagambaran secara klinis sane isin nyane saking campuhan materi genetik Maori, Islandia, lan Maya.
Lenan teken punika, data genomik sane kirang nentuang napike anak kadudut nyingakin subdivisi (wantah, splitter), utawi kontinum (wantah, lumper).
Ring samping prakara empiris lan konseptual sareng ras, sasampun Perang Dunia Kekalih, ilmuwan evolusioner lan sosial eling pisan sapunapi keyakinan antuk ras sane kaanggen anggen matutang diskriminasi, apartheid, indik dados parekan, lan genosida. 
Craig Venter lan Francis Collins saking National Institute of Health sinarengan ngumumin pametaan genom manusa ring warsan 2000.
Niki nenten dados kasebut ilmiah.
Antropolog Stephan Palmie mapikayunan indik ras punika nenten benda sakewala hubungan sosial; utawi, dalem kruna - krunene Katya Gibel Mevorach, dados metonim, wantah panemuan manusa sane kriteria diferensiasi nyane nenten universal utawi tetap, sakewala sesai kaanggen anggena ngelola pambinaan."
Drike, identitas rasial nenten maatur olih aturan sane kukuh, sakadi aturan "asiki tetes" sane kalaksanayang ring negara Amerika Serikat.
Jenis - jenis sane magradasi ajak iraga sinamian sakadi warnan spektrum, lan nenten asiki kategori sane ngadeg secara signifikan maisolasi sareng sane lianan.
Jersey sane anyar : Prentice Hall Inc, warsa 1984.
Ring sajeroning konteks Eropa, resonansi historis ras nyekenang ring sifat problematik nyane.
Konsep pangawit sane isin nyane antuk ras megantung sareng gagasan indik manusa dados kapisahan dados ras sane mabinaan secara biologis, antuk gagasan sane umum nyane matolak olih komunitas sains.
Ring Amerika Serikat makeh anak sane ngidentifikasian angga dados Afrika - Amerika madrue laluhur ring Eropa, sakewala akeh anak sane ngidentifikasian angga dados anak Eropa Amerika madrue makudang - kudang laluhur Afrika utawi Amerindian.
Kriteria kaanggotaan ring ras - ras puniki wenten pabinaan ring akhir abad ka-19.
Amerindians raris katentuan olih persentase sane sampun katentuan saking darah nagara India (dados kasebut kuantum darah).
Awig - awig puniki maarti indik idane punika wantah ras sane macampuh sakewala majeng ring makudang - kudang katurunan Afrika sane sampun kacingak kadefinisian dados anak sane makulit selem. 
Istilah Hispanik punika dados kasebut etnonim ngawit ring abad ka-20 antuk pangawitnyane migrasi buruh saking negara - negara sane mabasa Spanyol ring Amerika Latin ka Amerika Serikat.
Wenten tiga faktor, negara pendidikan, akademik, disiplin, lan yusa, katemuang secara signifikan ring ngebinaan pesaur nyane.
RIng warsa 2007, Ann Morning ngewawancarain kirang langkung saking 40 ahli biologi lan antropolog Amerika lan matemuang rasa nenten sepakat utawi nenten setuju sane signifikan majeng ring sifat ras, nike nenten wenten asiki sudut pandang sane ngemelang mayoritas ring kakalih kelompok.
Duk punika, ida nyidang nyingakin pikayun sane becik anggen kakalih pihak, panolakan sikap sane jangkep saking bukti sane nungkalik nampak nyane akehnyane mawit saking motivasi sosial - politik lan nenten mawit saking sains.
Wenten atenga pikayun sane kasampaian majeng ring pernyataanne Gill, Profesor Antropologi Biologi C. Loring Brace mapikayun indik bukti anak sane nenten uning lan antropolog biologi dados nentuan laluhur geografis ngraga dados kajelasin olih fakta indik karakteristik biologis madistribusi secara klinis ring gumi ne makasami, lan nika indik fakta nyane, nenten katerjemahin ka dalem konsep sane isin nyane antuk ras. 
Teks Antropologi Fisik mapikayun indik ras biologi wenten kanti warsan 1970-an, rikala idane makasami ngawitin mapikayun indik ras punika nenten wenten.
Ring bulan Pebruari warsan 2001, editor Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine ngarsaang para panulis mangda nenten nganggen ras lan etnis rikala wenten maurusan sareng biologis, ilmiah, utwai sosiologis rikala iraga ngelaksanayang punika."
Morning (2008) nyingakin buku teks biologi sekolah manengah ring periode 1952 - 2002 sane pangawit nyane katemuan pola sane pateh sangkaning 35% ngebahas ras ring periode 1983 - 92 sane pangawit nyane 92% kalaksanayang. 
Secara umum, materi antuk ras puniki sampun kapindahan saking sifat permukaan ka genetika lan sejarah evolusi.
Ida nyatet, paling - paling, anak mresidayang mapikayun indik ahli biologi lan antropologi sane nampek mangkin pateh - pateh kabagi ring Sraddha idane antuk sifat - sifat ras."
33 panureksa saking Layanan Kesehatan saking wilayah geografis sane mabinaan kawawancara ring studi pada warsan 2008.
Akeh sosiolog mafokus mangkin sareng Afrika Amerika, sane kasebut mangkin Negro ring masa punika, lan ngeklaim indik idane makasami lebih endep kastane tekening anak sane makulit mawarna putih.
Duk warsa 1910, Journal ngamedalang artikel kakaryan Ulysses G. Weatherly (1865-1940) ngenenin indik supremasi kulit putih miwah malasang ras anggen ngromromin ras sane sujati.
Ring kakaryannyane, Dane mapenampen indik soroh sosial, kolonialisme, miwah kapitalisme anggen ngreka pikayunan indik ras miwah soroh ras.
Duk warsa 1978, William Julius Wilson (1935–) mapenampen indik ras miwah sistem anggen nyorohang ras puniki sayan ngareredan, taler tukalikannyane, soroh sosial sayan tinglis nlantarang indik napi sane durung karesepang olih sosiolog pinaka ras.
Eduardo Bonilla-Silva, profesor Sosiologi ring Duke University ngawedarang pikayun, "manut titiang rasisme punikia nenten tios ngenenin indik kasujatian kelompok; puniki indik kelompok ras sane akehan (kulit putih) sane sampun mautsaha mikukuhin kawisesan sitemiknyane miwah sane kedikan taler mikukuhin mangda prasida mademang status quo ras.
Ring klinis taler sampun kajantenang, ras punika kasasahan ring diagnosis miwah matetamban medis
Wenten pabligbagan sane kalanturang para peneliti biomedis indik arti miwah padgatan ras ring penelitian dane.
Kuuban soroh sane pinih untat, taler sering ngamedalang pikayunannyane ngenenin indik kainggilan makarya tamba pribadi madasar antuk genom.
Dane mapenampen, yaning banget ngutamayang indik napi sane kapicayang olih genetik majeng ring nenten maimbangnyane baga kesehatan, ngawinang makudang pikobet sekadi mikukuhang stereotif, nyobhyahang indik rasisme utawai nenten nguratiang sane kapicayang saking soroh non genetik majeng baga kesehatan sane durung maimbang
IC" inggih punika singkatan saking "Kode Identifikasi," puniki taler kasambatang pinaka nyorohang (klasifikasi) Phoenix.
Akeh panegara, sekad Prancis, taler negara sane manut hukum nenten kedadosang nyimpen data manut ras, sane sering ngawinan polisine ngamedalang pakeling sane kaaptiang majeng kramane (publik) sane nagingin label sekadi "kulit selem sane komplek" miwah sane tiosan.
Akeh sane ngawedarang profil rasial de facto puniki, pinaka conto rasisme instutisional rikalaning nyantenang pidanda utawi penegakan hukum.
Penahanan massal taler pinaka "jaringan hukum, prarem, kawicakan taler parilaksana sane agengan anggen ngitukang ipun sane madue label penjahat utawi bromo corah inggian ring tengahing utawi di jaba penjara."
Makweh  sane kapanggihang ring  penelitian sane cumpu ,  ngenenin  ius ras korban ring kaputusan rikalaning ngejuk IPV  minab rumasuk  bias rasial sane nukung korban kulit putih.
Makudang penelitian sampun ngalapurang indik ras prasida katitenin utawi kaidentifikasi  manut keakuratan  utawi kasayuwaktian i sane inggil ngawigunayang metode, sekadi sane kalimbakang olih Giles miwah Elliot.
Studi taler sampun nyimpulang utawi mikukuhan indik "nyorohang genetik  manut warna kulit nenten khas, taler nenten prasida kawigunayang anggen tatujon klasifikasi."
Antropologi budaya inggih punika silih tunggil carang saking antropologi sane ngutamayang indik  pelajahan utawi studi variasi budaya ring soang-soang jadma.
Rikalaning nyawis pitaken punika, para ahli etnologi duk abad kaping 19, kapah dados kalih aliran pikayunan utawi pemikiran.
Wenten sane ngusulang indik "penemuan independen" sekadi Lewis Henry Morgan, taler mapanampen sane pateh suksmannyane inggih punika  kelompok  sane matiosan sampun pateh  ngalintangin paletan evolusi budaya (suryanin  taler evolusionisme sosial klasik).
Morgan, sekadi  para evolusionis sosial abad kaping 19 sane tiosan, pecaya wenten panglimbak sane kirang langkung trepti ngawit saking sane primitif nuju sane beradab.
Yadiastun ahli etnologi abad kaping sia ngolas manggihang "difusi" miwah sane "manggihang independen" pinaka teori sane kautamayang utawi eksklusif taler mesaing, akehan ahli etnografi gelis prasida nyujur konsensus indik  kakalih pidabdab punika prasida mamargi, taler makekalih prasida nlantarang  indik napi sane pateh ring lintas budaya.
Boas  ngawitin ngartikulasiang  pikayunan  utawi ide punika duk warsa 1887. ".... kauripan utawi peradabang boyaja pinih utama utawi mutlak, nanging……inggih punika relatif, taler….. pikayunan utawi ide miwah konsepsi iraga  wantah sayuwakti  kantos ring dije peradabang iragane sampun mamargi."
Relativisme budaya inucap taler nyarengang  klaim epistemologis miwah metodologis.
Relativisme budaya   taler pinaka penampen  antuk etnosentrisme Barat.
Pikayunan ngenenin indik budaya puniki,  ngawinang para antropolog manggihang kakalih pikobet : kapertama, sapunapi caranyane prasida nutusang angga  saking  pikayunan ngenenin indik budayannyane,  taler patut nyumponin persepsi miwah reaksi iraga majeng jagate, taler kaping kalih, punapi carannyane  ngelebang  budaya asing.
Silih tunggil metode inucap inggih punika etnografi:  sane dasaripun, dane sane  ngusulang urip sareng krama sane mawit saking budaya tiosan antuk galah sane lami, mawinan ipun prasida malajahin basa lokal taler kalestariang,  wenten kirang langkung atenganyane  ngeranjing ring budaya punika.
Tata cara pidabdab utawi Penedekatannyane empiris, skeptis majeng ring generalisasi sane kautamayang,  taler  ngimpasin utsaha anggen nyantengan hukum eniversal.
Dane percaya, sajeroning budaya sane patut katelebang  inggih punika kekhususanyane, taler nampenin indik generalasisasi lintas budaya sekadi sane kakaryanin ring ilmu alam, nenten pastika.
Yowana siswa kapertamanyane rumasuk Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Sapir, miwah Ruth Benedict sane soang-soang sampun ngamedalang studi sane pinih tatas mligbagang indik budaya asli Amerika Utara.
Buku teks Alfred Kroeber Anthropology (1923)sane kamedalang  pinaka witning  antropologi Amerika.
Kaiusin olih psikolog psikoanalitik  miwah Sigmund Freud lan Carl Jung, para penulis puniki mautsaha nelebang  malih anggan soang-soang  kramane sane kawangun  antuk budaya miwah sosial sane jimbar   ring genah  dane   meneng  utawi maurip.
Antropologi ekonomi sane kaiusin olih Karl Polanyi taler kamargiang olih Marsha Sahlins  miwah George Dalton nantangin standar ekonomi neoklasik  mangda prasida ngringsunang  indik budaya miwah sosial, taler ngawigunayang analisis Marxian ring studi antropologi.
Manut galah, akeh antropologi dados kapolitisasik majalaran antuk perang kemerdekaan Algeria miwah oposisi  majeng perang Vietnam; Marxisme kedadosang pendekatan teoritis  sane sayan kaloktah ring wawidangan disiplin inucap.
Duk Warsa 1980-an , buku buku sekadi Anthropology and the Colonial encounter  madaging indik  paiketan antropologi sareng nenten maimbangnyane kolonial,  nanging sane  kaloktah   para teoretisi sekadi Antonio Gramsci miwah Michel Foucault nyobyahang gatra gatra indik kekuasaan taler hegemoni sane dados panguratian.
Pikayunan-pikayunan puniki  patut  mawali kamargiang olih sang sane Ngawi utawi pencetus nyane, taler kawikananyane nelebang sane sayan terus kaparipurnayang , pinaka proses utawi galah sane kawastankn lingkaran hermeneutik.
Analisis budaya David Schnieder indik pasawitran Amerika taler sampun mabukti  pada-pada prasida ngicen pangius.
Metode puniki mawit saking penelitian ring lapangan para antropolog sosial, utamanyane  Bronislaw Malinowski ring Inggris, para mahasiswa Franz Boas ring Amerika Serikat miwah penelitian perkotaan raris saking Chicago of Sociologi.
Walnut Creek, CA: Alta Mira Pers.
Ngwangun pasawitran utawi koneksi katujuan mangda wenten pengarsa   sane becik ngenenin indik budaya , antropolog patut prasida nyobyahang yaning dados pahan saking kelompok, taler Kayun ngalimbakang pasawitran sane inggil sareng kuubanyane.
Sadurung observasi partisipan kakawitin, antropolog patut milih  genah miwah nampi sane pacang kapelajahin utawi fokus studi.
Parindikan puniki dangan ngawinang antropolog prasida sayan andel  ring kauripan parajanane.
Observasi partisipasi akehan kedasarin antuk pabligbagan.
Ring makudang wicara utawi kasus, etnografer taler mauwah ke observasi  sane mastruktur, inggian napi sane katitenin antropolog kanutang antuk makudang pitaken sane prasida dane cawis.
Puniki prasida ngwantu makuang metode studi ritatkala data etnografis kasaihang antuk makudang kelompok utawi kabuatang anggen nyangkepin tatujon sekadi panitenan  sane kawigunayang pemerintah rikalaning ngambil kaputusan.
Sapa sira pinaka etnografer mapaiketan sareng napi sane pacang Dane surat indik budaya, santukan peneliti kaiusin antuk pikayunan nyane ngeraga.
Nanging, pidbadab puniki sering nenten mapikolih utawi berhasil, taler etnografer modern akehan sane ngeranjing manut pikayunan  ngeraga, taler katarka  bias ring tulisan dane.
Etnografi inggih punika karya tulis indik jadma jadma ring genah, miwah ngalah  sane sampun kajantenang.
Etnografi khas taler madaging indik gatra geografi fisik , iklim miwah  soroh utawi habitat.
Sisyan sisyan Boas sekadi Alfred L. Kroeber, Ruth Benedict miwah  Margaret Mead ngawigunayang kosepnyane indik budaya miwah relativisme budaya  sane kaanggen ngalimbakang antropologi budaya ring Amerika serikat.
Sane mangkin para antropolog Sosio budaya nguratiang samian elemem utawi baga puniki.
Antropolog budaya Amerika ngutamayang  indik tata cara krama ngamedalang pikayunan nyane indik angganyane ngeraga miwah kauripan nyane antuk  pranawa seni miwah mitos.
Monogami, sekadi sering kasambatang pinaka samian parilaksana manusa, nanging ring studi komparatif nenten kacihnayang sekadi punika.
Majalaran antuk pidabdab puniki, kawagedan sane Jimbar prasida kapolihang ritatkala nureksa pangius sistem jagate ring komunitas lokal miwah global.
Sekadi conto, etnografi multi-situs prasida nuutin "sane kabawos ring ajeng," sekadi komoditas, santukan kaambil saking kuuban kapitalisme global.
Conto etnografi multi-situs inggih punika pikaryan Nancy Scheper-Hughes ring pasar gelap internasional anggen  madolan organ (daging angga) manusa.
Penelitian saking panuntunan indik pasawitran utawi kekerabatan dangan maimpas ring baga antropologi sane matiosan sekadi medis,  feminis miwah antropologi publik.
Punika sane kawastanin matriks inggian okan-okan i manusa kaembasang ritengahing  wicara sane makweh, taler napi sane kapertama kawedarang nyihnayang indik pasawitran.
Wenten  pabinayan sane  banget kapanggihang, inggian ring komunitas ritatkala ngamargiang praktik miwah nampenin indik makerab, nyisayang makweh genah  makarya majeng antropologis.
Wicara wicara ngenenin indik praktik pawiwahan sane kapanggihang ring budaya, ngeranjing ring soroh monogami, inggian anak istri marabian sareng anak Lanang.
Wenten pabinayan sane  pinih utama sane mirib  ring parilaksana prokreasi
Pauwahan puniki prasida karuruh malih ring warsa 1960-an, antuk nitenin malih unteng-unteng dasar pasawitran sane kasobyahang  olih Edmund Leach Edmund Leach, Rodney Neeham, David Schneider miwah sane tiosan.
Pauwahan puniki sayan ngalimbak  antuk  medalnyane feminisme pahan kaping kalih  ngawit warsa 1970-an, sane nyobhayang indik daging-daging ngenenin parilaksana corak (penindasan) ring  pawiwahan, otonomi seksual, miwah subordinasi domestik.
Ring galahe puniki,  raris medal "feminisme Dunia kaping tiga", inggih punika pidabdab sane nampenin indik  palajahan (Studi) pasawitran nenten  prasida nitenin indik  kesepautan soroh (gender) panegara-panegara sane kantun ngalimbak kapisahang,  lan patut nguratiang idik rasial miwah ekonomi.
Ring Jamaika, pawiwahan pinaka silih tunggil genah (institusi) sane sering ngentosin  sang sane papasangan, santukan  krama istri sane  lacur, neten prasida ngandelang   keuangan regular sane  kapolihang  ritengahing iklim ekonomi sane nenten becik.
Majalaran antuk teknologi puniki, pitaken ngenenin indik pasawitran sampun medal ngenenin indik pabinayan inggian paiketan biologis miwah genetic, santukan sane ngentosin mobot prasida nyigayangan genah  biologis majeng embiro  , nanging paiketan genetic tetep sareng kuuban kaping tiga.
Wenten taler pikobet  ngenenin indik pariwisata repoduksi miwah komodifikasi angga, santukan  wenten angga sane ngarereh ekonomi aman majalaran antuk stimulasi hormonal miwah ngambil taluh, sane pinaka pemargi ( prosedur) sane dangan mayanin.
Silih tunggil  wada inggih  punika witnyane indik kerangka studi ngenenin  pasawitran banget  mastruktur miwah formula, sane ngandelang basa  lengut taler prarem sane metpet.
Akehan panglimbak puniki prasida kasandingang antuk nincapnyane para antropolog sane makarya  tios ring  akademisi taler sayan mabuatnyane globalisasi ring kakalih   genah (institusi) taler baga antropologi.
Kalih soroh  genah  (institusi) sane  kawedarang ring baga antropologi inggih punika  genah (institusi) total miwah institusi sosial.
Antropologi institusi  taler dados nitenin utawi nganalisis serikat pekerja, bisnis ngawit saking perusahaan alit kantos perusahaan, pemerintah, organisasi medis, pendidikan. Penjara miwah baga keuangan.
Antropologi institusional prasida malajahin paiketan indik organisasi utawi  organisasi sareng baga tiosan saking parajana.
Yaning cutetang, antropolog  prasida nitenin  indik sakancan pidabdab sane kapanggihang ring institusi,  ngamargiang panitenan semiotik, utawi nitenin indik tata cara  ring dije  kawagedan miwah budaya punika kapipil  taler kasobyahang.
Ring galahe puniki, pastika pacang kesarengin makweh panglimbak teknologi anyar sekadi perekaman mekanis.
Antropologi sane mangkin 43 (pawewehan): S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
Woolard, nlantarang indik "alih kode", utawi praktik sistemis anggen ngantosin   ngentosin variasi linguistik ring sakancan pabligbagan kantos a  kruna, manggihang pitaken ngenenin sane keajuang olih para antropolog indik praktik punika - napi mawinan Dane ngelaksanayang punika?- akehan nyihnayang ideologi linguistik.
Ahli bahasa tiosan taler sampun ngemargiang penelitian ring soroh  kontak basa, sekadi  bayan basa, miwah basa Inggris pinaka basa  lumrah ring jagate (basa global).
Pikaryan Joel Kuipers ngalimbakang indik banyan puniki vis-a-vis Pulo Sumba, Indonesia.
Dane ngarsayang, yaning panggihang sane dados pancer tauladan inggih punika silih tunggil saking tatiga  sane pinih mabuat sane sampun kapanggihang antropologi linguistik.
Punika mawinan, risampune wenten makudang kudang soroh basa - basa puniki minab nenten malih kawigunayang.
Yaning nyarengin praktik dokumentasi sane pinih inggil, catetan punika patut kaicen dalil sane tinglis taler kasimpen ditengahing arsip.
Maripurnayang basa inggih punika pidabdan sane nguwah basa mawali sekadi sane kawigunayang nguni.
Panuntunan puniki matetujon mangda prasida nuntun sisya sane wit irika, taler sane nenten mawit irika indik basa miwah budaya Lenape.
Nuntun dane sane sampun uning basa anggen ngawigunayang, nincapang sang sane ngawigunayang, taler nincapang  momot basa makasami inggih punika ngeranjing ring soroh utawi komponen reklamasi.
Antropologi sosial inggih punika panuntunan indik tata cara parilaksan para jana miwah budaya  i manusa.
Antropolog Inggris miwah Amerika taler Gillian Tett miwah Karen Ho sane nelebang  Wall Street nlantarang  indik krisis keuangan 2007-2010 antuk pakelengan indik teknis sane mawit saking teori ekonomi politik.
Panglimbak puniki taler karemba antuk pakeling relativisme budaya Franz Boas's sane ngawedarang budaya kedasarin antuk pikayunan sane mabinayan ngenenin indik jagate, punika mawinan wantah prasida katelebang sabeciknyane  indik standar miwah pikayunan dane ngeraga.
Duk Warsa 1906, kerdil Kongo Ota Benga kagenahang olih antropolog Amerika  Madison Grant ring tengah kandang ring kebun bintang Bronx,  kaicen bantang utawi label "mata rantai sane ical" inggih punika irengan (orang utan) miwah "ras kulit putih" — Grant, pinaka ahli eugenika sane sampun kaloktah, taler sang sane nyurat utawi penulis The Passing of the Great Race (1916).
Antropologi taler sayan ngalimbak, mabinayan saking sejarah alam, taler ring panuntating abad  kaping -19 disiplin sampun nyansan mauwah antuk wangun wangun sane  modern, duk warsa 1935, sekadi,  minab anggen T.K Penniman nulis sejarah disiplin ilmu sane majudul A Hundred Years of Anthropology.
Kramane sane nenten mawit saking Eropa  kapanggihang sekadi "fosil idup" evolusioner sane prasida kapelajahin anggen  nelebang sapunapi Eropa duke nguni.
Nanging, sekadi sane kacatet olih Stocking, Tylor  milih ngaingkupin angganyane antuk  ngambarang  miwah nitenin pemargin budaya-budaya, yaning saihang antuk kawigunayan sane agengan, dane taler kapanggihang milih gagasan Victoria saihang ring  gagasan non-arah, multilineal.
Studi sane kedadosang pesaih, sane pinih ngiusin saking makudang soroh (edisi) The Golden Bough, sane nitenin utawi nganalisis indik napi sane pateh  ring sajeroning daging Agama miwah simbolisme sane sampun ketah kauningin (global).
Ekspedisi sane kapanggihang, nyantengan  standar anyar anggen deskripsi etnografi.
Sang sane ngwangun intelektual  tiosan  sekadi W. H.R. Rivers lan A.C. Haddon, sane ngaptiang mangda prasida nyihnayang  para psikologi kontemporer  Wilhelm Wundt lan  Adolf Bastian, miwah Sir E.B. Tylor, sane ngawedarang antropologi  pinaka ilmu positivis nganutin Auguste Comte.
R. Radcliffe-Brown taler nerbitang silih tunggil karya duk warsa 1922.
Parindikan puniki utamanyane kapanggihang ring Radcliffe-Brown, sane nyobiahang  pidabdabnyane ring "Antropologi Sosial" majalaran antuk ngicen panuntunan ring universitas-universitas ring sajebag Kerajaan Inggris miwah Persemakmuran.
Dane percaya, kruna asli sane kawigunaang ring data etnografi patut katerjemahang ring kruna hukum Anglo-Amerika anggen pabuat sang sane ngwacen.
Baga utawi Departemen Antropologi Sosial ring Universitas sane matiosan, akehan sane ngutamayang soroh sane tios ring  lapangan.
Sane kawedarang jadma inggih punika sajeroning pluralitas jadma sane samian keajiang.
Pat-pat panegara bangain, Massachusetts, Virginia, Pennsylvania, lan Kentucky- nyihnayang angga pinaka persemakmuran  ring keterangan kasus miwah proses hukum.
Ring makudang pahan jagate, etnologi sampun ngalimbak  ring samian genah panitenan miwah doktrin pedagogis sane independen , antuk antropologi budaya sayan ngakehang ring Amerika Serikat, miwah antropologi sosial ring Inggris Raya.
Kramane sane nitenin Amerikan duk abad kaping-15 olih kramane sane nitenin Eropa madue pangius sane dahat mabuat rikalaning nyantengang indik pikayuna-pikayunan anyar indik Barat (Jagat kauh) sekadi pikayunan anak "tiosan".
Panglimbak etnologi, sekadi antropologi structural Claude Lévi-Strauss, ngawinang penyarca indik konsepsi kemajuan linier, utawi oposisi semu inggian "parajanane sareng sejarah" miwah "parajanane sane nenten masejarah", kawedarang banget magantung sareng pikayunan sane cutet indik sejarah sane kawangun antuk panglimbak akumulatif.
Nanging, klaim universalisme budaya punika sampun kawada olih makudang  pemikir sosial abad kaping -19 miwah kaping-20 sekadi Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser, lan Deleuze.
Silih tunggik kelompok etnis utawi etnis inggih punika krama sane kagapukang dados asiki sane nitenin saka siki, sane madasar antuk atribut bersama, sane minayang  sane saking kuuban utawi kelompok sane tiosan sekadi tradisi, leluhur, basa, sejarah, parajana, budaya , bangsa, agama miwah perlakukan sosial ring dije dane meneng
Anggota saking sinalih tunggil kelompok etnis, akehan neten  kajantenang olih warisan budaya, leluhur, mitos asal, sejarah, tanah air, basa,  utawi  logat , sistem simbolik sekadi agama, mitologi miwah ritual, ajeng-ajengan,  cara mabusana miwah angga fisik.
Majalaran antuk pauwahan basa, akulturasi, adopsi miwah konversi agama, individu utawi kelompok  prasida magingsir nyabran genah ngawit asiki  soroh  etnis nuju soroh etnis tiosan
Etnogenesis inggih punika  pawangunan identitas etnis sane mapasahang sampun prasida kagapungang utawi kasorohang.
Ngawit saking basa Inggris modern   kantos ritengahing abad kaping-19, etnik kawigunang sane mateges kafir utawi pagan (manut pikayunan saking "bangsa-bangsa" sane matiosan sane durung nyarengin oikumene Kristen), sekadi Septuagint ngawigunayang ta ethne ("bangsa-bangsa") anggen ngartiang   jadma ibrani goyim "bangsa-bangsa, non-ibrani miwah non-Yahudi".
Ring abad kaping-19, istilah punika  ngawit kawigunayang ring "arti khusus majeng ras, utawi jadma miwah bangsa" mangda  mawali ring suksmannyane ring basa Yunani.
Etnis, a. lan n.") kaanutan sareng bantangnyane, kebangsaan prasida kawigunayang inggian antuk sinonim  miwah etnisitas utawi sinonim sareng kewarganegaraan ( ring panegara sane madaulat).
Napike etnisitas prasida nyangkepin pesaratan pinaka budaya universal kantos  wates galahe  sane kajantenang  manut ring napi sane kaartiang sane kawigunayang.
Manut Thomas Hylland Eriksen, studi indik etnisitas akehan sangkani kakalih pabligbagan sane matiosan kantos mangkin.
Pendekatan instrumentalis  taler ngawigunayang etnisitas utamanyane pinaka  pahan  ad hoc saking strategi politik, sane kawigunayang pinaka sumber daya majeng kelompok  sane muatang,  mangda prasida manggihang tatujon sekunder sekadi, panincapan arta brana, kekuasaan miwah status.
Konstruktivis   manggihang indik identitas nasional miwah etnis pinaka  pasupati sejarah, wewengan mangkin, napi malih risampune identitas kacihnayang sekadi nguni.
Ring sakancan pabligbagan multikulturalisme ring panegara-panegara sekadi Amerika Serikat miwah Kanada sane madue kuuban imigran sane ageng saking makudang budaya, miwah risampune kolonialisme ring Karibia miwah Asia Selatan.
Kaping tiga, pawangunan kelompok kapolihang saking utsaha anggen mamonopoli sang sane maduwe kuasa miwah status.
Barth sampun nelanturang saking Weber rikalaning nitenin indik parilaksana etnis sane kawangun.
Dane katun  mapasahan sareng  pikayunan-pikayunan antropologis indik budaya pinaka entitas sane kawatesin, taler entitas pinaka paiketan primordialis, sane ngentosin antuk fokus antar muka antar kelompok. "
Dane cumpu antuk panitenan  saking Joan Vincent inggihpunika (ring parafrase Cohen) "Soroh... dados kacutetang utawi kajimbarang yaning kaanutang antuk napi sane kabutang ring baga politik.
Soroh taler kawedarang  pinaka napi sane kabuatang olih parajana  boyaja sane kabutang manut kauripan parajana (biologis).
Conto  saking panitenan sane kamargiang inggih punika primordialisme, esensialisme, perenialisme, konstruktivisme, modernisme, miwah instrumentalisme.
Primodialisme esensialis ngawedarang entitas inggih punika kasayuwaktian kawentenan i manusa, kawedarang entitas punika satata ngawitin sajeroning parilaksana i manusa taler nenten pacang kauwah malih.
Primodialisme kekerabatan nlantarang indik soroh  sane pinaka paiketan saking pasawitran  silih tunggil soroh sane kaanutan antuk cacirennyane sekadi budaya (basa, agama miwah adat saking riin) kacutetang anggen nyihnayang  panguratian biologis.
Primordialisme Geertz, utamanyane sane kakemit olih antropolog Clifford Geertz, maosang  i manusa akeh sane mapikayun indik sakancan pangweruh sane kapanggihang kaanutang "antuk napi sane kaicen" olih manusa purba, sekadi wenten pasemetonan, basa, wawidangan, taler budaya sane mabinayan.
Smith (1999) minayang kakalih soroh: "perenialisme sane kalanturang", nyihnayang indik wenten panegara sane  sampun  kapanggihang duke nguni, "kaping kalih perenialisme" maulang  inggih punika nyuteyang indik embas taler  rambug, miwah mawali medal sejarah i manusa nguni antuk cihna medalnyane  bangsa-bangsa riin.
Pikayunan punika nlantarang indik napi sane kabaos soroh inggih punika cara sane kawigunayang olih kuuban politik anggen nyalimurang indik padruennyane, kekuasannyane , wawidangan miwah status silih tunggil pabuat kelompok.
Perenialisme instrumentalis manggihin indik soroh  pinaka alat sane kawigunayang  mangda prasida nguningin soroh sane mabinayan taler watesnyane majalaran antuk galah, nlantarang soroh pinaka pemargi anggen ngepah status sosial,  sane maarti soroh inggih punika dasar anggen nyangkepin napi sane kabuatang olih soang-soang angga.
Manut Donald Noel, pahan soroh pacang  kapanggihang yaning wenten kuuban soroh sane masanding sareng soroh tiosan, taler  yaning soroh punika kaciriang olih pahan etnosentrisme, pesaingan , miwah sane madue kekuatan diferensial sane ageng.
Ngalanturang teori Noel's,  kekuatan diferensial patut  medal  mangda prasida nyihnayang pahan soroh.
Paguyuban soroh sane mabinayang, patut mesaing  mangda prasida molihang tatujonyane, sekadi kekuasaan, kasugihan, miwah wawidangan.
Dane mawosang  paguyuban soroh wantah kakarya i manusa, sane  prasida kalestariang yaning  dados dasar rikalaning ngamargiang kauripan olih  parajanane.
Dane maosang, sadurung wenten homogenitas soroh puniki nenten kabuatang rikalaning ngwangun  kauripan parajanane.
Roban soroh, samian mapenampen indik  panglimbak budaya kaanutang antuk galahnyane , yadiastun sejarawan miwah antropolog sampun prasida nyobhayang akeh nilai, parilaksana miwah prarem sane nyihnayang indik napi sane  metu duk nguni wantah  panitenan sane anyar.
Parindikan punika medasar antuk suksman "budayane".
Pikayunan puniki medal, pinaka utsaha nadosang indik perbudakan krama krama Afrika-Amerika miwah krama mued saking Amerika  ring wawidanganyane sane resmi kawangun antuk dasar kebebesan kuuban sami.
Akeh ilmuwan sane sampun kaloktah nlantarang indik pabinayang soroh taler manggihang soroh krama makulit putik saking eropa inggilan.
Nenten ngubungan status kramane sane madue kulit mawarna sane  kirang kauratiang ring Amerika Serikat, antuk rasa  percaya ring anggannyane, dane ngubungan  nirdon ipune nenten prasida  magapukan sareng budaya Amerika.
Dane ngawedarang ring Racial Formation ring  Amerika Serikat, teori etnisitas  sayuwaktinyane  kedasarin antuk matilarnyane parajana kulit  putih  taler nguratiang indik pengalaman unik  kramane sane nenten makulit putih ring Amerika Serikat.
Pidabdab sane ngicalang caciren budaya asli  mangda prasida magapukan sareng sang sane madue palehaman nenten  prasida kamargiang olih makudang soroh, punika pinaka  penampen indik rasisme miwah diskriminasi, yadiastun parindikan punika prasida kamargiang olih sane tiosan.
Dane kaloktah rikalaning medalnyane "panegara-bangsa"  antuk wates-wates sane kawedarang bangsa tepet sareng wates-wates Negara.
Negara-bangsa, punapi je, setata ngingkupin samian sane sampun kamedalang saking kauripan nasional sangkaning wenten kapiambeng.
Panegara sane akeh madue soroh metu sangkaning kakalih pidabdab sane singsal, inggian wates panegara sane mabinayang sareng wawidangan suku mued, utawi pangingsiran soroh sane alit nuju panegara sane dumunan.
Panegara- panegara sekadi Inggris, Prancis miwah Swiss kawangun olih kuuban soroh sane mabinayang saking sorohnyane taler sampun ngerasayang pangingsiran sane ageng, ngawetuang napi sane kabaos parajana sane "multikultural", utamanyane ring kota-kota sane ageng.
Yadiastun pesaratan puniki  sering kabligbagang  pinakana paduruen publik,  politik, nangging  pesaratan puniki  taler kautamayang pisan olih soang-soang angga, kantos kulawarga.
Sadurung Weber (1864-1920), soroh miwah etnisitas  kapanggihang kalih aspek sane pateh.
Manut pakelengan punika, Negara sapatutnyane nenten ngangkenin caciren soroh, nasional miwah rasial nanging sapatutnyane ngeratayang politik  miwah hukum samian parajanane.
Abad kaping -19 manggihang panglimbak ideologi politik nasionalisme soroh,  risampune  soroh kaiketang antuk  nasionalisme, kapertama olih ahli teori Jerman termasuk Johann Gottfried von Herder.
Soang-soang nyobyahang indik pikayunan-pikayunan ngenenin  pan-etnis  inggian pamerintah wantah molihang tanah sane kawigunayang olih soroh Jerman.
Kolonialisasi Asia puput ring panguntating abad kaping -20, majalaran antuk pangremba saking nasional mangda prasida merdeka miwah prasisa nentuang nasib ngeraga ring sajebang benoa.
Makudang nagara Eropa, taler Prancis miwah Swiss, nenten mupulang gatra indik soroh kramannyane.
Salami penjajahan Eropa, krama Eropa  rauh ring Amerika Utara.
Etnografi digital akehan pilih galah mangda prasida nguningin budaya miwah parajana sane matiosan.
Etnografi Relasional nyuksemain indik  soroh pelajahan saihang ring genah utawi  proses saihang ring kramane sane kaproses.
Tatujonnyane inggih punika mupulang data mawinan peneliti maksang kaiwangan angganyane indik  akuda data sane pinih kidik.
Wawancara sering karekam utawi kasalin antuk tulisan,  mangda nenten wenten pikobet indik pencatatan, nanging samian gatra sane kasayagayang prasida kaanalisis.
Tios saking utsaha punika, nenten wenten peneliti sane yukti nenten iwang.
Informan-informan puniki  sering katunasang mangda prasida nitenin informan tiosan sane ngangganin parajanane, sering ngawigunayang bola salju utawi sampling berantai.
2010) nurensa indik ontologisme miwah spistemologis sane nasarin etnografi. 
Peneliti teori kritis nlantarang indik "pikobet ngenenin indik kekuasaan antuk napi paiketan   sane katitenin  olih peneliti miwah paiketan inggian kewagedang miwah kekuasaan."
Gambar prasida madaging indik napi sane wenten ring jagate majalaran antuk pikayunan ngeraga, utamanyane manut ring pengalaman ngeraga duk nguni.
Ide gambar manut saking  imajinasi taler sampun langsung kawigunayang olih alit-alite.
Antropologi budaya miwah sosial sane mangkin  molihang  panguratian sane pinih ageng rikalaning ngamargiang panitenan etnografi.
Etnografi taler kawedarang "studi kasus."
Kerja lapangan biasannyane kamargiang kantos awarsa langkung ring genah krama tiosan, meneng sareng krama irika, taler malajahin tata cara kauripan  krama irika.
Napi sane sampun karasayang olih Benediktus sareng  pueblo Zuni Barat Daya kadadosang sepat siku-siku utawi  dasar kerja lapangan.
Etnografi tipikal mautsaha nitenin makasami, nganutin sejarah budaya sane wenten paiketannyane, panitenin geografi fisik  utawi genah-genah   kraman sane katitenin, sekadi iklim,  sane  ketah kabaosang olih antropologi biologi inggih punika   genah jadmane meneng.
Pasawitran miwah struktur sosial (rumasuk indik yusa, sane maiaban, lanang/istri, paguyuban sukarela,  soroh, miwah sane tiosan yaning wenten) dados karanjingan.
Genah, upakara miwah cihna agama  sane tiosan sampun  lami kauratiang  taler dados pancer panitenan etnografi, utamanyane rikalaning kemargiang prasida kasaksiang olih krama tiosan  taler para antropolog sane rauh prasida  taler nyaksiang.
Kacontoang, yaning wenten soroh jadma sane makijeman punika kawedarang silih tunggil cihna komunikasi, dane mautsaha  ngerasin suksman anake makijeman (minab suksmanyane akeh).
Geerts, sane mangkin kantun nganutin etnografi tradisional, pidabdab puniki kamargiang mangda prasida nyobhayang indik "jaringan" utawi "kesepautan" budaya.
Budaya nyurat ngwantun ngicen pauwahan sane becik inggian ring antropologi miwah etnografi sane sering kasambat 'postmodern', 'refleksif', 'sastra', 'dekonstruktif', utawi  'poststruktural'.  Sasuratan punika ngwantu makudang kewagedan miwah pikobet politik sane kapanggihang olih samian praktisi pinaka sepat siku-siku  miwah praktik etnografi sane kantun mikobetin.
Mapaiketan sareng daging sane untat, Budaya nyurat puniki  kautamayang anggen nguniting sampunapi etnografer prasida  nyobyahang budaya miwah parajana sane matiosan nanging nenten singsal sareng  pikayunan ngeraga utawi kelompok sane katelebang sapisanan kamargiang nenten kantos  banget ngangkenin kawagedan  nanging ngutamayang objektif.
Santukan tatujon etnografi inggih punika  nyobhayang indik daging, parilaksana, agama,  miwah basa sane sane kasobyahang taler sareng-sareng katelebang  saking makudang  soroh budaya, Harris, (1968), taler Agar (1980) ngawedarang etnografi  punika  pinaka pidabdab sajeroning asil panitenan.
Sosiolog Sam Ladner ring bukunnyane maosang, yaning kayun nguningin napi sane kabuatang olih parajanane patut "kasuryanin antuk penampen sane tiosan," sane kasayagayang olih etnografi.
Majalaran antuk panitenan sane kamargiang olih kramane sane "sampun ngawigunayang pidabdab" punika, etnologi prasida ngawetuang kawagedan sane praktis saking produk utawi layanan.
Konferensi Ethnographic Praxis in Industry (EPIC) buktinyane.
Monograf Jaber F. Gubrium lan James A. Holstein (1997), The New Language of Qualitative Method, mawosang indik wangun-wangun etnografi saking "tata cara ngandika."
Fine mapanampen peneliti sayuwaktinnyane nenten manut  sekadi napi sane ipun pikayunin – taler "sajeroning pidabdab sane kamargiang sane sayuwaktinyane nenten dados kauningin olih anak tiosan".
Dane ngawedarang "hayalan" mabuat pisan anggen mikukuhin pekaryan mangda satata becik taler ngimpasin parindikan sane dangan ngawi kaon.
Kode etik masosang inggih punika antropolog  ngeranjing ring pahan ilmiah miwah politik,taler wawidangan manusa miwah ajagate sane  sapatutnyane kalaporang sabeciknyane.
Peneliti  sane ngambil  carita sane pilih leket taler kauwah kedasosang fakta.
Yaning selehin, etnografer  pastika kelangan makudang pahan santukan pagweruhnyane kirang.
Krama adat, taler kawedarang jadma sane kapertama, jadma mued, utawi jadma mued, inggih punika soroh sane budayanyane matiosan saking genah sane sampun kajajah taler kauripin olih soroh tiosan.
Parajanane kasobyahang pinaka "krama mued" yaning dane prasida ngalestarian tradisi utawi budaya mued  sane wenten paiketannyane sareng genah irika.
Krama adat  sering kaarepin olih baya saking kuubandane, sekadi kasutreptian ekonomi, basa, cara nitenin, miwah margi margi nuju sumber daya sane keandelang olih budaya ipune.
Kirang langkung akeh krama adat inggian satak seket yuta kantos tinganatak yuta.
Pinaka pakelengan majeng parajanane, Krama mued kapertama kawigunayang olih  krama Eropa sane kawigunayang anggen ngabinayang krama mued Amerika mawit saking krama Afrika sane kadayanin.
Ring warsa 1970-an,  pidbadab puniki kawigunayang   pinaka  utsaha anggen ngiketang pengalaman,  pikobet,miwah  utsaha makudang parajana sane kajajah ngalintangin wates-wates internasional.
Pidabdab puniki prasida kukuh ritengahin wicara indik krama mued akehan saking krama tiosan ring wawidangan utawi panegara tiosan, kawicakan sane kaandelang irika silih tunggil sane masalahang saking kawicakan miwah prarem sane kadruenang, sane ngicen pangius  majeng komunitas miwah hak tanahnyane.
Silih tunggil laporan Perserikatan Bangsa-Bangsa warsa 2009 sane katerbitang olih Sekretariat Forum Permanen   anggen wicara ngenenin adar ngawedarang: Sampun meabad-abad, risampune masa penjajahan, krama mued sampun  nyatet sejarah perlawanan, napike ngeraja utawi mapaiguman sareng  Negara, mawinan nyihnayang  kakukuhan kramane mangda prasida maurip manut ring identitas dane sane mabinayan.
Kramane puniki  olih para penulis kuno sekadi  leluhur manusa Yunani, utawi pinaka kuuban manusa sane  sampun meneng ring Yunani sadurung wenten manusa Yunani.
Perang Salib (1096-1271) kedasarin antuk perang suci ngelawan  sapa sira sane kasorohang olih gereja pinaka kafir.
Nanging, dewan ngawedarang parindikan punika prasida kadabdabang  majalaran antuk hukum  yaning non-Kristen  nenten cumpu nganutin Kristenisasi miwah hukum alam Eropa.
Duk abad 14-15, krama adat sane  mangkin kasabambatang pinaka Kepulauan Canary, sane kaloktah pinaka Guanches (sane sampun meneng ring pulo-pulo ngawit era SM) kauratiang olih penjajah.
Duk warsa 1402, Spanyol  sampun ngawit mautsaha nyerang miwah nyajah pulo-pulo punika.
Kramane sane nyerang  ngawi benyah taler makta penyakit buat krama Guanche, sane ngawinang  identitas budayannyane ical.
Sekadi sane kawedarang olih Robert J. Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt, lan Tracey Lindberg, pikayunan sekadi puniki sayan ngalimbak "anggen ngukuhang kramane sane nenten Kristen miwah nenten Eropa taler tanah miwah hak-hak dane kaambil."
Raja Spanyol Ferdinand miwah  Ratu Isabella nyewa Christopher Columbus, sane kakirim duk warsa 1492 mangda prasida nyajah taler ngaturang tanah anyar majeng Spanyol.
Alexander ngicen samian tanah  sane kapolihang majeng Spanyol salami durung "naenin kadruenang olih Kristen."
Makweh conquistador sane jejeh, yaning kapicayang pilihan, krama adat pacang yukti-yukti nerima agama Kristen,  sane manut hukum nenten pacang ngicen invasi maring tanah ipune miwah ngambil barang-barangnyane.
Dados Negara Katolik duk warsa 1493, Inggris miwah Prancis  mawali nitenin indik napi  sane sampun kakukuhang wantah anggen ngayahin  pabuat sorohnyane kemanten.
Ngangkenin tanah  kemargiang majalaran antuk "ritual sane kamargiang" anggen nyihnayang napi sane keangkenin olih hukum Negara penjajah antuk tanahe punika.
Duk warsa 1774, Kapten James Cook mautsaha mangda klaim tanah Spanyol majeng Tahiti nenten durus  kamargiang antuk ngapus  cihna  padruennyane taler kagentosin antuk makarya  cihna padruen Inggris.
Pidabdab puniki ngesahang  inggian tanah sane neten kawigunayang  antuk cara sane kacumpuin olih system hukum Eropa kabungkah majeng kolonisasi Eropa.
Rikalaning  prarem kolonisasi  kasungkenim dados hukum sane kasepautang olih colonial Eropa, tatacara anggen ngangkenin tanah adat punika sayan ngalimbak.
Anggen mastikayang akeh  parajana adat ring jagate sukil pisan katitenin, santukan kantun wenten pokibet utamannyane rikalaning nyarca saka siki jadmane punika taler data sensus sane kasayagayang nenten taler prasida nyangkepin.
Puniki ngingkupin akidiknyane limang tali diri  krama sane mabinayan langkungan saking pitung dasa kalih panegara.
Wenten taler sane sampun magapukan sareng soroh tiosan utawi sampun akeh sane mauwah.
Akeh soroh inggian panegara afrika sane pinih modern miwah bebas medaging krama sane kawenetanan budaya miwah kauripannyane pinaka juru boros sering nenten kauratiang taler kapasahang saking struktur politik miwah ekonomi ring panegara punika.
Pangius saking sejarah miwah penjajahan Eropa sane  kantun memargi ring Amerika manut soroh krama mued abot pisan, majalaran antuk akehnyane sang sane makuasa katarka  panedunan populasi ageng pisan utamanyane  sangkaning pinungkan,  tanah sane kamaling miwah kekerasan.
Ring panegara Oaxaca pahan kelod (65,73 persen) taler Yucatán (65,40%), akehan kramannyane inggian krama mued, sekadi sane kalaporang duk warsa 2015.
Deskriptor "India" miwah "Eskimo" nenten malih kawigunayang ring Kanada.
Sane pinih kaloktah inggih punika pauwahan Aboriginal Affairs and Northern Development Canada (AANDC) mauwah dados Indigenous and Northern Affairs Canada (INAC) duk warsa  2015,  raris  mapasahan dados Indigenous Services Canada lan Crown-Indigenous Relations and Northern Development Canada duk warsa 2017.
Krama-krama  First Nations ngalingga tanganin solas perjanjian sane manomor akehan ring wawidangan sane mangkin kaloktah Kanada inggian warsa 1871 lan  1921,  sajabaning  ring makudang pahan British Columbia.
Wates wawidagangan Greenland ring Kerajaan Denmark taler pinaka umah majeng krama mued  miwah  inuit (kirang langkung 85 persen) sane  meneng ring wawidangan punika duk abad kaping-13, ngentosin krama Dorset pribumi  miwah  Norse Greenland.
Ring panegara-panegara  sane mabasa Spanyol utawi Portugis, kramane manggihang wenten índios, pueblos indígenas, amerindios, povos nativos, povos indígenas, lan, ring Peru, Comunidades Nativas (Krama mued), utamanyane majeng parajana Amazon sekadi Urarina lan Matsés.
Krama adat kapanggihang ring sajebag wawidangan Brasil, yadiastun wenten akidik saking kuubandane meneng ring wawidangan pelestarian Indian ring pahan Kaler miwah Kauh Tengah panegara inucap.
Sane mangkin akehan krama Armenia sane meneng ring jaba  genah leluhur dane sangkaning genosida Armenia warsa 1915.
Pangwedar kayun raris ngeranjing ring  pikobet sane kearepin olih  Israel-Palestina duk 1990-an, Palestina ngangkenin  krama mued pinaka soroh sane sampun wenten  taler nenten kauratiang olih Yahudi, sane mangkin  kidik pisan ring Negara Israel.
Ring Rusia, "krama adat" kaanutang antuk akeh kramane (kirang saking seket tali diri), taler nenten nguratiang soroh, wit nyane saking panegara nail utawi genah rikalaning invasi, kolonialisasi utawi wates Negara,  kuuban sosial, ekonomi miwah budaya khas.
Krama Tibet inggih punika krama sane asli saking Tibet.
Ring Hong Kong, krama mued ring wawidangan sane anyar  manut deklarasi Tiongkok-Inggris pinaka jadma sane kaembasan majalaran antuk  garis anak lanang sane wenten ring warsa 1899, sadurung  kapasautin  anggen nyimbarang wawidangan Hong Kong.
Cham inggin punika krama mued saking pecak panegara  pahan Champa sane kaikupin olih Vietnam daweg perang Cham-Vietnam salami Nam Tien.
Khmer Krom inggih punika krama mued Delta Mekong miwah Saigon sane katumbas olih Vietman saking Raja Kamboja Chey Chettha II antuk upah silih tunggil  putri Vietnam.
Pikobet puniki taler karasayang  olih samian panegara tiosan ring wawidangan ASEAN.
Krama adat Mindanao inggih punika krama Lumad miwah suku Moro (Tausug, Maguindanao Maranao  miwah sane tiosan) sane taler meneng ring Kepulauan Sulu.
Soroh puniki sering kawedarang pinaka krama mued Australia.
Salami abad kaping-20, pecak koloni inucap ngamolihang kemerdekaan taler  Negara-bangsa kawangun  antuk panuntunan lokal.
Sisanyane wenten selae manusa alit, sane maurip inggian siu kantos tigang tali warsa sane lintang, wewengan mangkin  mawali kapanggihang ring Palau ring Mikronesia
Manut sensus  2013, Selandia Baru Māori ngwangun 14,9 persen saking kuuban Selandia Baru, antuk kirang saking atenga akeh krama ring Māori (46,5 %) sane wantah nitenin angga pinaka Māori.
Akeh pamucuk nasional Māori ngalingga  tanganin pasemaya sareng Inggris, Pasemaya Waitangi (1840), kapanggihang ring makudang soroh  sane ngwangun entitas geo-politik modern inggih punika Selandia Baru.
Wicara-wicara puniki  sane ngeranjing taler pelestarian budaya, basa, hak tanah, sane kadruenang  miwah  ngawigunayang sumber daya alam, nyantengan politik miwah otonomi, degradasi miwah wawidangan kaon, lacur, kesehatan miwah kasepekang.
Kawentenannyane taler ngawi  bingung yaning wenten sejarah ngenenin indik panginggiran  krama taler  kuuban sane kantun karebutin saking silih tunggil wawidangan, sane prasida ngawetuang biuta indik kainggilan miwah padruen tanah miwah sumber daya.
Lempas saking krama adat sane mabinayang, dados kacatet dane sane madue pikobet taler wicara sane pateh anggen  ngarepin kramane  sane kajantenang utawi nyerang.
Sajabaning pinih mabuat inggian punika krama Sakha miwah Komi nenten  (kalih krama adat  pahan kaler Rusia) sane mangkin prasida memerintah repbuliknyane ring panegara Rusia, miwah Inuit Kanada, sane  ngwangun akehan wawidangan Nunavut (kawangun duk 1999)
Sane katulak punika ngangkenin wenten hukum sane sampun metu sadurungnyane sane kalaksanayang olih krama Meriam.
Karereh duk 11 Oktober 2011.
Umat Hindu miwah Cham sareng-sareng polih siksaan agama lan  soroh  miwah  agamanyane kawatesin ring paikupan pemerintah Vietnam sane mangkin, antuk panegara Vietnam  ngambil sarana Cham taler nenten nadosang Cham ngamargiang tata upacara agaman dane.
Duk warsa 2012, polisi Vietman ring Desa  Chau Giang nyerang Masjid Cham, mamaling generator listrik, taler marikosa  para anak istri Cham.
Duk warsa  2012, Indonesia ngawedarang inggian Pemerintah Indonesia nukung  utsaha ngalimbakang miwah  ngeromromin krama adat ring sajebang jagate… Indonesia, sapunapi je, nenten ngangkenin  napi sane kemargiang tata laksana krama adat…. Ring panegara puniki.
Vietnam witnyane  magenah ring wawidangan Delta Sungai Merah  nyarengin taler ngerebut tanah baru sekadi Champa, Delta Mekong (saking Kamboja) miwah Dataran Tinggi Tengah salami. Nam Tien.
Kinh Vietnam sane akeh wenten  ring Dataran Tinggi Tengah sampun nguwah wawidangan punika.
Taler nenten wenten  budaya sane kaicalang olih budaya sane tiosan.”
Krama adat  sampun kacihnayang saderhana, nenten maetika, miwah  nenten mabudi luhur.
Makudang filosof, sekadi Thomas Hobbes (1588-1679), ngawedarang krama mued wantah pinaka jadma sane "nenten madue etika".
Kapolihang saking Internet Archive 13 Desember 2013.
Deklarasi PBB indik hak-hak Krama Adat, sane kaambil olih Majelis Umum duk warsa 2007, nyantenang indik hak krama mued anggen nentuang nasibnyane, sane nyihnayang makudang hak mapaiketan antuk nitenin sumber daya alam.
Pengeboran minyak taler prasida ngerusak panyiuan warsa budaya Gwich’In.
Proyek pawangunan sekadi pawangunan dam,  pipa, ekstraksi sumber daya sampun akeh nguwah krama adat, sering nenten kaicen pagentos.
Para istri puniki taler dados tanggungan ekonomi olih anak lanang risampune dane nenten madue kekaryan.
Sekadi krama Munduruku ring wana Amazon nenten cumpu indik pawangunan dam Tapajós antun wantuan Greenpeace.
Kakalih skenario utama kausulang, wit pangius ring Afrika Tengah, taler wit pangius saking irika, utawi  pahan sane kakawitin dados gelombang sane nyebar ka pasisi kangin miwah kelod, antuk asiki gelombang sane ngalintangin cekungan Kongo nuju Afrika Kangin, taler malih siki nuju  pahan Kelod  nyujur segara Afrika miwah Telabah Kongo nuju Angola.
Terminologi banteng sane kawigunayang olih kuuban pengangon Bantu anyar sane akidik nyihnayang  banteng punika mawit saking pisagane sane mabasa Sudan Tengah, Kuliak miwah Kushitik.
Nenten doh saking telabah Mutirikiwi, raja-raja Monomatapa ngwangun wawidangan Great Zimbabwe, sane pinaka kauripan para leluhur krama Kalanga
Budaya Swahili sane medal saking panyiluran puniki nyihnayang akeh pangius Arab miwah Islam sane nenten kapanggihang ring budaya tradisional Bantu, sekadi akeh anggota Afro-Arab saking krama Bantu  Swahili.
Risampune Perang Dunia II, pemerintah Partai Nasional resmi ngambil sane kawigunayang  punika, nanging pidabdab nasionalis Afrika sane ngalimbak miwah kuuban liberalnyane mauwah dados "Afrika", mawinan "Bantu" kawedarang sekadi kawicakan apartheid.
Malih pisan paguyuban sareng apartheid  ngaonan kawentenan punika, taler pemerintah Afrika Kelod  mauwah maring wasta "soroh mued" sane prasida naut antuk politis nanging yaning kanutang antuk sejarahnyane bogbog.
Ring Swati carangnyane inggih punika –ntfu taler kata bendanyane inggih punika bunftu.
Nenten samian Basque pinaka kramane sane ngawigunayang basa Basque.
Basque esan modern) taler akhiran –(k)ara ("cara (maparilaksana)").
Dane nyatet  wata basa Basque pinaka enusquera.
Yadiastun  dane yaning kaanutang ring genetik wenten pabinayang   sangkaning isolasi, Basque   kantun kas  sekadi Eropa  utamanyane ngenenin pahan  Y-DNA miwah mtDNA dane, taler ring makudang  soroh genetik sane tiosan.
Nanging, panuntunan saking haplogroup Y-DNA manggihang  ring keturunan  anak lanang langsung dane, akehan Basque anyar madue leluhur sane pateh sareng krama Eropa Barat, inggih punika akehan sane kapanggih saking Haplogroup Indo-Eropa R1b-DF27 (70%).
Lempas saking frekuensinnyane sane tegeh ring Basques, pabinayan internal Y-STR saking R1b-DF27 endepan irika, taler ngasilang yusa sane anyar", sane nyihnayang dane kabakta ka wawidangan punika saking genah tiosan.
Pamupulan haplogrup mtDNA miwah Y-DNA sane kadadosang conto irika akeh pabinayannyane yaning saihang antuk frekuensi modernnyane.
Nanging, kirang langkung  4500 warsa sane lintang  samian tatamian Y-DNA saking pegapukan Iberia  saking  para juru boros Mesolitik miwah petani Neolitik kagentosin olih garis keturunan R1b saking petandu Indo-Eropa saking padang rumput, taleh cirri genetik Basque inggih punika asil saking abad sane alit yaning saihang ring akeh paguyuban, pangingsiran genetic miwah endogamy.
Mattias Jakobsson saking universitas Uppsala ring Swedia nitenin indik materi genetic saking kutus kerangka manusa duk Zaman Batu sane kapanggihang ring Gua El Portalón di Atapuerca, Spanyol Kaler.
Pikolih puniki kasobyahang ring Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States.
Soroh campuran puniki taler kapanggihang pinaka leluhur  krama Iberia modern sane tiosan, nanging Basques tetep  kasobyahang salami penyiuan warsa risampune galahe punika, pauwahan raris ke Iberia sane ngawinang wenten pegapukan sane mabinayan taler paweweh saking samian soroh Iberia tiosan.
Wenten bukti anggen nukung panitenan punika inggian galah duke punika taler dane sane mabasa  Basque sane nguni (suryanin: Basa Aquitania).
Kerajaan Pamplona, wawidangan Basque Tengah, sane raris kaloktah pinaka Navarre, kafeodalisasi taler ngesor  maring pangius pisaga sane agengan inggian Aragon, Kastilia, miwah Prancis.
Kareredang  olih perang semeton Navarra,  raris akeh wawidangan sane kalah sadurung kaserang olih tentara Spanyol (1512-1524).
Nanging, Basque makeh nerima  titah kantos Pauwahan Prancis (1790) miwah Perang Carlist (1839, 1876), risampune Basque nukung pewaris Carlos V miwah preti sentanannyane.
Soroh otonom (silih tunggil pidabdab sane kejantenang ring Konstitusi Spanyol 1978) sane kaloktah pinaka Euskal Autonomia Erkidegoa utawi EAE ring basa Basque taler pinaka Comunidad Autónoma Vasca utawi CAV ring basa Spanyol ( ring basa Inggris: Soroh Otonomi Basque utawi BAC), inggih punika wenten tatiga provinsi Spanyol Lava, Biscay miwah Gipuzkoa..
Kaget kasambatang  pinaka "Negara Basque" (utawi Euskadi) olih para penulis miwah badan-badan public wantah madasar antuk tetimbang tatiga provinsi barat punika, nanging taler wantah pinaka singkatan sane becik yaning  konteksnyane nenten ngranayang bingung.
Khusus  ring napi sane kawigunayang antuk umum, Prancis Pays Basque ("Negara Basque"),  majalaran antuk nenten wenten  panitenan sane kalanturang, manut samian  Negara Basque ("Euskal Herria" ring Basque), utawi akeh sane khusus ke Negara Basque kaler (utawi "Prancis").
Uratiang   inggian ring sejarah, Navarra prasida nganutin  wawidangan sane jimbaran, taler Provinsi Basque Kaler sane mangkin ring Navarra Bawah taler kawedarang pinaka (pahan saking) Nafarroa, nanging "Navarra Tinggi" (Nafarroa Garaia ring Basque, Alta Navarra ring basa Spanyol) taler kapanggihang pinaka cara anggen nguningin wawidangan kuuban otonom wewengan mangkin.
Pangweruh basa Spanyol  patut ring sor konstitusi Spanyol (pasal nomor.
Pangweruh indik Basque, risampune  tiban-tibanan rered salami kaperintah olih Franco sangkaning penganiaan resmi, mawali nincap sankaning kawijakan basa resmi sane ngawi kecik taler pangremba saking  parajanane.
Wantah basa Spanyol sane kawedarang basa resmi Navarre, taler basa Basque wantah basa resmi  sareng wawidangan   kaler provinsi, pinaka genah krama Nevarra sane mabasa Basque.
Akehan kuuban puniki meneng   nampek ring  wawidangan Kota Bayonne--Anglet-Biarritz (BAB) ring segara (ring Basque puniki inggih punika Baiona, Angelu miwah Miarritze)
Yutaan sane pinaka warih Basque, (Suryanin Basque American miwah Basque Canadian) meneng ring Amerika Utara (Amerika Serikat; Kanada, utamanyane ring Provinsi Newfoundland miwah Quebec), Amerika Latin (ring 23 negara), Afrika Selatan, dan Australia.
Katarka  wenten 2,5-5 yuta warih saking Basque meneng ring Chili; Basque sampun ngicen pangius ageng yaning nenten sane pinih kukuh ring panglimbak budaya miwah ekonomi panegara inucap.
Puniki akehan saking wawidangan sane mangkin dados Negara pahan Chihuahua lan Durango.
Ring Guatemala, akehan Basque sampun magenah ring Departemen Sacatepequez, Antigua Guatemala, Jalapa salami enem temurunan kantos mangkin, nanging wenten sane sampun magingsir nuju Guatemala City.
Bambuco, gambelan krama Kolombia, madue wit saking Basque.
Elko, Nevada, ngaremba  pestival   Basque sane kamargiang nyabran warsa sane kapekelengin antuk sasolahan, ajeng-ajengan, miwah budaya krama Bsque saking Kebangsaan Spanyol, Prancis miwah Meksiko sane sampun  metu ring Nevada duk panguntating abad kaping-19.
Makudang genah maubuhan  sane ageng ring Amerika Utara, sane kawangun ring tanah sane kapicayang olih colonial, prasida kapanggihang ring wawidangan iriki.
Wenten sejarah Budaya Basque ring  Chino, California.
Dane akehan warih sane meneng ring Spanyol miwah Meksiko.
Caciren Basque sane wenten paiketannyane sareng basa mued inucap  neten wantah kaejohin.
Sekadi sane ketah wenten ring panegara Eropa,  wates-wates wawidangan, inggian sane kamedalang saking lingustik utawi sane tiosan, nenten kautamayang sane antuk caciren nasional sane  jimbaran.
Titiang madue sawitra sane  nyarengin ring  politik nanging nenten kawigunayang majeng titiang.
Wenten akidik kramane sane ngawigunayang basa monilongual Basque: dasarnyane samian  kramane sane ngawigunayang Basque kasorohang madue kakalih basa ring kakalih perbatasan.
Basa Basque kadadosang pinaka basa  temurun sane nenten kasobhayang mabinayang sareng basa Eropa sane tiosan, sane  makasami rumasuk ring soroh basa Indo-Eropa sane jimbar.
Paumahan iriki pateh sekadi wit kulawarga.
Sekadi  sane kasambatang ring budaya tiosan, nasib kulawarga sane tiosan magantung saking druen kulawarga, Kulawarga Bosque sane sugih akehan prabeain samian  okan-okannyane antuk makudang cara, nanging kulawarga sane  lacur minab wantah madue asiki barang sane  prasida kapinayang majeng ring asiki okannyane.
Risampune medal  zaman industri akehan, pidabdab puniki ngawinang wenten panginggiran krama  Basque  ring desa mangingsir ke Spanyol, Prancis utawi Amerika.
Manut para narawidya miwah komentator sampun mautsaha nreptiang pidabdab punika antuk paiketan patrilinier inggian garis keturunan saking krama lanang pinaka inovasi.
Dane medal saking rezim Franco antuk basa miwah budaya sane kaparipurnayang.
Wawidangan puniki sampun dados pancer para misionaris sekadi Francis Xavier lan Michel Garicoïts.
Lasuén inggih punika penerus Fransiscan Padre Junípero Serra taler ngwangun 9 saking 21 Misi California sane kantun wenten ring sawewengkon segara.
Rikalaning Henry III saking Navarre ngeranjing Katolik mangda prasida dados raja Prancis, Protestanisme das ical saking kuuban Basque.
Wewengan mangkin, manut  silih tunggil pangwedar kayun, wantah akidik saking seket persen krama Basque sane percaya majeng Tuhan, nanging sisannyane inggian agnostic utawi ateis nenten percaya sareng Tuhan.
Manut siki, Agama Kristen sampun wenten ring Panegara Basque salami abad kaping-4 miwah kaping-5 manut sane tiosan,  parindikan punika nenten kantos kepanggihang duk abad  kaping-12 miwah kaping-13. 
Dados nyane, agama Kristen rawuh "dumunan".
Manut silih tunggil carita, dane memarga nyabrang pitung warsa ring pantaraning goa ring gunung Anboto wiwah ring gunung tiosan; rikala dane magenah ring Anboto gumine dayuh, rikala dane ring Alona utawi Supelegor, utawi Gorbea gumine tuh.
Kabawosan rikala dane mapupul ring goa goa tegeh ring puncak suci, dadi ngawinang krebek.
Kacaritayang akeh wong samar, mekadi jentilak (sakadi raksasa), lamiak (sekadi memedi), mariuak (wangunan tenget), iratxoak (regek tungek), sorginak (balian), miwah sane lianan.
Irika wenten anak sane seneng mogbog maadan San Martin Txiki ("St Martin the Lesser").
I raksasa duk punika wawosan kawentenan masa batu sane sampun ical sane magenah ring muncuk gunung duk durung wenten kaweruhan indik wesi.
Selami a masa, para narawidya mligbagang indik genah anak istri Basque sane luhur pinaka hakim, pewaris, miwah arbiter ring masa anti-Roman, masa tengahan, utawi masa modern.
Navarre maduwe awig awig sane tiosan, sane nitenin negara Spanyol indik nuju Demokrasi (the Amejorameinto, ngincapang masa diktator).
Kawentenan antuk kasatyan lan indentitas politik, basa miwah budaya sane riwet ring Navarre.
Akeh kadung kudang sekolah sane magenah ring wawidangan Basque, nganggen sistem Basque ring paplajahannyane.
Taler, pikayunan bebas utawi merdeka sane ageng sampun ketah ring wawidangan nasionalis Basque sane madue kapercayaan ngakiwa.
Parajanane irika nguningang dewek nyane tios ring sajeroning budaya miwah basa antuk pisaganyane.
Miquel de Unamuno pinake kawiwiku sane kasub ring panguntat masa 19 miwah 20.
Dane taler ngadegang Chilean Trade Union Association kaanggen ngalimbakang pamargi saka buruh nginutin ajahan Gereja Katolik.
Kawentenan carita San ring Botswana utamanyane kapanggih ring wewidangan muncuk kaler bukit Tsodilo Botswana.
Ring warsa 1950 kantos warsa 1990, parajana San magentos karya ring bangkete karana moderenisasi sane katitah oleh guru wisesa.
Seka san inggih punika silih tunggil saking 14 "seka leluhur sane kantun wenten"; inggih punika "seka sane maduwe lelintihan pateh, sane maduwe basa utawi budaya pateh".
Manggala seka san ring warsa 2003 mawosan pikayun anggen parinama san ngeraga mawinan ngganggen parinama san sekadi seka.
Tiyang sering kanikain sane pinih patut santukan kantun nganggen aran Bushman.
Tiosan punika, para manggala seka San kukuh nenten ngemanggihin pikobet ritatkala wenten soroh (Die Burger) sane kasengguh aran "boesman""
Penyamabrayan San pateh sakadi Eskimo, pateh sakadi budaya Eropa, nanging taler nganggen uger uger parinama miwah yusa.
Ring panyamabrayan San, alit-alite nenten maduwe pakaryan tiosan saking maplalian miwah maliang liangan.
Dane makarya kulawarga miwah seka nyungkemin antuk padruwen sember wiwah genah ngerereh ajengan
Semere irika nyat makudang kudang bulan ritatkala rawuh masane tuh.
Ring  song puniki kadagingin padang sane dawa.
Ngawitin musim semi kawedarang musim pinih  sukil: kawentenanyane  tuh  tur panes nyentak risampune musim dingin sane tis miwah tuh.
Para istrine mumpulang buah, beri, umbi-umbian, bawang, miwah tetaneman sane tiosan  kawigunayang anggen ajeng-ajengan sekane.
Kaanutang antuk genah, San ngerayunin 18 kantos 104 ukud, taler baling, kumbang, uled, ngengat, kupu-kupu miwah tetani.
Haplogroup puniki inggih punika pahan saking seka  mawit haplogroup A miwah B,  kakalih carang punika  sane ngawitin  kromosom Y i manusa.
Haplogroup mitokondria sane paling mabinayan (pang lingsir), L0d, taler sampun katitenin  pinih  akeh ring baga San Afrika Selatan.
San taler  kaiusin pisan olih  parajanane sane pinaka mayoritas miwah petani sane nenten mawit saking irika ke tanah sane tradisional sampun  kajenekin olih krama San.
Icalnyane tanah punika  ngawinang makudang pikobet sane kaarepin olih krama Adat Botswana, taler rumasuk indik San sane katundung  saking Central Kalahari Game Reserve.
Niki pacang  naur San santukan ngawigunayang panuntunan adat dane.
Van der Post kapiara ring Afrika Kelod, taler salami maurip kedaut antuk budaya mued Afrika.
Sangkaning  salami maurip seneng antuk "suku sane sampun ical" puniki, Van der Post ngamedalang buku warsa 1958 indik pemarginyane, sane majudul The Lost World of the Kalahari.
Film witnyane The Hunters, sane kamedalang duk warsa 1957, nyobhayang indik  jerapah sane kaburu.
Rainnyane Elizabeth Marshall Thomas nulis makudang buku taler akeh artikel indik San, wenten sane kadasarin antuk carita kauripannyane sareng krama inucap rikanjekan budayandane kantun kukuh.
Parindikan puniki taler katitenin olih Lawrence Van Gelder anggen New York Times, sane ngawedarang inggian film punika "pinaka utsaha anggen ngelestarian requiem".
Pahan BBC The Life of Mammals (2003) madaging indik video bawak saking karama mued San  mawit saking gurun Kalahari sane  maboros  ritengahing gurun sane abot pisan.
Sangkaning pateh, karya-karya San prasida ngambarang indik lukisan gook kuna.
Film puniki kasutradarain olih Jamie Uys, sane mawali ke San salami dasa warsa taler sareng The Gods Must Be Crazy, sane mabukti  kaloktah ring dura negara.
The Covenant (1980) karya James A. Michener, inggih punika  carika sejarah sane witnyane ring Afrika Kelod.
Novel Norman Rush warsa 1991, Mating nyaritayang indik genah kemah Basarwa nampek saking Kota (imajiner) Botswana  ring dije aksi utama katitenin.
Duk warsa 2007, David Gilman nerbitang The Devil's Breath.
Gegelan sane polos saking Te No.
Krama  Jermanik inggih punika parajana sane madue sejarah meneng ring Eropa Tengah miwah Skandinavia.
Ring pablibagan  duk Romawi, krama-krama Jerman taler kasambatang pinaka Germani utawi Jerman Kuni, yadiastun akeh parajana sane ngawedarang kakalih istilah punika kaon,santukan nyihnayang sapa sira angganyane sareng Jerman modern.
Punika taler, penulis Romawi  kapertama nyobyahang indik krama Jerman  nampek ring Rhine rikanjekan Kekaisaran Romawi ngwangun kuubandane ring wawidangan irika.
Utsaha Romawi mangda prasida nyambungan wawidangan sane jimbar inggian Rhine miwah Elbe puput warsa 16 M, kesarengin antuk kekalahan Romawi sane pinih ageng duk perang Hutan Teutoburg duke warsa 9 M.
Duk abad kaping 3 Goth sane mabasa Jerman akehan Stepa Pontic, ring jaba Germania, taler ngamedalang makudang pemargi ring segara ke Balkan miwah Anatolia kantos ring Siprus
Arkeologi taler nyihnayang indik   parajana miwah ekonomi sane sukil ring sajebag Germania.
Manut tradisi, krama  Jerman kawedarang madue pidanda sane  akehan ngenenin indik mamusuh miwah ngentosin rah.
Kramane sane mabasa Jermanik Kuno minab madue tradisi puitis sane pateh, syair aliteratif, taler krama krama Jermanik nyobyahang  carita sane witnyane saking galah pagingsiran.
Napi malih basa  saking dije witnyane  kedadosang bantang anggen masingsal, antuk wit Jermanik, Celtic miwah Lantin , taler Illyrian.
Lempas saking basa witnyane, wasta punika kalanturang majeng krama Romawi majalaran antuk krama Celtic.
Ring panguntating zaman kuna, wantah krama sane nampek Rhine, utamannyane krama Frank, miwah wenten Alemanni, sane kasobyahang Germani olih para penulis latin  utawi Yunani.
Nanging para penulis Rimawi nenten tegteg nitenin kramane sane mabasa Celitic, utawi ngayahin krama Jermanik pinaka pesaratan utama, ngaresepang krama Jerman pinaka silih tunggil bangsa utawi bangsa antuk caciren soroh sane tegteg yaning kaiketang antuk basa.
Para Sarjana taler wenten sane nelebang  Abad Pertengahan ngawit mangkin katakenin napike  krama-krama Hermanik puniki manggihang anggandane pinaka kesatuan etnis, nanging sane tiosan nyihnayang indik kawentenan basa Jermanik pinaka fakta sejarah sane prasida kawigunayang anggen nitenin krama-krama Jermanik, lempas saking napike dane manggihang anggandane sekadi jadma "Jerman". 
Majaran antuk dadalan punika, Goffart ngawedarang kawentenan Jermanik punika patut samian kaimpasin mangda "kasar" sajabaning arti linguistik, miwah sejarawan sekadi  Walter Pohl taler ngawedarang mangda  kawentenan punika prasida kaimpasin  utawi katlantarang sabeciknyane.
Ring catetan Caesar, siri kas sane pinih tinglis  saking krama Germani inggih punika kramane sane meneng ring sisi kangin Rhine, ring Gaul sisi kauh, panitenan dane  indik penyimpangan sejarah ring tulisannyane.
Tacitus taler nenten jumenek ring kayun napike bangsa Jermanik utawi nenten, ngawedarang dane nenten mastikayang indik Bastarnae, sane kabaos sekadi Sarmatians nanging mawicara sekadi Germani, indik Osi miwah Cotini, indik Aesti sane sekadi Suebi nanging wicarannyane basa sane tios. 
Danube  atas mawiguna  pinaka wates  kelod. 
Nenten yayas napike krama Jerman puniki mawicara ring Basa Jermanik , taler dane ketarka pinaka kramane sane mawicara basa Celtic.
Tacitus  terus nyambatang indik soroh Jermanik ring pasisi tukad Rhine duk  pangawit kekaisaran , sekadi Tungri, Nemetes, Ubii, miwah Batavi.
Kadaut antuk puniki, tigang soroh punika taler naenin kawigunayang ring  wates Linguistik modern sane lingsiran, midenin ngambarang indik pahan basa Jermanik raris).
Herminones utawi Hermione ring pedalama, taler Suevi, Hermunduri, Chatti, Cherusci manut Pliny.
Salian punika, Tacitus nulis ring genahe sane pateg inggian makudang  jadma percaya wenten soroh sane tiosan sane lingsir sekadi maketiga, rumasuk "Marsi, Gambrivii, Suevi, Vandilii".
Strabo, sane ngutamayang indik Germani  inggian Elbe miwah Rhine, taler nenten nyambatang indik putran-putran Mannus, taler masahang wastan-wastan Germani sane nenten Suevian, ring kakalih soroh tiosan, sane taler nyiratang tiga soroh utama: "suku-suku Jerman sane alitan, pinaka Cherusci, Chatti, Gamabrivi, Chattuarii,  miwah kalanturang Samudra Sicambri, Chaubi, Bructeri, Cimbri, Cauci, Caulci, Campsiani".
Salami galah linguistic Pra-Jerman (2500-500 M), basa proto taler kaiusin olih substrat linguistik sane kantun kapanggihang ring fonologi miwah leksikon Jerman.
Wenten  akeh pangius ring raos asa Celtic, nanging akehan raris doh kapanggihang , akehan raos sane kaselang punika  kapanggihang inggian sadurung utawi salami wenten pauwahan suara sane katlatarang olih  Hukum Grimm.
Yadiastun Proto- Jermanik kauwah nenten ngawigunayang logat majalaran antuk metode komparatif, kapasti kayang inucap nenten pacang dados basa proto sane masetelan.
Prasati rahasia kapertama (sisir Virmose, pacer Øvre Stabu), witnyane ngutamayang ring Denmark modern taler kasurat antuk sistem Elder Futharkm mawit saking tengan kakalih abad   kaping kalih Masehi.
Nanging, vocal Proto-Jermanik sane kagapukan sane nenten kesarengin  antuk tekanan, sane kabuktiang ring prasasti rahasia abad kaping 4 miwah kaping5, taler nyihnayang inggian norse Primitif nenten pastika ngawitin langsung saking logat Jermanik Kauh.
Ring panguntating abag kaping -3 M, lingusitik sayan jimbar sekadi licalnyane konsonan sane pinih untat-z ring basa Jermanik Kauh sampun kapanggihang  ring kontinum "sisa" logat Kelod kauh.
Karanjinganyane basa Burgundia miwah Vandalic ring soroh Jerman Kangin, yadiastun prasida kapinehin, nanging durung pastika santukan pengesahannyane arang.
 Krama inggih punika soroh angga sane magapukan  mapaiketan antuk sistem sosial  sane ngelantur kantos kapungkur wekas, utawi kuuban sosial sane ageng sane mabagi  wawidangan spesial utawi sosial sane pateh, sane satinut antuk kuasa politik sane pateh taler akeh madue pangaptin budaya. 
Kramane ngwangun pola parilaksana antuk nadosang parilaksana utawi raos sane prasida katerima utawi nenten prasida katerima.
Yaning magapukan, parajanane prasida ngawi kuubandane mangda molihang bati antuk pemargi sane sukil kamargiang ngeraga; kawigunan ngeraga miwah anake akeh mawinan prasida kabinayang, utawi  manut wicara sane kapanggihang kantun nenten maimbang.
Sane mangkin giliran kruna Latin societas, sane mawit saking kata benda socius ("sawitra, timpal, sekutu"; pinaka kata sifat sosialis) sane kawigunayang anggen nlantarang indik paiketan inggian kuuban sane masawitra, sekadi sipil.
Duk warsa 1630-an kawigunayang anggen nujuhang "krama–kraman sane kaiket olih wawidangannyane  taler paiketan sane eling idup sareng-sareng ring kuuban sane sampun majanten". 
Struktur puniki minab madue makudang paletan kekuatan politik, kaanutang ring wawidangan budaya, geografis, miwah sejarah sane patut kaarepin olih kramane.
Krama sane kasukuan  wenten conto status  miwah conto sosial sane kawatesin
Evolusi budaya puniki madue pangius sane abot pisan ring pola komunitas.
Kota-kota mauwah dados negara-kota  miwah negara-bangsa.
Wenten parajanane ngicen status majeng krama utawi soroh krama yaning krama  utawi soroh krama punika ngamargiang parilaksana sane  prasida naut manah taler sane kakayunin punika taler, kuuban parajanane taler dados ngelidin utawi misuna kuuban parajanane sane mamurug ring prarem sane kasepautin.
Yadiastun manusa sampun ngwangun makudang soroh manut sejarah, para antropolog akehan sane nyarca indik parajana sane  mabinayan kantos ring dije pabinayan sorohe punika madue galah sane neten pateh  ngenenin indik keuntungan sekadi sumber daya, prestise miwah kekuasaan.
Yadiastun manusa sampun ngwangun makudang soroh manut sejarah, para antropolog akehan sane nyarca indik parajana sane  mabinayan kantos ring dije pabinayan sorohe punika madue galah sane neten pateh  ngenenin indik keuntungan sekadi sumber daya, prestise miwah kekuasaan.
Nanging, wenten kramane sane maboros ring wawidangan sane madue sumber daya akeh (sekadi krama Tlingit) idup ring soroh sane ageng miwah ngwangun struktur sosial hierarkis sane abot pisan sekadi chiefdom.
Status ring suku akehan pateh, miwah pamutus sane kapolihang majalaran antuk kesepautan samian krama. 
Nenten wenten linggih politik sane madue kuasa sane janten,  miwah manggala wantah sang sane maduwe pabuat sane ageng, makadi pragiwa; mawinan punika, karumaketan soroh anggen padruwen sami nenten titah kuasa kemanten.
Mawinan kawentenan pangan utawi ajeng-ajengannyane sane sampun becik, parajanane pastoral prasida nyokong pawongan ring wewidangan sane jimbar.
Upaminyane, wenten makudang-kudang undagi, makarya perabot, sanjata, miwah papayasan, ring pantaraning kasugihan sane tiosan.
Kulawarga-kulawarga punika sering molihang kuasa malarapan nincapan kasugihannyane.
Bet-bet irika kaabas miawah katunjel, tur awunyane kaangen baberekan.
Dane manawi mawali ring wit palekadannyane rauh tur makarya punika malih ring warsa-warsa salanturnyane.
Ageng alit awentenan pakraman ring desa majanten kacihnayang saking jimbarnyane wawidangan sane prasida angen magarapan ring bangket; mangda desane prasida sawatara 30 diri ngantos 2000 diri.
Para sosiolog nganggen kruna revolusi pertanian anggen nganikayang panglimbak teknologi  sane sampun wenten salami 8.500 warsa saking nguni sane nyihnayang pikamkam matatanduran miwah maubuh-ubuhan.
Undagan sosial sane pinih ageng medal ring kawentenan pawongan subak.
Sakewanten, mawinan para dagang ajeng-ajengan sane becik miwah para istri sane nenten malih banget makarya ajeng-ajengan anggen kulawarga-kulawarganyane, dane wantah ngawantu para lanang-lanange.
Dadosnyane wenten undagan kuasa ring sajeroning pawongan.
Eksplorasi  indik Eropa ring Amerika dados silih tunggil sane ngawinang panglimbak kapitalisme.
Nika ngamedalang tur nincapang efisiensi sane becik 
Kalebihan sane kalintang ageng  puniki ngawinang pagentos-pagestos kadi iwawu prasida inut ring sajeroning revolusi domestik.
Pamuputne, tan pepadan dados sayan ageng.
Ring sajeroning geografis, paling kidik panagara ring Eropa kauh, Amerika kaler, Australia, miwah New Zealand ngaranjing irika.
Silih tunggil pakayun kasenangan Uni Eropa inggih punika parajana sane guyub magatra.
Seka-seka akademis, profesional, miwah ilmiah mawosang ragannyane pinaka parajana (makadi, American Mathematical Society, American Society of Civil Engineers, utawi Royal Society).
Seka punika (pinaka baga sosial) sane pateh ring sajeroning tata-titi, agama, adat, miwah sorohnyane.
Tegesnyane pateh sakadi  wangun palemahan kuna- makadi dusun, desa, kota miwah panegara.
Para arkeolog akeh nginutin pikayunan indik pabligbagan sosial sane dumun kawangun saking doh tur nampeknyane.
Nenten wenten seka sane matiosan sareng sane lianan.
Pangwedarnyane banget mapaiketan sareng kulawarga, genah kapertama alit-alite ngamolihang peplajahan indik tata-titi ring jagate.
Parajanane sane nglimbakang parajana tiosan sampun pastika uning indik paiketan mabraya taler paiketannyane ring kawentenan linggih-linggih mautama ring sajeroning wewidangan ageng.
Ring pantaraning panglimbak miwah ngwangun parajanane inggih punika makudang-kudang utsaha miwah seka pinaka perangkat ngwangun parajanane.
Masa puyung: Pamargi sane nglimpadin ngamecikang, nambanin, miwah ngentosin pahan sane nenten becik, rikala  parajanane prasida nyumponin tatu miwah uwugnyane, sane sampun ketah kapanggihin manusa. 
Wenten tiga wangun dasar rikala nitenin parajana inggih punika nitenin akar rumput, ngawangun pabrayaan, miwah "nitenin seka sane mawangun institusi," (taler kasengguh "panitenan seka sane maduwe basis luas/jimbar," umpaminnyane panitenan seka sane nganggen basis agama, utawi panitenan seka sane nganggen basis jemaat).
Kaambil duk: 22 Juni warsa 2008.
Panyungkeman seka prasida idep lintang ring sajeroning  muputang pikobet.
Seka-seka punika prasida ngawentenang  miwah nyokong  awig sane kaambil ngenenin indik kasukertan  parajanane sami lintang ring pikayun seka kemanten.
Seka sane nginutin soroh: ngawit saking budaya sane adung, sub-budaya, soroh, agama, tetamian sane sampun kacampuh, miwah budaya ring aab jagate mangkin.
Paiketan paraanga ring sajeronin seka virtual wantah nyelehin panyiluran gatra-gatra sane kasungkemin.
Para wikan ring wangun humaniora inggih punika "para narawidya sae nyelehin humaniora" miwah humanis.
Humaniora ketah nyelehin tetamian lokal, saking wit, sastra, tembang, miwah seninyane, pangidepan ring angga, lelampahan, miwah masa-masa.
Antropologi nenten dangan ngranjing ring silih tunggil wangun puniki, miwah makudang-kudang pahan antropologi nginutin siki miwah lintang saking widang niki.
Kruna antropos (άνθρωπος) rauh saking kruna Yunani anggen "manusa" utawi "pangraga".
Dadosnyane, yadiastun para antropolog ketah yelehin wantah siki sub-bidang, dane stata ngelingin wangun biologis, linguistik, wit, miwah budaya saking pikobet sami.
Pangruruh holisme nitenin akeh para antropolog teleb nyelehin manusa, gatra biogenetik, arkeologi, miwah linguistik tiosan ring nyelehin parisolah.
Arkeologi kasengguh pinaka ajahan sosial miwah pahan saking humaniora.
Akeh filsafat masa kalihdasa miwah kalihdasa siki sampun wantah panyelehin basa miwah pitaken sakadi penampen Wittgenstein, akeh filsuf kantun paling indik kosakata sane kaanggen, ajahan sastra sampun nyelehin fitur retoris, asosiatif, miwah urutan basa; tur para narawidya sampun melajahin indik panglimbak basa saking dumun.
Punika kabawos pinaka "wangun awig", pinaka "wangun" interpretatif mangda pateh, pinaka "kuasa" nitenin parajanane, miwah pinaka "titah sang raja kasarengin antuk pidanda".
Awig kabawos politik, mawinan kakaryanin olih politisi.
Immanuel Kant nyurat, "filsafat Yunani kuna punika kapah dados tiga ajahan: fisika, etika, miwah logika.")
Shinto, Taoisme, miwah agama par jana tur wawidangan tiosan nenten madue tata-titinyane.
Wangun pikayunan punika nyihnayang polah logika sane nenten kacihnyang agama mawinan wenten pikobet irika, kirangnyane bukti, miwah sane nenten janten. .
Dane mabuwat anggen ngresepang  pikobet manusane.
Agama-agama sane nenten wenten ngawangun, inggih punika Hindu, Shinto, utawi agama sane rauh saking parajanane.
Ritatkala agama-agama tradisional nenten praside ngentasin pikobet-pikobet sane anyar, medal agama-agama sane anyar 
Seni lelampahan taler mapaiketan sareng para praginane, makadi para pangawi tembang miwah lelampahannyane.
Niki kabawos seni lelampahan.
Igel-igelaan taler kaangen pinaka genah magatra (cingakin basa tubuh) saking ageman manusa taler baburon (igelan nyawan buang) miwah ageman kadi tetanduran (don sane kaampehang angin).
Ring seni Bizantium miwah Gotik ring masa Middle Age,  kewentenan gereja pinih mabuat ring sajeroning kawentenan alkitab miwah sane maya.
Ceciren nyane inggih punika warna lokal ketah kabawos pinaka bantang (mekadi lelampahan kartun).
Niki ketah nyarengang pakarya sasawenan nginutin pengrasa sane kaangen, utawi nginutin kawentenan genahe punika.
Sakewanten,  manawi ring babawosan artistik,  punika mateges kawentenan nyane macampuh sareng ngareka,   komposisi miwah kawentenan estetika tiyosan sane kaangen nyinahan pikayunan ekspresif miwah konseptual saking prakstisi.
Ireng mateges sebet ring badauh,  kemanten ring genahe tiyos ketah taler petak. 
Kruna "barak", umpaminyane, nyungkemang makudang wagun ring spektrum barak puniki.
Niki mawit sakeng kubisme miwah nenten ngareka ring pikayunan kukuh.
Dadosnyane, sesampunne puput masekolah akeh nelasang galah mapikayun napi sane jagi kakaryanin, sane ngawinang ngamolihang gunakaya sane akidik rikala nyumunin makarya, tiosan punika lulusan saking sekolah kejuruan akeh sampun maduwe karya.
Sakewanten, bukti empiris nyinahang lulusan humaniora prasida molihang gunakaya sane agengan saking buruh sane nenten maduwe kawagedan sasampun sekolah menengah, tur maduwe kasukan sane pateh sareng sawitrannyane ring wewidangan tiosan.
Sakewanten, persentasi linggih sane kaicen, humaniora polih sayan tuwun.
Dana saking Federal nenten ageng anggen ngelimbakang Humaniora saking wewidangan tiosan sekadi STEM utawi Tetamban.
Panampen punika, manut dane, ngiket anake sane mapikayun mawit saking soroh budaya sane pateh, tur ngamedalang rasa budaya sane kesambung antuk filosofi sane dumun.
Lempas saking kawigunan sosial nyane, narasi imaginasi punika pinaka perangkat utama antuk pakaryan sane katampi antuk wit, budaya, miwah sastra.
Poststrukturalisme sampun mikobetang indik ajahan humanistik madasar antuk pitaken indik artos, intensionalitas miwah kepengarangan.
Sekadi punika, mekadi mapikayun kritis, yadiastun kabawos pinaka hasil humanistik, prasida karuruh antuk konteks tiosan.
Rasa bagia sekadi punika nenten satinut antuk utsaha  nincapnyane galah ngeraga miwah rasa gargita  majeng kramane sane dados ciri budaya barat; punika mawinan prasida nyangkepin pesaratan Jurgen Habermas  mangda nenten nguratiang status sosial miwah sakancan pikobet  sane metu saking baga-baga sane sadurungnyane nenten katakenang sane kabuatang  ring genah Krama Borjuis
Yadiastun akeh panampen humaniora sane nungkasin nganggen sajeroning ajahan eksakta ipun sampun nyambatang pawaliannyane.
Becik taler nguningin kawentenan wit filsafat.”
Bebawosan (saking basa Latin, mateges "mepah" utawi "maiketan") inggih punika "pangentas ring angga miwah anak tios,  ngaraga miwah pakraman, miwah pikayun ngaraga tur babawosan tiosan."
Wangun gatra (elaborasi internal utawi  teknis ngenenin indik punapi sane jagi kabawosang).
Wit suara makadi ciren gumi miwah wenten taler pakaryan manusa (makadi nyelapang utawi nenten nyelapang) ngawit ngeranayang kualitas signal sane kawedar saking pangwedar sane katerima olih siki utawi lintang sane mirengang.
Pangidep miwah pangresep gatra jakti sane katarka. 
Imbanyane pikayun inggih punika agem sane jakti kajalapang makadi masalaman utawi makijapan,  taler nenten nyelapang,  makadi mapeluh. 
Punika taler,  sastra sane nyantenang unsur-unsur nonverbal makadi agem sasuratan,  mababasan, miwah nganggen emoticon kaanggen nyihnayang emosi.
Makudang kudang kawigunan bebawosan nonverbal ring manusa inggih punika nyangkepin miwah ngareka,  magehang miwah negesang,  ngentosin miwah pangentos, nitenin,  miwah matiosan saking gatra denotatif  
Mangda mresida mebawos jangkep,  sami pamargi non-verbal makadi angga,  prarai,  suara,  pangadeg, ngusud,  doh paek, galah,  miwah daging palemahan tiosan mangda kasarengan rikala ngadeg mabawosan  
Laksana non-verbal prasida kaangen ring wewangun basa universal.
Melajahin basa kajantos ketah saking anake kantun alit.
Wangun basa mekadi Esperanto, basa pemrograman, miwah makudang kudang format matematika punika nenten kawatesin antuk basa manusa sane matiosan.
Anggah ungguhin basa katitenin antuk uger uger.
Kawentenan mangkin, basa anake kolok ring jagate (American Sign Language) kabawos pinaka basa sane kauningin antuk cihna vocabulary, grammar, miwah struktur linguistik kalempas sajeroning basa manusane.
Mawinan asapunika, bebawosan inggih punika ngawedar sarin pikayunan sane ngawenang pamiarsa mapaidepan pateh.
Pinaka chanel, sane sinyal nyane nginutin transmisi.  
Pinaka tetujon, ring gatra punika rauh.
Nenten wenten wantuan antuk tetujon sane tios.
Nenten wenten wantuan antuk kawentenan sane ruwet.
Parilaksana puniki prasida ngambil makudang kudang wantu, sajeroning silih tunggil makudang-kudang tata cara mabawos.
Sintaksis (laksana sasawenan miwah pawayangan)
Ngelingang kakirangan punika Barnlund (2008)  nganikayang wangun bebawosan transaksional.
Parilaksana kaping kalih, kabawos pinaka polah dasar (konstititif utawi pikayunan sane becik (konstruksi), pageh ring kawentenan pangraga mababawosan pinaka pamutus tatacara magatra prasida kategesin.   
Pakayunan ngaraga sane ngawedar tur sane nerima nenten pateh nginutin ring tetamian,  budaya,  utawi lanang istri genahnyane, prasida gatra punika ketampi tios.
Yadiastun kadi buku kode sane macihna polah, nike nenten nyihnayang model sane ngawinan akeh pikobet konseptual.
Perusahaan sane madue dana akidik prasida nyawis mangda nyarengin ring kakaryan puniki wantah akidik,  tiosan punika seka utawi perusahaan sane agengang prasida ngange spektrum bebawosan sane jangkep.  
Wewidangan gegatran pinaka pupulan raga,  seka,  miwah wangun sane mupulang,  ngamargiang,  ngawedarang,  utawi makarya nginutin gatrane.  
Ring sajeroning interpersonal verbal bebawosan kantun wenten kalih soroh gatra sane kawedar : daging gatra miwah gatra relasional.
Niki pinaka paplajahan ngenenin sapunapi pangraga nlatarang punapi sane ngawinang lampah miwah parilaksana sane matiosan.
Bebawosan sane jakti ngewetuang kawentenan kulawarga maduwe pikayunan saling asah asih asuh.
Peneliti nglimbakang teori anggen ngresepang pangrerawosan.
Anake ten nyidaang ngresepang "napi sane kawedar" kerana nenten uning indik kruna-kruna hukum sane ambigu utawi jangkep, kruna medis miwah sane lianan sane nenten karesep olih sane mirengang.
Piranti sane kuna miwah nenten mresidayang ngawedar teknologi sane anyar taler ngranayang pikobet.
Umpaminnyane ngranjing ring wangun seka sane nenten janten tur mawinan punika ngranayang paling sareng sira jagi iring mabebawosan.
Becikan yening kruna-kruna punika nenten kaanggen mangda nenten ngranayang paling.
Sakewanten penelitian sajeroning bebawosan, nyinahang rasa bingung punika prasida ngawetuang legitimasi sane kaanggen rikala persuasi nenten prasida mamargi.
Indike punika rikala pangrawos ngawedar daging pikayun nanging sane mirengang maduwe panampen matiosan.
Indik puniki, ring galahnyane ngawinang pangentos sane mabuwat sajeroning tatacara para yowanane mebabawosan miwah ngidepang efikasi soang soang sane kaange mebawosan iring anake lian.
Jejeh kacacad - inggih punika faktor utama sane nambakin babawosan sane becik. 
Puniki nenten ja nincapang rasa percaya ring raga kemanten, nanging taler nincapang kawagedan mabasa rikala mabawos.
Silih tunggil laksana taler sida ngawinang babawosan sayan meweh. 
Parilaksana disambugiasi mapaiketan ring upaya ngirangin salah tampi, ritatkala tatuek semantik saking sasawenan ngeranayang meweh katarka.
Umpaminnyane : kruna, warna miwah cihna maduwe arti sane lian ring budaya sane matiosan.
Maduwe kawagedan ngarawos sane utama ngawinang napi sane kawedar prasida karesepang olih sang sane maduwe budaya matiosan.
Niki wantah ngranjing ring suara saking kanta miwah sami sane polih paweweh saking budaya sane matiosan.
Konsep puniki kantun matiosan saking budaya-budaya mawinan kalugra saking panagara sane matiosan.
Sajeroning makudang kudang pikobet, konsep puniki kareren, kaenengang miwah panampi sane matiosan rikala mababawosan.
Ring negara sane matiosan, gerak miwah pangadeg sane pateh kaanggen ngawedar pikayunan sane matiosan.
Akah tetandurane mepaiketan sareng bakteri rizhoma, oong, miwah gumatat gumitit ring tanahe.
Kawentenan puniki ngeranayang volatil sane tiosan kaangen ngadaut parasit sane nguwug herbivora puniki.
Biokimia ngarenayang organisme oong mangde makarya sekadi polah spesifik, nanging ritatkala molekul kimia sane pateh nenten pinaka pahan gatra biotik, dane nenten mapolah.
Ngentasin rasa sane kuorum, bakteri prasida ngarasayang karumaketan sell, miwah nitenin ekspresi gen sane anut.
Gatra, ring ketahnyane kateges pinika kaproses, karunut miwah katitenin. 
Gatra punika mapaiketan sareng data.
Gatrane punika prasida kawedar ring sajeroning galah, majalaran data storage, miwah genah, saking pabawosan miwah telekomunikasi.
Gatrane punika prasida kapolahang antuk makudang kudang wangun pinaka pangudar miwah interpretasi pangidepnyane. (sekada gatra sane kapolaan  ring runutan sasawenan, utawi kawedar saking sigal).
Kanentenjantenan punika mekadi mebading ring kawentenannyane.
Tiosan punika, basa Latin punika sampun medaging kruna īnfōrmātiō sane mateges konsep utawi pekayunan, nanging indike punika nenten janten ngaweruhin panglimbakan basa Inggris.
Ring masa modern Yunani, kruna  Πληροφορία kantun kaangen sadina dina miwah maduwe teges sane pateh sekadi gatra ring basa Inggris.
Baga puniki madasar antuk pakaryan Harry Nyquist miwah Ralph Hartley duk warsa 1920, miwah Claude Shannon duk warsa 1940.
Entropi nyarca kawentenan sane durung janten sane ngeranjing ring sajeroning variabel bacak utawi pabuwat saking proses bacak punika.
Sub-bidang sane utama saking teori informasi makadi sumber kode, teori informasi alghoritmic, teori kompleksitas alhoritmic, miwah teori informasi sekuriti.
Ring buku Sensory Ecology olih narawidya biofisika David B. Dusenbery mawosang indik puniki.
Ring pamarginnyane, gatra punika ketah kewedar olih pangrasa enduk sane patut kadeteksi olih sistem sensoriknyane miwah kauwuh olih rasa energi sadurung ipun maguna ring organisme utawi sistem. 
Runutan nukleotida inggih punika pola sane ngaweruh wewangun miwah panglimbak organisme sane nenten nganggen pekayunan tegteg.
Tiosan punika, ipun dados kabawos gatra sane ngartiang pinaka sane maduwe potensi sane kasengguh representasi, yadiastun ipun nenten kakaryanin antuk tetujon punika.
Sekadi penyawisan sane kanikayang punika nginutin sane nampi gatrane punika.
Puniki pinaka gatra sane papadan nyujuh 61 CD-ROM ngadiri duk warsa 2007.
Management parekaman swara nyantenang integritas rekaman kasimpen nyantos suwe kantos ipun kaanggen.
Beynon-davies nelatarang wangun gatra multi konsep sajeroning indik sinyak miwah sistem tanda sinyal.
Pragmatik mapaiketan ring tetujon babawosan.
Tiosan punika, pragmatik ngiket basa sareng laksana.
Semantik inggih punika ajahan indik artos cihna - paiketan cihna miwah laksana. 
Sintaks pinaka wewidangan malajahin wangun babawosan sajeroning logika miwah tata basa sistem tanda.
Ipun ngawedarang konsep beya saking informasi lexicographis miwah nginutin upadaya sane kamargiang olih penganggen kamus pinake kapertama manggihin, miwah selanturnyane ngaresepang kawentenan data kantos dane praside medalang gatra.
Ritatkala mabebawosan, pekayun kacihnayang majalaran antuk gatra kapupul saking paiketan sesawenan natuk basa sane kauningin olih anake sane mebawosan.
Visualisasi Informasi (kacutet Infovis) mapaiketan ring komputasi miwah representasi data digital, miwah ngewantu penganggen ngaresepang pola miwah deteksi anomali.
Kawentenannyane ketah kapanggih ring sosiologi miwah ajahan sosial lianan tur filsafat miwah bioetika
Sajeroning panglimbak parajana utamannyane minab madasar antuk panyamabrayaan miwah tatuwek-tatuwek masameton, tiosan ring parajana sane sampun inggil mupulang makudang-kudang ajahan indik napi manten sane ngawantu sajeroning rasa solidaritas, utawi kohesi sosial.
Durkheim nguningayang solidaritas mekanis miwah organis pinaka pahan saking teori nyane indik panglimbak parajanane ring The Division of Labour in Society (warsa 1893)
Kamus sosiologi olih Collins, kaca 405-6  
Definisi: inggih punika kohesi sosial madasar antuk paiketan pantaraning pawongan
Filsuf rihin makadi Socrates miwah Aristoteles mawosang solidaritas pinaka wangun etika sane mabuat rikala maparilaksana ring masyarakat.   
Praktik bioetika modern inggih punika kawehin olih Immanuel Kars antuk konsep Kategori Imperatif.
Ajahan indik wewidangan asing nenten kakenian.
Sane kapertama dados panyokong ajahan wewidangan, sane pinih untat penyokong ajahan modernisasi. 
Saking warsa 1953 kantos 1966, seka puniki ngaturang $270 yuta ring 34 universitas angge pangajahan wewidangan miwah pangajahan basa. 
Pangrencana ageng tur mabuat lianan nginutin pangrencana Ford. 
Sakewanten sane tiosan, kukuh, ngadegang ragane ring kampus kampus, paplajahan punike mekadi agenda intelektual sane jimbar tur dalem saking same katarka olih guru wisesa, indik punika boya Amerika sentris.
Sekadi panyelehan indik interdisiplinari sakadi studi indik anak istri, studi gender, studi anake cacat,  studi LGBT miwah studi soroh (studi Afrika Amerika, Asia Amerika, studi Latino, studi Chicano miwah Native America) nenten je pahan saking indike ring ajeng nanging kablibagan taler.
Demografi (pangater demo- saking basa yunani kuna δῆμος (dēmos) sane mateges ‘rakyat’, miwah - graphy saking γράφω (graphō) sane mateges sesuratan, deskripsi utawi panyangkaan) inggih punika ajahan statistik indik populasi, utamannyane manusa. 
Demografi pasien ngawangun sarin data anggen institusi medis, makadi anake sungkan miwah kontak emergensi tur catatan sane sungkan.
Demografi nginutin ajahan kependudukan sami.
Duk masa tengahan, para narawidya Kristen nganggen galahnyane nungkasin pakayun-pakayun klasik indik demografi. 
Silih tunggil ajahan demografi pinih riin duk masa modern inggih punika Natural and Political Observations Made upon the Bills of Mortality (1962) olih John Graunt, sane madaging wangun primitif tabel kauripan.
Pekaryannyane ngewehin Thomas Robert Malthus, sane nyurat duk panguntat masa 18, ipun jejeh, yening nenten katitenin, kawentenan jatmane pacang ngalintangin kawentenan ajengan sane prasida ngawinang baya (cingak baya Malthus).
Sensus inggih punika tata cara langsung mupulang data demografis.
Analisis sane kalaksanayang sawusan sensus anggen narka yening wenten lintang utawi kirang. 
Tata cara sane indirek sajeroning demografi kontemporer inggih punika mataken ring anake indik sameton, rerama, utawi anak alit nyane.
Taler ipun ngeranjing ring model kapatian (indik punika tabel urip, Gompertz models, hazards models, Cox proportional hazards models, multiple decrement life tables, Brass relational logits), palekadan (Hernes model, Coale-Trussell models, parity progression ratios), pawiwahan (Singulate Mean at Marriage, Page model), cacat (Sullivan's method, multistate life tables), proyeksi populasi (Lee-Carter model, the Leslie Matrix), miwah momentum populasi (Keyfitz).
Indik tingkat fertility manut ring yusa, katah palekatan nyabran warsa per 1000 istri sajeroning yusa (ketah yusa 5-19, 20-24 etc.)
Pangapti kauripan (pangapti urip), kawentenan yusa manusane sane urip nginutin level kepatian.
Populasi stasioner, populasi sane tegteg tur nenten mawah sikutnyane (pabinayan pantarane palekadan miwah kepatian inggih punika puyung).
Cingakin kawentenan kepatian manusa sekadi sane kaucap ring ajeng ritatkala kamargian ring sajebak populasi manusa sane ngawinang salah tampi.
Jatma sane ngentos kasujatian soroh nyane sajeroning statistik druwen guru wisesa ngelimbak nuutin masa sane kabawos bermigrasi utawi makisid saking sub kategori populasi nuju sub kategori populasi lianan.
Pawayangan wewidangan puniki nyinahang proyeksi anyar PBB (2004) indik populasi jagat kantos warsa 2150 (barak = tegeh, gading = sedeng, gadang = endep)
Mortality inggih punika paplajahan ngenenin indik, konsekuensi, miwah sikut saking laksana sane ngeranayang kapatian sajeroning populasi.
Migration researchers ngucapang polah sane nenten permanen, nenten kabawos migrasi.
Demografi mangkin kapelajahin ring makudang-kudang universitas ring jagate, ngadaut sisya nganggen pelatihan indik ajahan sosial, statistik utawi ajahan kesehatan. 
Indik puniki, anake praside manggihin ilmu informasi pinaka respon antuk determinisme teknologi, pakayun antuk teknologi sane "ngelimbak ngeraga, dening ipun uning ring kewagedannyane, wantah kewates antuk sumber daya material miwah sang sane ngelimbakang.
Indik puniki, kawagedan mapaiketan ring kasujatian, pamupulan, panyepelan, pangambilan, interpretasi, transmisi, transformasi miwah pabuwat gatra.
Puniki utamannyane janten yening kaiket antuk pakayunan sane kalimbakang olih A.I Mikhailov miwah pangawi Soviet tiosan duk patengahan warsa 1960.
Definisi mapaiketan ring cihna piranti sane kaanggen molihang gatra mabuat saking data sane medal sajeroning pangrencana Informasi akademis.
Puniki prasida kaanggen lantaran indik entitas sajeroning gatra ring ungkur tur prasida ngarekayang indik gatrane punika.
Sakadi rihin, pakaryannyane sampun marupa cetak, sakewanten kawagedan puniki sayan akeh kaanggen antuk materi elektronik, visual, audio, miwah digital.
Sakadi lembaganyane, ilmu informasi medal duk masa 19 kasarengin olih disiplin ilmu sosial tiosan.
Duk warsa 1731, Benjamin Franklin ngadegang the Library Company of Philadelphia, perpustakaan kapertama sane kaduwenang olih seka warga, sane gelis ngalimbak nglimpadin wewidangan buku tur dados wit eksperimen ilmiah, miwah sane ngadaang pameran eksperimen ilmiah.
Duk warsa 1801, Joseph Marie Jacquard ngamolihang sistem kartu mabolong kaanggen nitenin operasi piranti nunun kain ring Perancis.
Duk warsa 1843 Richard Hoe nglimbakang mesin cetak mapiteh, tur duk warsa 1844 Samuel Morse ngawedar gatra telegraf publik sane kapertama. 
Duk warsa 1860 ring Karlsruhe Technische  Hochschule kawentenang pasamuhan indik tata aran kimia sane sistematis tur rasional.
Royal Society ngamedalang katalog makalahnyane ring London duk warsa salanturipun.  
Akeh narawidya nyambatang Paul Otlet miwah Henri La Fontaine pinaka manggala ajahan ilmu informasi, duk kaadegang International Institute of Bibliography (IIB) duk warsa 1895.
Documentalis negesang integrasi teknologi utilitarian miwah tata cara nuju tetujon sosialnyane. 
Otlet miwah Lafontaine ngadegang makudang-kudang seka sane kasungkemin anggen standarisasi, bibliografi, asosiasi internasional, tur panadosipun kerjasama internasional.
Koleksi puniki nyarengan lembaran kertas miwah kartu standar sane kasimpen ring lemari sane kakaryanin manut index hirarkis (sane mupulang gatra saking sajebag jagat) miwah pangururuh gatra komersial (sane nyawis pinunasan antuk nurun gatra sane relevan saking kartu indek).
Tiosan punika, wates-wates tradisional pantaraning disiplin sayan ical tur akeh pawikan saking ajahan gatra macampuh sareng pangrencana tiosan. 
Warsa 1980 taler kapanggih medal makudang-kudang seka sane maduwe tatujon nampenin pagentosan.
Zhang, B., Semenov, A., Vos, M. and Veijlainen, J. (2014).
Ngepah saking media sosial sampun mabuwat kantos penerbit patut "makarya sane becik" yening kayun kasub.
Mawinan lantaran puniki jaringan-jaringan puniki kakaryanin mawinan potensi sane kawedarang. "
Sapunapi ngenenin ngadegang padruwenan miwah nimbakang pamargi ring sane nenten patut nganggen?
Niki kabawos tingkah pageh miwah seka praktik sane wenten pageh ngarumaketang pakayun-pakayun desain miwah arsitektur ring landskap digital.
Sistem ngawaliang patemon gatra otomatis kaangen ngirangin "gatra sane kalintangin".
Tatacara ngawaliang patemon informasi ngawit ritat kala para pangange ngaranjingang query ring sistem  
Tiosan punika, makudang-kudang obyek manawi sane nemugelang sareng query, manawi  kasarengin undagan paiketan sane matiosan.
Nginutin kawentenan aplikasinyane, obyek gagatran janten marupa, umpami, cakepan, pawayangan, suara, pangreka pikayun, utawi video.
Pangruruh gatra mapaiketan, sakemanten matiosan ring, pangruruh gatra punika (IR). *
Panglokikane kaanggen ngawehin kawentenan semantik formal ngenenin sapunapi kawigunan idep pastika kaanggen pananda sane wenten ring sistem KR.
Taler pinaka pasungkeman sane ketah indik kabancanan jagat minakadi kakirangan pangan miwah blabar makacihna pamurna pinaka pikayun widi, mawinan punika akehwenten sane pakrimik riwusan wenten bencana punika mawinang ngidepang nika pinaka titah widi sane kamargiang. Katuut.
Konsep puniki masib ring kawentenannyane sareng konsep Eropa ngenenin padruwen luhur raja: sakemaon nenten sakadi konsep eropa, konsep puniki nenten manggehin padruwen sane nenten kabanda ring sang makuasa.
Pikayunan widi ring suargan ketah kaanggen para filusuf tur narawidya ring Cina pinaka tatacara nepasin kuasa nenten mamargi patut, ring sistem nenten wenten sane pratiyaksa.
Utamanyane, wangsa makuasa sane sampun wenten saking dumun inggih punika 31 raja sane munggah salami 17 masa.
Sakemanten, sasampun sue, kuase sane nenten becik kaangen ring undagan sosial tiosan olih sang sane makuasa ngaranayang  pabalik miwah pituduh.
Dane ngaripta pikayun Suargan anggen nlatarang padruwennyane ngambil kuasa miwah pamargi sane becik ring arep Suargan.
Sakemanten, sane kaangen ngicenin para warga, dane ngicenin para panampi Shang mangda ngamargiang panagara alitnyane nginutin awig-awig sane kakaryanin olih Zhou. 
Dane taler waged ngaryanin jukung, sane, kaimbuhin pinaka sane kapartama nguningayang indik palalintangan, ngawinang dane kasub pinaka juru pencar.
Akeh pakarya luhur puniki inggih punika pangrawos ngenenin panglimbak politik sane makuasa.
Pakaryan-pakaryan dane pangaptinyane ngenenin pabuat undag kuasa, manah nyinggihin, miwah paiketanyane ring panjaknyane.
Ring sajeroning wawengkon puniki wenten prajuru sane kacumponin olih sang makuasa, pinaka suksamanyane, ipun satata satya ring kawentenan sang makuasa.
Dadosne, ritatkala wangsa Zhou sampun rered, punika katundung olih panagara Qin, sane mamanah kawentenan Zhou sampun rered miwah nenten becik.
Ring masa reformasi puniki kawentenang  prajuru kagentosin miwah kalimbakang sistem legalisme sane nadosang awig madue kuasa mautama, ring sajeroning pangraga, taler sane ngamong kuasa.
Wentenyane wangsa Han kadadosang pabalik ring sajeroning kawentenang wit Cina sane marupa pangentos pabuat sane ageng sajeroning tata kuasa irika.
Tatujonnyane inggih punika ngadegang kasujatian pinaka ngentosan pakayun Suargan sajeroning limang soroh kuasa puniki miwah kadadosan ring wangsa Song.
Dane taler maduwe kuasa ring wawidangan sane akeh nenten wantah ring panagara Cina sane wenten ring badelod.
Laksana sane nenten patut olih Zhu Wen miwah Liang kadadosang  rasa lek sane banget,  miwah taler wenten pakayunan ngentosin dane saking titahnyane.
Sakemanten, Kublai Khan pinaka sane makuasa nenten pratiyaksa rikala dane ngadegang titah Suargan saking wangsa Yuan mawinan ipun taler naenang dados prawira miwan kantun saking soroh Khitan, makadi anake sane tios rauh saking soroh sane pateh mawinan ipun nenten madue tetamian sane pateh miwah nenten cumpu ring budaya Cina.
Punika wantah politik sane kamargiang olih sang Raja pinaka magehang pamargi nuju Suargan.
Pakayunan pabalik nenten kaunggahang ring makudang-kudang awig.
Mawinan sane jaya inggih punika anak sane nitahang sira sane sampun ngamolihang Titah Suargan miwah sira sane lempas, akeh narawidya Cina pinaka kuasa sang Pamenang, dados kacihnayang kadi sesenggakan sane ketah ring Cina sane "jaya pinaka Raja, sane kaon pinaka bogolan" (Cina: “成者爲王，敗者爲寇”).
Keraton Silla taler kabawos nginutin Titah Suargan, sakemaon sasuratan pinih rihin rauh saking wangsa Joseon, sane kadadosang Titah Suargan pinaka bantang panagara sane ajeg.
Wangsa Vietnam ngelantur miwah ngadegang  kawentenan konfusianisme pinaka bantang negara, sane teleb ngaryanin  sistem wangsa Vietnam ring Asia Tenggara sane kapolahang riwuus sistem Sonosentris Cina ring Asia Kangin.
Riwus punika, kawentenannyane kalebur santukan Keraton Jepang maidep pinaka pratisantana saking Dewi Surya ring Jepang, kasengguh Amaterasu.
Bilih-bilih sasampun Restorasi Meiji duk warsa 1868, ritatkala raja kalinggihang pinaka panguasa ring birokrasi politik, kuasa punika majanten alit kasanding ring oligarki Meiji.
Paplajahan media pinaka paplajahan sane mapaiketan ring daging, wit, miwah pikenoh saking makudang-kudang media; makadi media masa.
Paplajahan media ring Australia nglimbak pinaka wangun paplajahan ring universitas-universitas Victoria ring pangawit warsa 1960, miwah ring sekolah menengah duk patengahan warsa 1960.
Ring sekolah menengah, ajahan ngenenin paplajahan film ngawit kaajahin pinaka pahan saking kurikulum sekolah menengah pertama ring Victoria salami patengahan warsa 1960.
Ngawit irika, ngalantur pinaka baga sane mabuwat ring kawentenan VCE.
Paplajahan media nenten ketah kaajahin ring panagara New South Wales ring sekolah menengah pertama.
Harnold Innis miwah Marshall McLuhan pinaka narawidya Kanada sane kasub sajeroning pabuat ring wangun media ekologi miwah ekonomi politik ring masa 20.
Carleton University miwah University of Western Ontario, ring warsa 1945 miwah 1946 sampun teleb ngareka kawentenan program utawi sekolah Jurnalisme.
Sane mangkin, sampun akeh universitas sane ngawentenin para narawidya ngenenin paplajahan media miwah komunikasi, miwah akeh para narawidya ring Kanada guyub nglimbakang wangun puniki, inggih punika: Brian Massumi (filsafat, studi budaya), Kim Sawchuk (paplajahan budaya, feminis, sejarah), Carrie Rentschler (paplajahan feminis), miwah François Cooren (komunikasi organisasi).
Media inggih punika makasami sane ngawentenan paiketan manusa ring jagate utawi sane tiosan.
McLuhan maosang indik “teknik fragmentasi pinaka bantang saking teknologi mesin” sane ngawangun restrukturisasi pakaryan i manusa miwah paiketannyane tur “bantang teknologi otomatis punika pinaka tungkalikane”.
Karakteristik  media makasami mateges “daging” media punika taler marupa media sane tiosan.
Manawi lampu listrik kaangen nyuluhin pebalihan bal-balan utawi anggen nyuluhang wewangunan, punika kabawosan kawigunan lampu listrik sajeroning pakaryan punika.
Nenten kantos lampu listrik kaangen ngawacen merek punika kabawos sane ketah kabawos medium.
Pangwedar media kapagehang mawinan kawentenan “daging” media tiosan.
Media sane kritis kidik pamiletnyane tur media sane demdem akeh pamiletnyane.
Communication University of China, sane dumun ketah kabawos Beijing Broadcasting Institute sane ngawit duk warsa 1954.
Panyelehan Bourdieu's ngawentenang televisi maduwe kuasa akidik, utawi bebas, saking pikayunan.
Ring sajeroning paplajahan Film, malih pisan, sekadi Frankfurt taler Berlin madue pabuat ageng ring sajeroning panglimbak anyar indik media gambar sane mapolah.
Silih tunggil pangwedaran sane ngarihinin inggih punika rarekan olih Helmut Krezuer, Literature Studies - Media Studies (Literaturwissenschaft – Medienwissenschaft), sane nyutetang panampen sane kawedar ring Düsseldorfer Germanistentag duk warsa 1976.
The German Institute for Media and Communication Policy, sane kaadegang ring warsa 2005 olih narawidya media Lutz Hachmeister, inggih punika silih tunggil saking silih tunggil lembaga sane ngaraga wantah kakaryanin indik awig media miwah komunikasi.
Medienwissenschaften sane mangkin pinaka paplajahan sane kasenengin ring universitas ring Jerman, akeh sane ngarihinin pikayunan lempas ngamanahan paplajahan puniki nujonin ring sajeroning karya ring televisi utawi media tiosan.
Niki ngamanggehang paplajahan utama limang warsa miwah kalih warsa ring paplajahan Media Elektronik.
Tiosan punika ajahan komunikasi teleb ring sajeroning tatacara mababawosan, sane malantarang utawi nenten, paplajahan media nyutetin kawentenan babaosan sane malantaran kamanten.
Paplajahan komunikasi (utawi palalintihannyane) prasida kaselehin ring Erasmus University Rotterdam, Radboud University, Tilburg University, University of Amsterdam, University of Groningen, University of Twente, Roosevelt Academy, University of Utrecht, VU University Amsterdam miwah Wageningen University and Research Center .
University of the Punjab Lahore pinaka sane kapartama ngarihinin.
Paplajahan media puniki mangkin kaajahin ring makasami wawidangan Inggris.
Sakemanten, kawentenan nyane ketah malasin kawentenan media tios-film, pangrekan cakepan, video game, miwah sane tiosan.
Niki wantah katurang suksma majeng Profesor Siva Vaidhyanathan, narawidya budaya miwah media, tur the Inaugural Verklin Media Policy and Ethics Conference, sane kaicen olih CEO of Canoe Ventures miwah UVA alumni saking David Verklin.
Jurusan media ring Radford kantun negesin anak sane nelebin jurnalisme, penyiaran, periklanan, utawi produksi Web.)
Bergson nyandingin kawentenan parajana maungkab kabawos ipun parajana sane kukuh, madue awig, tatatiti, utawi agama sane kantun kukuh.
Soros, George, "The Age of Fallibility," Public Affairs (2006).
Totalitarianisme kukuh mangda ajah-ajahan kadadosan politis sane ngawinang pikayun tios nenten prasida miwah ngawinang uwug ajahannyane ring panagara totaliter
Sajeroning parajanane sane mapikayun kukuh, pangambilan ajahan tur kasujatain kacumponin wantah ring upadaya ngamangehan wangun siki kasujatian
Mawinan pikayun nyawis kawentenan kasujatian prasida katulad, babawosan politik demokrasi nenten wantah nginutin kasujatian sane becikan.
Sakemanten Popper, nenten ngranjingin parajana sane mapikayunan maungkab sajeroning demokrasi utawi kapitalisme utawi laissez-faire ekonomi, yadiastun sampun mapikayun tios saking pangraga, sajeroning nepasin pakayunan ring seka sami.
Regulatory college inggih punika kerta sane maduwe pakaryan ngayahin pikobet jagat sajeronin nitenin pakaryan i manusa.
Umpaminyane, nenten wenten buruh ring Ontario sane makarya ring pasar sekadi ipun nenten ngeranjing ring seka Ontario College of Trades.
Weber ngamanahang, sosiologi pinaka paplajahan indik parajanane miwah parilaksana tur mawinan punika patut kaselehin daging interaksinyane.
Istilah puniki pinih becik miwah prasida nyumponin kawentenan "lelampahan sosial" makasi Florian Znaniecki, mawinan pangraga sane malaksana sosial nenten pasif, kemaon aktif miwah reaktif.
Niki kateges pinaka tatacara tios ritatkala konsekwensi sekunder sampun wus.
Manawi sisyane nenten jemet melajah ring universitas, meweh ipun jagi ngeranjing ring sekolah hukum hukum tatujonnyane dados pengacara.
Value Relation kapah dados subgrup sane nitah tur nampinin.
Pituduh puniki ngawinang makudang-kudang pikobet bilih-bilih formalitas awig sane sampun kabukti.
Sakemaon akeh kawentenan agama sane kantun masaih, dane  wantah nyayagayang pikayun saking pamiletnyane. 
Sampun ketah kauningin gereja-gereja sane kukuh miwah nglimbak ring panagara pahan sane kuna ring Amerika Serikat, sane liberal ngangsan rered.
Laksana afektif (taler kabawos laksana nginutin manah):  parilaksana sane kaambil angen nyinahang pakayunan i manusa.
Sajeroning laksana sane nenten kajelapang, nenten wenten panungkas tur kirang wicaksana.
Ritatkala pikayunan nenten kacumponin, wenten pikobet ring raga.
Imba sane ketah inggih punika pikayunan sane kacawis miwah rasional.
Maka nenem wangun puniki sane karanjingang olih Aristotoles kantun dados pabligbagan.
Micrological theories of economy inggih punika laksana pupulan angga seka.
Saking parilaksana puniki ngawinang sane nyayagayang  dados kompetitif miwah ngawinang ekonomi sane trepti.
Ajahan sane rasional yadiastun karug olih para ekonom, punika matiosan ring sajeronin ekonomi mikro.
Parilaksana tradisional: parilaksana sane kamargiang mawinan sampun katami, mawinan sampun sampun madue tingkah ngamargiang kawentenannyane.
Pinaka paripolah inggih punika praktik ring pantaraning karaketan.
Paripolah inggih punika tindak sane kaplajahin saka kidik miwah nenten kajelapang.
Pakayunan indik raga manut Cooley's inggih punika rasan raga nglimbak rikala iraga mikayunang anak tios miwah napi sane kayunang dane antuk laksanan iraga.
Modal sosial inggih punika "paiketan pantaraning pawongan sane magenah tur makarya sajeroning parajana, sane minab ngawinang parajana punika mamargi becik".
Duk pangawit masa 19, de Tocqueville maduwe pakayunan indik kauripan ring Amerika sane nelatarang tur negesang modal sosial. 
Seka makasami pacang polih pikenoh saking pakaryannyane, sakewanten i manusa pacang ngamolihang wantuan saking pisaga, utawi simpati tur penyamabrayaan.
Ring kruna-kruna Stein (1960:1) "Konsekuensi antuk magehang parajana sane ngawinang pabinayan miwah eksperimen budaya sampun majanten pinaka seka sane uwug saking pangraga utawi soroh nyane."
Makasami refleksi puniki ngawinang pabuat sane mautama sajeroning panglimbak modal sosial ring warsa selantur ipun.
Robert D. Putnam (1993) nganikayang dening modal sosial pacang ngawentenang paiketan sane saling asah asih sajeroning parajang miwah panagara tur mawinan indik punika pacang ngelawan pikobet sosial sane wenten ring parajana modern, umpani nyane kadurjanan.
Pekayunan Nan Lin's antuk modal sosial punika ngangsan individualis. "Investasi sajeroning paiketan sosial kasarengin pabuat sane kaapti ring pasar."
Istilah modal kaangen antuk analogi wangun-wangun modal ekonomi tiosan, mawinan modal sosial kanikayang maduwe pabuat sane pateh (yadiastun kirang katarka)
Robison, Schmid, miwah Siles (2002) nyelehin kasuksman modal sosial miwah nyutetang akeh sane nenten prasida nginutin pikayun formal indik definisi punika.
Dane nampenin mangda modal sosial kadefinisiang pinaka simpati: obyek simpati sane tiosan maduwe modal sosial; dane sane maduwe simpati ring anake lian ngawehin modal sosial.
Modal sosial taler katiosan saking ajahan ekonomi kapitalis.
Niki "ngametuang tatuwek ring anake sane mapaiketan, miwah taler para panyeleh."
Robert D. Putnam mapanampen, modal sosial inut ring "sajeroning paiketan ring anak liyanan - jejaring sosial miwah  pawalian tur pakayunan sane nginutin."
Niki majanten ring sajeroning pakayunan sane rered antuk guru wisesa miwah akidik parajana sane nyarengin.
Putnam taler nyantenang indik pangawit kareredannyane ring modal sosial inggih punika para istri sane sareng makarya, sane mapaiketan ring wates  galah kawentenan pamargin seka sipil makadi asosiasi guru rupaka - guru pengajian.
Fukuyama nganikayang indik kawentenan mabuwat antuk panglimbake, ipun taler ngawinan kawentenan prabeya ring para anga non-kelompok sane nenten kacumponin.
Kawentenan puniki nelebang ring pikenoh saking konfigurasi jaring para panganggen, ngaraga utawi sareng-sareng (kolektif).
Puniki kajantenang pisan saking pakayunan sareng sami miwah pakaryan sekan ipun tur penyelehan anggane ring wawengkonnyane.
Penelitian olih Sheri Berman miwah Dylan Riley, taler ekonom Shanker Satyanath, Nico Voigtländer, miwah  Hans-Joachim Voth, sane ngawentenang paiketan soroh ngaranayang ngawentenang ageman fasis.
Konsekuensi negatif saking modal sosial ketah kaiket ring titi vis-à-vis
Modal sosial sane kaiket tur makarya sareng-sareng  prasida adung utawi prasidataler matungkasan.
Magehang punika ngeranayang kawentenan mekadi penyorohan wangsa utawi nyepekang wangsa.
Parajana German ngaranjing ring seka, seka demen, miwah seka profesional sungsut ring kayun kerana guru wisesa miwah seka politik nenten waged, kantos ngaranayang republik Weimar tur ngawantu Hitler manggihin kuasa."
Ipun pinih introvert ring Republik Weimar.
Ring pakaryan Robert Putnam nyinahang modal sosial tur panglimbak pakayunan publik sane madue paiketan kabanda antuk imigrasi miwah ngepah kawentenan soroh sajeroning seka.
Homogenitas sane kirang ngawinang anake sane nenten miara karaketannyane, ngametuang kawentenan saka alit sajeroning sakane dumun tur dados musuh irika.
Modal i manusa, kewagedan rage, prasida katuju majalaran antuk napi sane kapupulang olih leluhur antuk modal sosial
Yadiastun Coleman nenten janten mabawos sareng Pierre Bourdieu ring pabligbagannyane, indike puniki pateh sakadi panampen Bourdieu sane kawedar sajeroning Palekadan Pendidikan, Parajana miwah Budaya
Mawinan asapunika, linggih sosial punika sane nyangkepin silih tunggil jadma ring kawentenan sosial punika tur kadadosang paripolah anyar.
Anggen ngarekayang indike puniki, iraga narka silih tunggil jatma mapikayun nincapang linggihnyane ring pawongan
Napi ke Civil Society punika pinaka teori sane patut kaanggen?
Imba paripolah punika sekadi seka bogolan sane ngametuang modal sosial sane nincap, tios sekadi seka santi miwah seka bowling (santukan murdannyane asapunika sakadi Putnam nyeselin paturunannyane) ngametuang tata titi modal sosial pinih riin.
Aldirch taler ngamargiang pikayun indik modal sosial asapunika kamedalang antuk pamecikan bencana, tur mawosang indik faktor-faktor sane ngawantu utawi ngabanda indike punika, sakadi indik karusakan, kawentenan parajana miwah guru wisesa sane ngapti wantuan.
Anake sane ngamargiang kahuripan majalaran antuk puniki, ngarasa yening tatuwek-tatuwek pawongan tur ngamargiang kahuripan nenten kaiket kajejehan antuk kakirangan nyane, sentanan nyane, tur nampi dana punia menawi patut.
Samian wangun "kapital" manut Marx, wantah kaduwenang olih kapitalis miwah ipun negesang dasar kekaryan sajeroning parajana kapitalis, pinaka undagan sane kawangun olih angga-angga sane maduwe kapatutan nganggen buruhnyane, santukan dane nenten maduwe kapital sane genep,
Portes nyambatang beasiswa ring angga seka soroh sane pateh pinaka imba sane kamargiang ring ajeng.
Paiketan miwah tata titi sane kaunggahan indik punika sampun kasungkemin olih lintang 300 sasuratan narawidya.
Sakemaon, indike punike nenten maduwe tatacara kuantitatif sane kaanggen nyikut kaadungan, sakewanten marupa pupulan modal sosial sane sampun kaanggen olih para narawidya salami makudang kudang warsa anggon ngamargiang modal sosial.
Seka sane cacingkramane akehan (sekadi seka politik) ngicenin beya sane agengan saking seka sane cacingkram nyane akidik, yadiastun akeh kawentenan seka sane maduwe cacingkreman kidik (sekadi tempekan)
Sapunapi kawentenan seka sane tiosan ring parajanane taler ngeweruh ring modal sosial antuk tatacara sane matiosan.
Nguningin denin dane nenten prasida ngeruruh pikayun anak, ipun ngerereh tata cara tios kaanggen nincapang pangrasa anak tios utawi soroh miwah sekan nyane.
Manut pangawi makadi Walzer (1992), Alessandrini (2002), Newtown, Stolle & Rochon, Foley & Edwards (1997), miwah Walters, majalaran antuk parajana sipil, utamannyane, i manusa sudra prasida ngawangun tur miara karumaketannyane.
Nenten wantah parajana sipil kemanten sane kasurat anggen sumber modal sosial, manut saking Lyons' Third Sector (2001), modal sosial nenten kapanggih sajeroning usaha sane kakakaryanin utawi ngalimbakang kawentenan soroh sudra punika.
Tetujonnyane inggih punika ngewaliang ipun sane kasepekang sajeroning sistem ekonomi, mawali nuju "pawongan nyane."
Alessandrini cumpu, mawosang "utamanyane ring Australia, neo-liberalisme sampun kawangun malih pinaka rasionalisasi ekonomi tur kaselehin olih makudang kudang narawidya pinaka baya ring sajeroning pawongan santukan modal sosial kaanggen makarya olih parajanane."
Sajeroning wawengkon internasional, Ben Fine (2001) miwah John Harriss (2001) sampun nungkas indike pengganggen modal sosial pinaka tamba pangentas (ngawedarang seka sipil miwah LSM, umpaminyane, pinaka ipun sane ngewangun) anggen ngentasin pikobet saking pawangunan ekonomi neoliberal.
Santukan, undagan kawentenan penyamabrayan sane luhur nyokong demokrasi sane tegeh.
Cutetnyane antuk dasar sane katunjuk irike, mawinan anake istri nenten pateh memilih sakadi anake lanang.
Penyamabrayan ngemanggihang wit kasugihan lan paiketan sane ngulemin indik politik.
Anak istri ngawentenan becik ring paiketan lan tegteg ring hasil pekaryan.
Upaminnyane, pangaraksa sungkan kanker jagi ngemolihang gatra, jinah, sokongan sane kaapti anggen ngemargian tetamban.
Tiyos ring punika, taler penyamabrayan presida ngawantu para yowanane setata rahayu.
Ring wewidangan sane bek lan jimbar, inggih punika wewidangan alit sane maduwe soroh pateh nyihnayang wewidangan sane rahayu matiosan saking wewidangan alit sane soroh nyane macampuh.
Umpami, ring negare Swedia inggih punika sisya sane mayusa 13 kantos 18 sane nenten maduwe penyamabrayan becik kacihnayang antuk cihna psikomatik, musculoskeletal miwah depresi sane tegeh.
Silih tunggil ajahan, kabawos internet punika ngamedalang pabuat sane becik ring sajeroning pakaryan, sakewanten nenten becik ritatkala kaanggen maliang-liangan.
Teges nyane parajanane praside nyawis antuk pikayun wiwah soroh nyane sareng sapasira jagi kairing mabawosan.
Pituduh puniki ngelantur, yadiastun akeh wenten bukti sane nyinahang internet punika maduwe kawigunan sane becik.
Dane sane nganggen internet maduwe paiketan sane jimbar saking dane sane nenten nganggen, sekali paplajahan duk warsa 2006.
Ring sajeroning ajahan sane tiosan, para yowane nganggen internet pinake sarane mebawosan lianan, nanging nenten ngicalang mebawosan langsung. 
Dane nyacat Coleman, mawinan ring ajah ajahan nyane wantah nganggen Guru Rupaka ring kulawarga, mawinan nenten nyarca rerama tumin lan tunggil.
Morgan miwah Sorensen (1999) nungkasin Coleman ngenenin indik penampen ipun, ngenenin indik sisya sekolah Katolik kewagedannyane becikan saking sisya sekolah umum rikala kawentenan tes tur molihang jayanti.
Punika kapanggihin antuk modal praside ngawinang pabuat becik tur ngeraksa miwah nitenin kawentenan seka sekadi sekolah, punika taler ngawinang pabuat kaon ritatkala sering kacingak.
Sekolah-sekolah maduwe tatacara sane toisan, sekadi ngawedarang gatra ring para Guru Rupaka miwah sane tios.
Pepadan saking makudang kudang negara inggih punika Guru Rupaka pabuat ngamong pianak nyane.
Yening nenten wenten modal sosial sing sajeroning pengajahan, guru pangajian miwah guru rupaka patut ngajahin sisyane, punika ngawinan kewagedan sisyane prasida nincap antuk pamargi inucap.
Sekadi sane kabawosang olih Tedin lan Weiher (2010), "ajah ajahan saking guru rupaka pinih mabuwat, ngawinang pianak nyanan gelis midep."
Para sisya sane anyar prasida adung rikala ngemolihang paiketan sane becik.
Paiketan soroh mabuwat pisan sajeroning wong sane wawu rawuh ring wewidangan tiosan.
Kawentenan soroh ngawinang dane rahayu.
Antuk penampen nyane, Paiketan parajana medal saking kawentenan genah tur wit nyane.
Ring panyelehannyane, ipun nenten ngeniang indik kawentenan anak ngaraga ring wangun puniki, nanging sapunapi kawentenan wangun miwah paiketan sosial sane mawit saking dane kawedar.
Baga tiosan sane manggihin kawentenan modal sosial pinaka paplajahan geografi inggih punika majalaran antuk panyelehan kawentenan anake sane ledang nyarengin utawi wantuan saking guru wisesa.
Wenten paiketan sane mabuwat pantaraning kasenengan miwah modal sosial demokrasi.
Ring warsa 2020, Kislev manggihin ajah-ajahan indik paiketan anake truna antuk kapitresna.
Punike taler Sarker ring Bangladesh ngamolihang indik sane pateh rikala ngamargiang ajah-ajahan cross-sectional.
Epo nyandingan kasugihan dagang sane maduwe pamargi utawi sane nenten. 
Keraketan para seka medal ritatkala wenten paiketan saking angga seka miwah seka sane tiosan.
Kohesi inggih punika kabawos antuk angga seka sane maduwe pakarya lan tetujon sane patuh ring paiketannyane.
Duk paiketan punika kawangun, wangun nyane magentos nginutin aab jagat kantos paiketan punika puput.
Indik punika dados cihna ring paiketan punika sane kabawos ring ajeng.
Wenten ajah-ajahan, sane nganikayang angga seka mangda prasida ngerereh kawentenan soroh nyanen, kalanturang antuk nyarca rasio ingroup utawi outgroup.
Manut pikayun Hogg, soroh-soroh sane mapaiketan punika kawabos antuk paiketan sosial.
Lott lan Lott (1965) mawosang kawentenan paiketan sane pateh maduwe cihna pateh sekadi yusa, pekaryan wiwah soroh, ngawinang pakraman nyane raket.
Kawenten soroh sane pateh maduwe pikayun, pangarasa, tetujon, miwah pemimpin sane pateh.
Puniki riantukan kawentenan seka sane mayus, kabawosang antuk teori para angga seka sane mayus mawinan percaya ring angga seka sane tiyosan jagi ngentosin.
Akeh meta-analisis sampun nyinahang kawentenan paiketan indik kohesi miwah pakaryan.
Rikala nika kateges pinaka kasatyan rikala ngamargiang kakaryan, nika inut rikala makarya, yadiastun kantun andapan saking kawentenan kohesi sane pinaka pangadaut.
Sakewanten, wenten sekaha sane maduwe paiketan sane becik saking seka sane tiosan.
Sampun macihna kawentenan seka sane paiketan kramanyane becik ngawinang pakaryan sane pinih becik saking seka sane paiketannyane kirang.
Selanturnyane, seka sane maduwe tetujon utama inggih punika maduwe pekarya becik. 
Angga ring seka kohesif punika danganan saking seka non kohesif.
Kapanggihin punika para undagine maduwe pakaryan becik rikala makarya sareng sareng.
Silih tunggil paplajahan sane nyihnayang kohesi pinaka pikamkam sane becik prasida nincapang kawentenan awig ring sajeroning seka rikala seka punika wenten pikobet sane mabuwat, kasanding rikala seka punika nenten wenten pikobet.
Ajahan puniki manggihin seka sane meduwe kohesi sane kirang miwah urgensi sane mautama nenten memargi becik sakadi seka sane maduwe kohesi utama miwah urgensi utama.
Teori utawi ajahan saking para narawidya nyihnayang wenten pabuwat sane dados pikobet ring kawentenan seka saking pikayunan sane nenten anut ring awig sane sampun kacumponin.
Pabuat tiosan inggih punika sane ngawinang angga seka nginutin paguyuban tur misadya maparilaksana ngamagehang paiketan nyane.
Kaguyuban para seka maka cihna kawentenan seka sane becik.
Manut pasadok tematik State of the English Cities sane kautus saking Guru Wisesa wenten lalima dimensi kohesi sosial sane matiosan: kawentenan material, hubungan pasif, hubungan aktif, solidaritas, inklusi wiwah pepadan.
Sandang kauripan inggih punika dasar saking wangun sosial sane mabuwat tur kedadosang cihna ring ab jagate sane becik.
Dimensi katiga ngenenin indik pabuatan becik, pantaraning pawongan miwah palemahan, utawi "paiketan sosial sane guyub".
Puniki taler ngenenin indik rasa saling asih ring parajana ring sajeroning jagat tur kawentenan saking dumun, identitas, tur rasa saling asuh ring parajana sane saking sane metiosan.
Ring pahan undagan parajana olih Albrekt Larsen nelatarang kohesi sosial 'pinaka sradha- sane kamargiang olih parajana  panagara- dening ngawedar kawentenan seka moral, sane prasida ngametuang rasa saling percaya.
Formasi sosial inggih punika konsep Marxist sane anut ring kawentenan saking dumun ring sajeroning tatacara produksi kapitalis, sane kantun ngamanggehang mode produksi pra-kapitalis, tur kawentenan lembaga ekonomi (disambugiasi).
Sajeroning ajah ajahan sosial, wangun sosial inggih punika kawentenan sosial sane manggeh ring pawongan katami tur kaanggen sepat siku sajeroning maparilaksana.
Niki matiyosan ring "sistem sosial", sane inut ring wangun utama ring kawentenan wangun puniki.
Puniki mabuwat indik tatatiti miwah paiketannyane ring pantaraning paguyuban ring pawongan.
Niki taler mabuwat indik paplajahan modern ngenenin indik organisasi, mawinan struktur organisasi mabuwat ring sajeroning kawentenannyane ring sajeroning desa kalapatra.
Ring wewidangan Meso, indik wangun jaringan sosial pantaraning pawongan utawi paguyuban.
Pinaka imba, John Levi Martin  sampun ngunggahang teori indik struktur skala makro punika  medal saking lembaga budaya sané alit (inggih punika "struktur" sané taler kaanggén olih Claude Levi-Strauss)
Alexis de Tocqueville kocap sujana sané kapertama nganggé parinama "struktur sosial".
Silih tunggil panlataran sané pinih ajeng miwah pinih unteng indik struktur sosial sane kaunggahang olih Karl Marx, sané ngiket kauripan ring widang politik, budaya, miwah agama indik tata pamargi produksi (struktur ekonomi sané dados dasarnyané)
Émile Durkheim, nyihnayang nganggén imba pantaraning sistem sosial miwh sistem biologis sané kalimbakang olih Herbert Spencer miwah para sujana tiosan, nyihnayang indik makudang-kudang institusi miwah pamargin sosial punika mabuat pisan pinaka jalaran mastikayang integrasi fungsional kramané majalaran antuk asimilasi pah-pahan sané mabinayan punika dados asiki miwah mabesikan.
Sané tiosan nyarengin pamargin Lévi-Strauss sané nyelehin pamargi becik saking logika ring struktur budaya
Pamargi sané pinih mabuat rikala nyangkepang pamineh indik struktur sosial sareng agensi wantah teori saking Anthony Giddens indik strukturasi taler teori saking Pierre Bourdieu indik teori praktik
Panyelehan saking Giddens mesib pisan sareng dekonstruksi biner saking Jacques Derrida sané dados dasar pamineh ring sosiologi miwah antropologi purwa (utaminnyané ring universalisasi strukturalisme Lévi-Strauss)
Puniki sampun kaselehin olih Jacob L. Moreno.
Sosiobiologi wantah pahan saking biologi sané nyelehin indik tingkah sosial sané kaselehin saking pamargin evolusi
Sosiobiologi puniki nyelehin perilaku sosial sekadi pamargin pawiwahan, parebut genah maboros, miwah sebun saking gumatat gumitit sané sosial
Puniki nyelehin baburon pastika pacang mamargi nganutin pamargi sané sampun mabukti becik ring pamargin evolusi saking makudang-kudang masa
Punika mawinan, parilaksana wantah pinaka utsaha nglestariang gen ipuné ring pagubugan.
Altmann ngwangun sosiobiologi danéné sané kaanggén nyelehin parilaksana saking bojog rhesus, nganggén statistik, miwah makarya ring pinaka "sosiobiologis" ring Pusat Penelitian Primata Regional Yerkes ring warsa 1965.
Nahenin dados imba, "sosiobiologis" raris dados kasub duk warsa 1975 rikala Wilson ngamedalang cakepannyané Sosiobiologi: Sinteris Baru, sané dados unteng pabligbagan 
Sakéwanten, panglalah saking evolusi ring parilaksana sampun prasida ngawinang para sujana ring biologi miwah filsuf digelis sasukat evolusi punika kapanggihin
Edward H. Hagen nyurat ring The Handbook of Evolutionary Psychology sosiobiologi, yadiastun kantun wénten pabligbagan indik kawigunannyané ring manusa, "wantah silih tunggil pucuking ilmiah duk abad kaduang dasa"\n"
Punika mawinan kawéntenan punika minab prasida "adaptif" ring genah spesies punika marevolusi.
Antuk punika, ipun sering pisan ngedot ring parisolah naluriah, utawi intuitif, miwah rikala nlatarang indik napi sané pateh, pandingang ring pabinayan, pantaraning budaya.
Parindikan ngamit rerama pacang nicap kawentenannyané ring populasi.
E.O. Wilson maosang indik evolusi punika prasida mamargi ring sekaa-sekaa.
Yéning altruisme punika kacihnayang saking genetik, dadosnyané angga altruistik punika pastika sampun ngamedalang bikas saking genetik altruistik ipuné manggda altruisme punika prasida ajeg, sakéwanten yening altruistik punika ngicénin maka sami gelah ipun ring non-altruis antuk ngaonang ipun néwék, altruis punika seringan pacang padem miwah sané tiosan pacang nincap.
Ring sosiobiologis, parilaksana sosial kapertama wantah katlatarang pinaka hipitesis sosisobiologis antuk nyihnayang pamargin sané becik saking evolusioner sané manut saking parilaksana sané kaselehin.
Altruisme saking gumatat gumitit sane sosial miwah littermates sampun katlatarang.
Kadi tahan, pangina sané akehan prasida nglekadang minabang nénten banget urati ring sentana, taler banget pisan pacang nitenin nglekadang mangada prasida nabdabin amah-amahan miwah pakemit saking muaniné.
Panyeleh saking genetik parisolah manusa manggihin cecirén sekadi kreatifitasm ekstroversi, agresivitas, miwah IQ maduwé heritabilitas sané duwur.
Rikala FEV nénten malih kawéntenang saking genetik ring genom bikul, bikul muani pastika sampun ngrejek bikul muani tiosan, sakéwanten timpal ipuné sané kantun ring genah ipuné ngamerluang galah sané sué rikala pacang ngawitin ngrejek timpal.
Ring patemun Kelompok Studi Sosiobiologi duk warsa 1976, sekadi napi sané kaortiang olih Ullica Segerstråle, Chomsky maosang indik mabuat pisan informasi saking sosiobiologis indik kawéntenan manusané.
Wilson maosang dané nénten ja maosang indik napi sané sepatutnyané mamargi, sakéwanten maosang indik sané sampun mamargi.
Bisnis inggih punika pamargi ngruruh merta utawi ngasilang jinah saking makarya utawi matumbasan pakaryan (minakadi barang miwah jasa).
Yening bisnis ngamolihang utang, kreditur prasida ngambil barang-barang sané kadruwenang.
Parinamané puniki sering pisan kaanggén sadina-dina (sakéwanten tan kaanggén olih pengacara utawa para pejabat) sané kaanggén nyengguh perusahaan.
Korporasi privat kadruwénang olih sané ngambel saham, pinaka panyeledihi raris kapilih dewan direksi pinaka manggala sané ngénter korporasi miwah para pegawé saha manajerial.
Koperasi matiosan sareng korporasi yening selehin saking kraman ipun, nénten ja sané nuwvnang saham, ipun sareng-sareng rikala ngambil pamutus.
Perseroan terbatas (LLC), kemitraan terbatas, miwah wentuk tiosan saking bisnis wantah ngukubin utawi nepisin sang sané nuwenang saham mangda nénten kantos mamocol ngamargiang bisnis antuk ngamargiang bisnis sané maduwé badan hukum sané matiosan ring perlindungan hukum.
Para krama mastikayang pacang naurin antuk jinah (katahnyané katentuang) yening perusahaan kantos likuidasi pailit, sakéwanten ipun nénten malih maduwé swadikara ring perusahaan punika.
Perusahaan sekadi puniki nénten malih kadadosang ring Inggris, yadiastun awig-awignyané kantun wénten.
Patut kauratiang yening "Ltd kadagingin ring ungkur aran perusahaan punika, miwah PLC (Perusahaan terbatas publik) nyihnayang saham saking perusahaan punika sampun kadruwénang sareng akéh."
Ring perusahaan sané kawatesin olih kantah, puniki sané dados penjaminnyané.
Perusahaan swasta nénten madué saham sané kaadol ring krama, seringan pisan ngwatesin transfer saham.
Perusahaan hiburan miwah media masa ngamolihang bati saking ngadol kekayaan intelektual.
Punika minakadi barang-barang sekadi mobil, bis, piranti kesehatan, kaca, miwah kapal terbang.
Akéhan toko miwah perusahaan katalog wantah dados distributor utawi pangécer.
Ipun ngamolihang bati saking ngadol barang miwah jasa sane mapaiketan ring olah raga.
Genah sané modern kawangun olih sujana matematik Luca Pacioli duk warsa 1494.
Keuangan taler prasida kasengguh kadiatmikan indik ngolah jinah.
Sang sané nuenang bisnis prasida ngamargiang bisnis ipun ngraga utawi jagi ngrereh manajer.
Manajemen proses bisnis (BPM) wantah manajemen holistik sané unteng pakaryan ipun wantah makarya becik makasami daging-daging organisasi manut kadi napi sané kakayunang olih sang nuénang.
Akéh bisnis sané kamargiang saking pamargi sané mapasahan sekadi korporasi utawi kemitraan (sané kawangun antuk dasar utawi nénten madasar antuk swadarma sané ngikit ipun).
Katahan sang sané nuwénang saham ring perusahaan, mitra terbatas ring kemitraan terbatas, miwah dados sekaa ring perseroan terbatas pacang kakuwubin utawi kabébasang saking swadharma ngraga sané mapaiketan ring utang perusahaan, yéning nganutin pamargin hukum sampun kawastanin "angga" sané matiosan.
Parisarat kemitraan puniki kaatur olih oasubayan kemitraan sané kakaryanin, taler pahannyané  sané  kakaryanin olih hukum yurisdiksi genah kemitraan punika magenah.
Ring makudang-kudang tata cara ring pajak, indik puniki prasida ngwetuang napi sané kabaos pajak berganda, santukan kapertama korporasi naur pajak saking batin ipun, raris rikala korporasi ngicénin batin ipun ring sang sané nuénang, angga punika mangda ngranjingang deviden punika rikala dané muputang swadharmannyané.
Go Public malarapan antuk pamargi sané kawastanin initial public offering (IPO) macihna atengah saking pamargin bisnis punika pacang kadruwénang olih krama.
Kode Hammurabi mawali ring pantaraning warsa 1772 SM minakadi miwah madaging tata titi sané mapaiketan, minakadi, prabéya ngirim miwah pangadolan pantaraning dagang miwah broker.
Yurisdiksi lokal minab taler ngamerluang lisensi miwah pajak khusus wantah kamargiang ring pamargi bisnis.
Akéh negara sané  madué pasar kapital madué sakirangnyané  asiki.
Panegara barat madué badan sané nyelehin sané  becik.
Proliferasi miwah sayan nincapnyané kompleksitas hukum sané ngatur indik bisnis sampun prasida nincapang spesialisasi ring widang hukum perusahaan.
Makudang-kudang bisnis madué nama, logo, miwah makudang-kudang pamargi pacang nyihnayang merek sané prasida mikolihang pamargi becik saking merek dagang ipuné.
Ekonomi inggih punika ilmu sosial sané mlajahin indik sapunapi anaké mapaiketan sareng nilai; utaminnyané, produksi, distribusi, miwah panelas barang miwah jasa.
Dané negesang indik para sujana ring widang ekonomi sadurungé wantah nyelehin indik kawéntenan kasugihan kemanten; sapunapi kasugihan punika kapolihang (produksi), kadistribusiang, miwah kaanggén; miwah sapunapi kasugihan punika prasida nincap.
Yéning payudan nénten prasida kamenangang utawi yéning prabéya sané kamedalang agengan saking pikolihnyné, sané ngambil pamutus (antuk pamineh ipun rasional) minab nénten pacang mayuda (pamutus) minabang ipun pacang nyelehin pamargi tiosan.
Ajah-ajahan indik ekonomi kapanggihin ring makasami sasuratan saking pangawi Boeotian Hesiod miwah makudang-kudang sujana sejarah ekonomi sané nyihnayang Hesiod pinaka "sujana ekonomi sané kapertama".
Wénten kakalih sekaa sané raris kasengguh "merkantilis" miwah "fisiokrat", mabuat pisan ngawinang panglimbak ring subjek sané selanturnyané.
Dané maosang indik kasugihan ring negara mapaiketan ring kawéntenan emas miwah perak ipuné.
Psiokrat wantah sekaa saking para sujana miwah pangawi Prancis ring abad ka-18, ngwangun pamineh indik ekonomi punika wantah lingsehan saking pikolih taler pamedal jinah.
Fisiokrat nganikaang mangda ngentosin mupulang pajeg sané mael saking administrasi antuk pajeg sané nunggal ring pikolih sang nuénang tanah.
Smith mligbagang pikolih sané utama saking saking baga buruh, taler pinaka panglimbak produksi miwah panglalah saking pangadolan, yadiastun pantaraning kuta miwah negara utawi dura negara.
Kawéntenan akéh kramané sané sayan nglimbak mabinayan ring kawéntenan tanah sané sayan cupet punika ngawinang sayan ngirangang saking buruh.
Adam Smith negesang indik produksi saking pikolih, David Ricardo (1817) muatang ring pamargin pikolih jinah saking sané nuénang tanah, pekerja, miwah kapitalis.
Ricardo wantah sané kapertama nginggilang miwah sané percaya ring pamineh saking keuntungan komparatif, manut saking panegara sané makarya spesialisasi ring produksi miwah ekspor barang punika sané ngawinang prabéya produksi sané alitan, timbangang yéning wantah saking asiki genah produksi.
Mill nyihnayang kakalih pabinayan sané tinglas saking pasar: kawéntenan sumber daya miwah pamargin pikolih.
Smith nyurat indik "pangargan sané sujati saking sahananing... inggih punika pakaryan jemet miwah méweh mikolihang".
Manut sekadi Say sampun mamargi saking jaman iragané, kaslametang antuk ngentosin kruna "kasugihan" sané kaanggén ring "barang miwah jasa" sané pateh taler kasugihan punika minakadi sahananing sané non-materi.
Yéning sekadi Robbins, kawéntenan sané kasengguh nénten waneh punika sampun prasida kacawis, raris saking irika prasida antuk negesang, antuk manah becik, ekonomi pendidikan, ekonomi keselamatan taler keamanan, ekonomi kesehatan, ekonomi payudan, miwah ekonomi produksi, distribusi miwah konsumsi pinaka subjek sané sujati ring ilmu ekonomi."
Yadiastun doh saking paiguman, akéhan sujana ekonomi arus utama pacang nrima makudang definisi saking Robbins, yadiastun akéh sané ngwetuang rasa nénten satinut ring lingsehan miwah metode ekonomi, sané mawit saking definisi punika.
Teges saking "ekonomi" punika kasobyahang olih sujana ekonomi neoklasik sekadi Alfred Marshall pinaka ringkesan sinonim ring "ilmu ekonomi" miwah pangentos "ekonomi politik" sadurungnyané.
Teori puniki nénten ngawigunayang teori nilai kerja sané kawarisang saking ekonomi purwa sané nyokong teori nilai utilitas marjinal ring sisi permintaan miwah teori prabeya sané ketah ring sisi penawaran.
Imba saking indiké puniki inggih punik teori konsumen indik panunas angga, sané ngiket indik pangarga (pinaka prabéya) miwah pikolih sané ngicénin panglalah saking kuantitas sané kaaptiang.
Ekonomi anyar arus utama kawangun ring baduur ekonomi neoklasik sakéwanten akéh sané kaparipurnayang sané nyangkepang utawi nagingin seseleh sané riinan, minakadi ekonometrika, teori permaina, seseleh indik kegagalan pasar miwah persaingan sané nénten becik, miwah imba nincapnyané ekonomi neoklasik anggén nyelehin variabel jangka panjang sané mapanglalah pikolih nasional.
Wénten pikobet ekonomi, sané patut kaplajahin olih ilmu ekonomi, rikala pamutus (pilihan) sané kakaryanin olih silih tunggil utawi lintangan sané dados jadma sané nitahang pamargi sumber daya mangda prasida manggihin pikolih sané becik ring tengahing kawéntenan rasional sané lintang kawatesin.
Cakepan puniki untengnyané maosang diterminan pikolih nasional jangka pendek rikala pangarga sané nénten fleksibel.
Ekonomi Keynesian maduwé kakalih sané nerusang.
Indiké puniki mapaiketan ring Universitas Cambrige miwah pakaryan Joan Robinson.
Ben Bernanke, sané nahenin dados Ketua Federal Reserve, wantah silih tunggil sujana ekonomi sané mangkin katah nrima seseleh saking Fridman indik Depresi Hebat.
Rikala makarya teori, tatujonnyané mangda prasida ngamolihang teori sané pinih dangan sekadi sané kabuatang ring informasi, sané tajep rikala nyelehin, taler becikan ring ngasilang seseleh miwah mapikolih akéhan saking teori sadurungnyané.
Model makroekonomi sané rihinan nyelehin indik pemodelan paiketan pantaraning variabel agregat, sakéwanten santukan paiketan punika sayan nglimbang sinarengan ring panglimbak galah, sujana ekonomi mikro, taler Keynesian sané anyar, makarya pamineh sané anyar irng dasar mikro.
Risapunapiné  hipotesis ekonomi wantah kadi kualitatis né nten ja kuantitatif.
Sakéwanten, widang ekonomi eksperimental sayan nglimbak, miwah sané ngawigunayang eksperimen alami sayan nincap.
Manut pamargi sekadi puniki, hipotesis prasida katrima, yadiastun wantah ring probabilistik, nénten janten pastika.
Kritik sané manut standar profesional miwah asil sané nénten prasida kareplikasi maguna pinaka jalaran nyelehin indik kawéntenan sané neéten pastika, kaiwangan, miwah generalisasi sané kalintang, yadiastun akéh para sujana ekonomi maosang nénten prasida kasarengin, miwah jurnal sané kasub kasengguh nénten kayun nyiagayang miwah ngicénin pamargi replikasi saking nyiagayang kode miwah data.
Ring ekonomi terapan, model input-output sané nganggén metode pamrograman linier kanten katah kaanggén.
Puniki prasida ngirangin pabinayan sané sampun sué kacatet ring ilmu ekonomi saking ilmu alam santukan prasida kamargiang nyelehin langsung saking napi sané sadurungnyané kasengguh aksioma.
Panyelehan empiris sané pateh sampun kamargiang ring neuroekonomi.
Ring tengahing pasar persaingan sané paripurna, nénten wénten pamilet sané ageng mangda prasida ngamolihang galah becik pacang nentuang pangarga produk sané homogen.
Ekonomi mikro mlajahin pasar individu antuk nyedehanaang pamargin ekonomi antuk minehang inggian pamargin pasar sané kaselehin punika nénten nglalahin pasar sané tiosan. 
Teori indik keseimbangan umum mlajahin sahananing pasar miwah kawéntenannyané.
Mamilih punika patut kamargiang pantaraning tindak sané kaaptiang sakéwanten saling eksklusif.
Pahan saking prabéya makarya pretzel inggih punika sangkaning tepung wiadin semengan sampun nénten sayaga malih, punika kawigunayang pamargi tiosan.
Input sané kaanggén ring pamargin produksi punika minakadi faktor-faktor produksi utama sekadi jasa pegawé, modal (barang-barang produksi sané prasida kantun sué kaanggé ring pamargin produksi, minakadi wangunan pabrik,), miwah tanah (ngranjing taler kawéntenan sumber daya alam).
Efisiensi katincapang malih yéning akéh output sané kamedalang sakéwanten nénten ngirangin input, utawi sayan kidik ngwetuang "koos".
Pinaka imba sané pinih dangan, kawéntenan ekonomi wantah prasida ngasilang produksi barang kakalih (minakadi "sanjata" utawi "mentega"). 
Sané arang punika kacihnayang antuk gegambaran olih anak sané kayun sakéwanten nénten madué agregat rikala jagi ngambil ring jabayan PPF (minakadi di X) miwah séndéh kurva sané negatif.
Séndéh kurva rikala silih tunggil titik ring baduwurnyané séndéh kurva nyihnayang trade-off saking kakalih barang.
Pantaraning PPF, kelangkaan nyihnayang indik memilih lintangan saking asiki barang manut kadi agregat nyihnayang ngawargiang kidikan barang tiosan.
Titik ring tengahing kurva (sekadi ring A), wantah kadadosang sakéwanten nyihnayang nénten efisien produksi (koos ring input), rikala output saking asiki wiadin kakalih barang prasida nincap antuk mamargi nuju genah Kaja Kangin nuju titik kurva.
Sampun keselehin indik kawéntenan volume perdagangan sané ageng kapanggih pantaraning genah semaliha antuk pamargi ka teknologi sané pateh miwah kasarengin input faktor, taler panegara sané mapikolih ageng.
Pantaraning soang-soang sistem produksi puniki, minab wénten pah-pahan pakaryan sané nganutin sekaa makarya sané ngususang anggannyané, utawi manut sekadi pahan pakakas modal miwah ngawigunayang genah sané matiosan.
Teori miwah observasi netepang kahanan punika mawinan pangarga pasar output miwah input produktif mamilih pangrencana input faktor antuk kautaman komparatif, punika ngawinang (relatif) input maprabéya alit prasida ngasilang output maprabéya alit.
Ring ekonomi mikro, puniki prasida dados jalaran rikala nentuang pangarga miwah output ring pasar antuk persaingan sané paripurna, sané ngingkupin kahanan rikala nénten wénten sané matumbasan utawi dagang sané maduwé modal ageng sané prasida netepang harga.
Teori permintaan nyihnayang konsumen individu mamilih rasional sané mamilih kuantitas saking soang-soang barang, pikolih sané kapicayang, pangarga, rasa, miwah sané tiosan.
Hukum permintaan nyihnayang , katah, pangarga miwah kuantitas sané ring pasar seringan matungkalikan.
Tiosan ring punika, pamineh anaké jagi matumbasan (sangkaning pikolih jinah).
Penawaran inggih punika paiketan saking pangargan barang miwah katahnyané barang sané jagi kaadol ring pangargané punika.
Penawaran katahnyané kacihnayang pinaka jalaran sané mapaiketan sareng pangarga miwah kuantitas, yéning faktor sané tiosan nénten mauwah.
Sekadi ring sisi permintaan, genah penawaran punika prasida magingsir, imbayang saking mauwahnyané pangarga input produktif utawi nincapang teknis.
Keseimbangan pasar prasida kamargiang rikala kuantitas sané kasobiahang pateh ring kuantitas sané kaaptiang, sepat kurva penawaran miwah permintaan sekadi gambar ring ajeng.
Ring pangarga sané sampun ring baduur ekuilibrium, wénten surplus kuantitas sané kasobyahang kasandingang antuk kuantitas sané kaaptiang.
Pahan perusahaan sané pinih tinglas inggih punika korporasi, kemitraan, miwah perwalian.
Ring persaingan pasar sempurna sané kaplajahin ring teori penawaran miwah permintaan, wénten akéh pisan produsen, nénten wénten sané ngicénin panglimbak pangarga sané adoh pisan.
Pah-pahan pasar umum sané kaplajahin  tiosan ring persaingan sempurna inggih punika persaingan monopolistik, makudang wentuk saking oligopoli
Nyelehin saking rupan ipun sané matiosan, wénten makudang-kudang pamargi pinaka panyeledihi sané nénten pastika miwah makarya model penampén saking agen ekonomi.
Ring ekonomi parilaksana, sampun kaanggén model pamargi sané kakeniang olih agen rikala magubugan sareng anak tiosan sané kawéntenannyané wantah mamocolang déwék ipuné.
Puniki maduwé aplikasi sané banget pisan yening kakantenang nénten saking ekonomi kémanten minakadi saking makudang-kudang mata pelajaran sekadi pamargin strategi nuklir, etika, ilmu politik, miwah biologi evolusioner.  
Puniki taler penyelehin pamastikayan pangargan saking instrumen keuangan, struktur keuangan perusahaan, efisiensi miwah kerapuhan pasar keuangan, krisis keuangan, miwah pamutus utawi awig-awig saking pamréntah. 
Pelanggan sané nénten uning napiké mobil bekas punika kadi paneken "juwuk" maduwé kualitas sané kasoran.
Makakalih pikobet punika prasida nincapang prabéya asuransi miwah prasida ngirangin efisiensi antuk nyokong sang sané ngamargiang transakti sané jagi medal saking pasar ("psar sané nénten jangkep").
Gatra sané asimetris miwah pasar sané nénten jangkep prasida ngawinang ekonomi sané nénten efisien sakéwanten prasida anggén nincapang efisiensi malaraan antuk ngawaliang kahanan pasar, hukum, miwah tata titi sekadi sané sampun kabaos ring ajeng.
Barang publik inggih punika barang sané kirang kawéntenanyané ring pasar sané khas
Minakadi, polusi udara prasida ngawinang eksternalitas sané nénten becik, miwah pendidikan prasida ngasilang eksternalitas sané becik (ngirangin begal, miwah sané tiosan).
Ring makudang-kudang genah, pangarga sané kantun kaku kapostulatang nganutin akéhnyané barang,nénten saking pangargan, puniki nganutin ring jangka pendek nganutin nguwah ring sisi permintaan miwah penawaran.
Pinaka imba ring kekakuan harga ring pasar minakadi upah ring pasar tenaga kerja miwah pangarga sané kakeniang ring pasar sané nénten manut ring persaingan sempurna.
Agregat punika ngranjing pamikolih miwah output nasional, kawéntenan pengangguran, miwah inflasi harga taler sub-agregat sekadi konsumsi total miwah pamedalan investasi saha pirantinyané.
Puniki sampun maosang kawéntenan sané sampun sué indik panglimbak sané nénten ajeg ring subjek sané pateh punika.
Keynes maosang indik pinunas agregat saking barang minab nénten pacang jangkep selami ekonomi punika nénten becik, punika ngawinang akéh pengangguran sané nénten kaperluang miwah ilangnyané output sané banget maguna. 
Makroekonomi sané anyar mabinayan sareng napi sané kawedar olih Keynesian indik siklus bisnis, ngimbayang kliring pasar sareng gatra sané nénten jangkep.
Buruh sané ngrereh pakaryan wantah jadma sané sering ngruruh pakaryan.
Model sané purwa indik penganguran wantah rikala upah puniki kasengguh ageng olih para pengusaha rikala ipun akéh madué pekerja.
Akéhnyané pengangguran struktural wénten wantah sangkaning ekonomi ring masa transisi industri miwah pekerja punika manggihin napi sané kawikanin nénten malih maguna.
Jinah prasida katah katerima, konsistensi relatif ring nilai, keterbagian, daya tahan, portabilitas, elastisitas penawaran, miwah lantang tuwuh antuk akéh sané kayun ngawigunayang. 
Sekadi sané kabos olih Francis Amasa Walker, sujana ekonomi ring abad ka-19 sané kasub pisan, "jinah inggih punika napi sané sida kamargiang olih jinah" ("jinah wantah napi sané prasida kamargiang olih jinah" manut kadi unteng ipun).
Kawigunan ipun ring ekonomi prasida katungkalikang sareng barter (matukaran ring widang non-moneter).
Rikala pinunas agregat tedun kantos ring soring output potensial ekonomi, wénten kesenjangan output punika ngawinang makudang-kudang kapasitas produktif nénten kaanggén malih.
Pinaka imba, undagi umah sané nénten makarya prasida kanikain ngawangun jalan raya.
Panglalah saking kebijakan fiskal prasida katepasin antuk crowding out.
Makudang-kudang sujana ekonomi minehang indik crowding out seringan dados pikobet sakéwanten sujana tiosan maosang nénten dados pikobet rikala output prasida tedun. 
Sané kaping untat, pahan saking teori pilihan publik, makarya model parilaksana ring sektor publik antuk analog ngawigunayang ekonomi mikro, sané nyarengin pemilih, politisi, miwah birokrat sané urati ring déwék ipun.
Puniki taler nganinin indik sepat siku taler pamargin bati saking perdagangan punika.
Sampun sering kabaosang Carlyle sané ngadanin ilmu ekonomi sané "nénten becik" pinaka penampén saking sasuratan Pendeta Thomas Robert Malthus ring panguntating abad ka-18, sané maosang pacang wénten anak sané nénten polih ajengan, santukan sayan akéh manusané sakéwanten pamargin ajeng-ajengané sayan kidik.
Paiketan sayan cendek saking teori miwah pamargin ekonomi sareng politik wantah unteng pikobet sané prasida dados genah utawi ngusak dasar-dasar ekonomi sané pini sederana, miwah sering pisan nénten adung sareng agenda sosial miwah tata nilai.
Makudang-kudang jurnal akademik sampun nglimbakang pamarginnyané mangda prasida ngukur paiguman para sujana ekonomi indik kawéntenan pamutus-pamutus sané prasida micayang panglimbak ring politik mangda lebihan magatranyané.
Isu-isu sekadai independensi bank sentral, pamutus saking pbank sentral miwah wacana saking gubernur bank sentral utawi premis pamutus ekonomi makra (pamutus ring moneter miwah fiskal) negara, prasida dados unteng pabligbagan miwah kritik.
Ring widang ekonomi sampun ngingkup seseleh matematis-ekonomi miwah ekonomi parilaksana, mesib sekadi seleleh ring psikologi parilaksana, miwah makudang-kudang imba sané prasida ngrusak pamineh saking neoklasik inggih punika subjek panyeleh sané substansial ring makudang-kudang widang ekonomi.
Joskow madué pamineh inggian pakarya sané mabuat ring oligopoli prasida kamargiang antuk nyelehin saking informal rikala pamargi formal "kantun kamargiang manut expost".
Unteng pikayunan sané tiosan inggih punika evolusi, sané nlatarang pabesikan miwah katahnyané pamargin uripé.
Reriptan dané sekadi History of Animals mabuat pisan santukan nyihnayang kawéntenan naturalisnyané, raris akéh taler pakaryannyane sané untengnyané ring kawéntenan biologis miwah makudang-kudang kahuripan.
Kedokteran punika kaplajahin sareng para sujana Islam sané mamargi ring kawéntenan filsuf Yunani, raris kawéntenan jagaté puniki sampun prasida naut para sujana Aristotelian, utaminnyané rikala negakang undagan kahuripané sané langgeng.
Panyeleh saking Jan Swammerdam sané ngawinang kawéntenan pamargi anyar ring entomologi miwah ngwantu nglimbakang teknik dasar diseksi miwah ngawarna mikroskopis.
Raris ring warsa 1838, Schleiden miwah Schwann ngawitin nglimbakang pamineh sané universal nganinin indik (1) unit dasar organisme punika wantah sel miwah (2) sel saking individu madué soang-soang lintih kauripannyané, yadiastun ipun banget nénten satinut ring paminehé puniki indik (3) katah sel sané mawit saking sel punika sané nyibak raga.
Carl Linnaeus nyobiahang taksonomi dasar ring alam duk warsa 1735 (variasinyané sampun kagunayang taler duk punika), raris ring warsa 1750-an nyihnayang aran ilmiah saking makasami spesiesnyané.
Lamarck precaya pisan saking sifat-sifat sané kapikolihang prasida jaga katedunang ring sentana buron punika, sané selantunyané pacang nglimbakang miwah negepang kawntenanyané.
Dasar saking genetika modern kakawitin antuk pakaryan Gregor Mendel, sané maosang tulisan ipun, "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Experiments on Plant Hybridization"), ring warsa 1865, sané nlatarang indik daging-daging panedunan saking biologis, sané dados dasar ring genetika modern.
Unteng ring pahan organisme sané model anyar minakadi virus miwah bakteri, sinarengan ring kepanggihnyané struktur heliks ganda DNA olih James Watson miwah Francis Crick ring warsa 1953, niki sané dados cihna transisi ka masa genetika molekuler.
Pamuputnyané Proyek Genom Manusa kasobyahang ring warsa 1990 mangda prasida ngantenang genom manusané sami.
Kahuripan ring jagaté wantah kakaeitin saking toya sané tegteg sekadi punika selami tigang milyar warsa sadurung punika ngranjing ring tanahé.
Nukleus kakaryanin saking asiki utawi lebih proton miwah makudang neutron.
Atom saking soang-soang elemen madaging makudang proton sané unik, sané kauningin pinaka nonor atomnyané, miwah kawéntenan proton miwah neutronnyané wantah nomor massa atom.
Karbon, pinaka conto, prasida kantun jegjeg dados isotop stabil (karbon-12 utawi karbon-13) utawi pinaka isotop radioaktif (karbon-14), sané panguntat prasida kawigunayang ring pananggal radiometrik (untengnyané ring pananggal radiokarbon) sané prasida kaangén narka yusa saking bahan organik.
Iketan ionik nyarengin daya tarik elektrostatik pantaraning ion sané madaging muatan sané matungkalik, utawi pantaraning kakalih atom antuk elektronegativitas sané banget mabinayan, miwah pinaka interaksi utama sané mamargi ring senyawa ionik.
Nénten ja sekadi iketan ion, iketan kovalen nyarengin pahan pasangan elektron pantaraning atom.
Pinaka imba sané kakantenang ring dija manten saking paiketan hidrogen pastika kakantenang ring pantaraning molekul toya.
Toya wantah mabuat pisan ring kahuripan santukan pinaka pelarut sané pinih becik, prasida nglarutang zat terlarut sekadi ion natrium miwah klorida utawi molekul sané alit tiosan mangda prasida ngwentuk larutan sané madaging toya.
Santukan mapaiketan ring O-H sané mabikas polar, atom oksigen madaging akidik muatan negatid miwah kakalih atom hodrogen madaging akidik muatan positif.
Toya taler mabikas sekadi peraket santukan prasida neket ring baduur molekul sané nénten ja toya sané polar utawi sané bermuatan.
Kepadatan és sané betenan saking toya wantah sangkaning akéhnyané molekul toya sané kidikan punika sané ngwentuk struktur kristal és, sané ngawinang akéh genah ring panaraning molekul toya punika.
Antuk punika, katah energi sané kaperluang mangda prasida megatang paiketan saking hidrogen ring molekul toya mangda prasida nguwah toya cair dados gas (utawi uap toya).
Tiosan ring toya, katah molekul sané dados pahan ring organisme madaging karbon.
Pinaka imba, asiki atom karbon prasida dados petang iketan kovalen nunggal sekadi ring metana, duang iket kovalen jangkep sekadi ring karbon dioksida, utawi iketan kovalen jangkep tiga sekadi ring karbon monoksida (CO).
Tulang tundun hidrokarbon prasida kagentosin antuk sané tiosan minakadi oksigen (O), hidrogen (H), fosfor (P), miwah belerang (S), sané prasida nguwah parilaksana senyawa kimia punika.   
Rikala kakalih monosakarida sekadi glukosa miwah fruktosa kajangkepang sinarengan, punika prasida ngwentuk disakarida sekadi sukrosa.
Lipid puniki wantah senyawa organik sané katahan nonpolar miwah hidrofobik.
Gliserol miwah gugus fosfat sinarengan prasida ngwentuk genah polar miwah hidrofilik (utawi sirah) saking molekul raris asam lemak ngwentuk genah nonpolar miwah hidrofobik (utawi ikuh). 
Protein inggih punika makromolekul sané pinih akéh, inggih punika wénten enzim, protein transpor, molekul sané masinyal ageng, antibodi, miwah protein struktural.
Polaritas miwah muatan rantai samping presida ngicénin panglalah kelarutan asam amino.
Struktur primer mawit saking undagan unik asam amino sané kaitet kovalen olih ikatan peptida.
Pelipatan heliks alfa miwah lembaran beta ngawinang  protein struktur tiga dimensi utawi tersier.
Purin minakadi guanin (G) miwah adenin (A) raris pirimidin kawangun antuk sitosin (T), urasil (U), miwah timin (T).
Membran sel saking makudang lapis ganda lipid, minakadi kolesterol sané wénten pantaraning fosfolipid mangda prasida ngukuhang fluiditasnyané ring suhu sané mabinayan.
Membran sel sareng ring makudang  proses seluler sekadi adhesi sel, penyimpenan energi listrik, miwah makarya sinyal sel raris prasida dados permukaan perlekatan ring makudang struktur ekstraseluler sekadi dinding sel, glikokaliks, miwah sitoskeleton.
Cakepan  Alberts maosang sapunapi "blok wangunan seluler" mamargi ngwentuk embrio sané kantun berkembang.
Sel entikan madué organel tambahan sané ngawinang ipun matiosan saking sel buron sekadi dinding sel sané ngicénin pamargi ring sel entikan, kloroplas sané ngambil caya matanai sané ngasilang gula, miwah vakuola sané nyimpen miwah nyiagayang dukungan struktural taler kasarengin ring reproduksi miwah nyibak benih entikané.
Manut kadi hukum termodinamika, energi punika tan obah, inggih punika nénten prasida kakaryanin utawi kalebur.
Punika mawinan, organisme punika ngamerluang energi tan papegatan mangda prasida ngawinang kahanan entropi sané setata endép.
Katahnyané katabolisme punika nglepas energi, miwah anabolisme nelasang energi.
Reaksi keseluruhan mamargi ring pantaraning pamargin biokimia, silih tunggilnyané inggih punika reaksi redoks.
Asetil-Koa ngranjing ring siklus asam sitrat, sané mamargi ring matriks mitokondria.
Fosforilasi oksidatif kawangun antuk rantai transpor elektron, sané dados alingsehan petang kompleks protein sané ngingsirang elektron saking asiki kompleks ka kompleks tiosan, raris nglepas energi saking NADH miwah FADH2 sané kajangkepang antuk pemompaan proton (ion hidrogen) nglintangin membran mitokondria sisi tengah ( chemiosmosis), sané ngamedalang gaya gerak proton.
Yéning ten wénten oksigen, piruvat nénten pacang kametabolisme olih respirasi selulas sakéwanten nglintangin proses fermentasi.
Fermentasi ngawinang oksidasi NADH dados NAD+ raris prasida kawigunayang malih dados glikolisis.
Ring urat rangka, sané dados limbahnyané wantah asam laktat.
Selami glikolisis anaerob, NAD+ mauwah duk  pasangan hidrogen dados siki sareng piruvat sané laktat.
Selami masa pemulihan, rikala oksigen kantun sayaga, NAD+ neket ring hidrogen saking laktat sané ngwentuk ATP.
Saking makudang-kudang pamargi, oksigen taler kalepas pinaka produk limbah.
Puniki imba saking gaya gerak proton sané kaasilang raris ngentasin  membran mitokondria sisi tengah ring respirasi aerobik.
Ring makarya sinyal autokrin, ligan ngawinang sel sané pateh sané kalepas.
Ring eukariota (inggih punika, sel baburon, entikan, oong, miwah protista), wénten kakalih pembelahan sel sané matiosan: mitosis miwah meiosis.
Risampuné pembelahan sel, soang-soang pianak sel punika ngawitin interfase saking siklus sané anyar.
Makakalih siklus pembelahan sel puniki kaanggén ring proses reproduksi seksual ring makudang titik ring pamargin uripnyané.
Matiosan ring proses mitosis miwah meiosis ring eukariota, pembelahan biner sané mamargi ring prokariota mamargi nénten nglintangin ngwentuk aparatus gelendong ring sel.
Warisan Mendelian, inggih punika pamargi rikala gen miwah bikas punika katedun saking rerama kasentanannyané.
Sané kapertama inggih punika  karakteristik genetik, sané mangkin kawastanin alel, wantah diskrit miwah mawentuk alternatif (umpami, pelung vs putih utawi tegeh vs éndép), soang-soang katedunang saking silih tunggil reraman ipun.
Mendel nyatet inggian selami puniki rikala ngwentuk gamet, alel ring soang-soang gen nyepih raga punika ngawinang soang-soang gamet wantah makta asiki alel ring asiki gen, sané kabaos ring hukum segregasinyané.
Nukleotida mabesikan sareng sané tiosan sangkaning ranté kovalen pantaraning gula saking asiki nukleotida miwah fosfat raris ngasilang tulang tundun gula-fosfat salegenti.
Basa punika kakepah dados kalih: pirimidin miwah purin.
DNA kareplikasi risampun kalih untai mapasahan.
Kromosom inggih punika struktur sané matata becik sané kawangun saking DNA miwah histon.
Ring prokariota, DNA kagenahang ring awak sané rupannyané nénten becik ring sitoplasma sané mawasta nukleoid.
Kawéntenan indik genetik magenah ring tengahing DNA pinaka panyeledihi genotipe, raris fenotipe kapolihang saking sintesis protein sané ngontrol struktur miwah panglimbak organisme, utawi sané dados enzim sané ngamargiang katalisis jalur metabolisme spesifik.
Ring soring kode genetik, kawéntenan mRNA puniki nentuang undagan asam amino ring tengah protein ring tengah proses sané kasengguh translasi, sané mamargi ring ribosom.
Sekuensing miwah  analisis genom prasida kamargiang nganggén  sekuensing DNA throughput tinggi miwah bioinformatika mangda prasida ngakit miwah nyelehin fungsi taler struktur makasami genom.
Genom prokariota wantah alit, tegep, miwah akéh rupanipun.
Wénten petang undag proses utama sané dados dasar pewangunan: Determinasi, diferensiasi, morfogenesis, miwah pertumbuhan.
Sel punca inggih punika sel sané nénten madiferensiasi utawi kadiferensiasi sebagian sané prasida kadiferensiasi dados makudang-kudang sel miwah maproliferasi tan pawates mangda prasida ngasilang akéhan sel punca sané pateh.
Apoptosis, utawi pademnyané sel sané sampun kaprogram, taler kawéntenang selami morfogenesis, minakadi matinnyané sel ring jeriji ring pantaraning perkembangan embrio manusa, sané mebasang jeriji tangan miwah batis manusané.
Gen toolkit puniki banget pisan kakonservasi ring pantaraning filum, punika santukan ipun wantah purba pisan saha banget mesib sekadi lingsehan buron sané doh sampun mapasahan.
Gen Hox mastikayang ring dija genah sané pacang maulang, sekadi akéhnyané tulang lelipi, sané medal ring tengahing embrio utawi larva sané sedeng nglimbak.
Gen toolkit prasida kakeniang ring tengahing pola sané mabinayan, sekadi daweg cucuk kedis crukcuk Darwin sané kaagengang olih gen BMP, utawi rikala lelipi kélangan batisnyané santukan gen Distal-less (Dlx) dados kirang kakeniang utawi nénten kacihnayang ring makasami genah soroh reptil punika jagi ngwentuk angga sarisannyané.
Pamarginé puniki nyihnayang indik evolusi punika mamargi duk wénten perubahan frekuansi alel ring tengahing populasi organisme kawin silang. 
Rikala gaya selektif nénten wénten utawi ngendukang, frekuensi alel sareng-sareng pacang makeber ngaduurang utawi ngabeténang rikala soang-soang generasi sané ngantun santukan alel manut ring kaiwangan sikala ngambil sampel.
Isolasi reproduksi taler sayan nincap antuk divergensi genetik.
Rikala pahan lelintihan sentana kakepah dados kalih, punika kacihnayang sekadi simpul (utawi pahan) ring pohon filogenetik.
Ring tengahing entikan, soang-soang kelompok spesies sané kakeniang antuk aran wantah takson ( minakadi, manusa, primata, mamalia, utawi vertebrata) miwah takson sané mawit saking makasami sentana evolusionernyané inggih punika clade, utawi kawastanin takson monofiletik.
Spesies utawi kelompok sanémakilitan raket sareng ingroup sakéwanten manut filogenetik ring sisinnyané kasengguh outgroup, sané matetujon pinaka titik acuan ring tengahing entikan.
Nganutin pamargin Parsimony (utawi tiuk cukur Occam), entikan sané kasenengin inggih punika entikan sané pauwahan evolusioner paling kidik sané kaperluang mangda prasida narka indik makasami sifat ring makasami anggota kelompok.
Manut sistem puniki, soang-soang spesies nuénang kalih aran, asiki pinaka genusnyané miwah malih siki pinaka spesiesnyané.
Para sujana biologi nyihnayang kode genetik pinaka cihna sentana sané katah sekadi universal ring makesami bakteri, archaea, miwah eukariota.
Raris ring pantaraning 1,7 miliar warsa sané sampun lintang, organisme sané multiseluler sampun medal, antuk sel-sel sané madiferensiasi ngamargiang kawigunané sané khusus.
Entikan ring tanah sampun becik punika raris kasengguh pinaka silih tunggil pamargi icalnyané Devon Akhir.
Selami pemargi mecikang kahanané puniki, archosaurus dados vertebrata darat sané pinih akéh; asiki sekaa archosaurus, dinosaurus, sané pinih akéh ring masa Jurassic miwah Cretaceous.
Bakteri meneng ring tanah, toya, klebutan panas asam, limbah radioaktif, miwah biosfer ring tengah kerak jagaté.
Archaea wantah domain tiosan saking sel prokariotik miwah pangawitnyané kakepah pinaka bakteri sané kasengguh archaebacteria (ring tengah kingdom Archaebateria) parinama sané nénten malih kawigunayang. 
Archaea miwah bakteri katahan mesib pisan saking agengnyané miwah rupannyané, yadiastu wénten makudang archaea madué wentuk  sané matiosan pisan sekadi sel datar miwah persegi Haloquadratum walsbyi.
Archaea ngawigunayang akéh pisan sumber energi bandingang eukariota: sané rauh saking senyawa organik, sekadi gula, ngantos amonia, ion logam, utawi gas hidrogen.
Archaea sané kapertama kaselehin wantah extremophiles, maurip ring kahanan sané méweh pisan, sekadi ring klebutan toya panes utawi danu uyah sané tan wénten organisme tiosan.
Archaea wantah pahan sané pinih ageng ring jagat.
Lalima saking clades puniki taler kasengguh protista, sané akéhan organisme eukariotik mikroskopis sané nénten entikan, oong, utawi buron.
Akéhan  protista wantah uniseluler, sané taler kasengguh eukariota mikroba.
Dinoflagellata sané maduwé sifat fotosintesis miwah prasida kapanggih ring segara genah ipun dados produsen utama bahan organik.
Ciliata inggih punika alveolat sané madué akéh pisan struktur sekadi rambut sané kawastanain silia.
Excavates wantah akelompok protista sané sampun kadiversifikasi ring 1,5 miliar warsa sané sampun lintang nénten sué sasampuné eukariota.
Stramenopiles sané katahan prasida kapanggihin cecirennyané madué rambut tubular rinf makalalih flagela sané lantangan, taler diatom miwah ganggang coklat.
Rhizarian kakepah dados tigang kelompok utama: cercozoa, foraminifera, miwah radiolaria.
Alga kawangun antuk makudang-kudang clades sané matiosan sekadi glaucophytes, alga ring toya anyar mikroskopis sané minab mesib sekadi pangawitin saking uniseluler  Plantae.
Entikan ring darat (embriofit) sané kapértama medal ring pantaraning terestrial ring 450 nyantos 500 yuta tiban sané sampun lintang. 
Semaliha, tetiga clades tiosan inggih punika entika nonvaskular santukan nénten madué trakeid.
Ipun katah kapanggih ring genah sané wénten toyannyané.
Katahan entikan nonvaskular  wantah terestrial, antuk makudang-kudang sané maurip ring toya anyar miwah nénten wénten sané maurip ring segara.
Gymnospermae minakadi entikan runjung, sikas, Ginkgo, miwah gnetophytes.
Ipun ngamargiang pamargin proses sané kawastanin heterotrofi absorptif sané kapwertama ipun pacang ngamedalang enzim pencernaan sané nyibak molekul ajengan sané ageng sadurungé kaserap saking membran sel ipuné.
Oong taler makakalih lintihan sentananyané, choanoflagellata miwah buron, prasida kakepah dados opisthokonts.
Oong sané multiseluler, madué awak sané mawasta miselium, sané kawangin antuk massa filamen tubular individu sané mawasta hifa sané ngawinang prasida ngambil nutrisi.
Nénten sami buroné ngamah amahan saking bahan organik, menghirup oksigen, prasida magingsiran, prasida ngembasang sentana, miwah mentik saking bola sel sané madaging bolong, blastula, selami embrioné ngagengang.
Buron prasida kekepah dados kalih kelompok manut saking ceciré perkembangan ipun.
Ring protostom, blastopore punika sané ngawinang wénten bibih raris kasarengin ngwentuk silit.
Awak ring sekatah buron simetris, antuk simetri radial miwah bilateral.
Pinih untat, buran prasida kabinayang antuk jenis miwah genah penegepnyané sekadi antena sané kaanggén ngrasayang genah utawi kuku sané kaanggén ngejuk mamahan ipun.
Katahan (~97%) saking buron wantah invertebrata inggih punika buron sané nénten madué utawi nénten nglimbakang kolom vertebral (katah kabaos tulang tundun utawi tulang belakang),  sané mawit saking notochord.
Akéh taksa ring invertebrata madué akéh miwah variasi spesies sané akéhan saking makasami subfilum Vertebrata.
Lintangan ring 6.000 spesies virus sampun tinglas katlatarang. 
Rikala magenah ring tengahing sel sané keni infeksi utawi ring pamargi jagi keni infeksi sel, virus kantun marupa partikel independen, utawi virion, sané kawangun antuk materi genetik (DNA utawi RNA), makudang lapis protein sané mawasta kapsid, miwah ring makudang-kudang kasus wénten ring selubung lipid.
Wit saking virus punika ring lintihan evolusi urip durung tinglas: minab wénten sané evolusi saking plasmid-pahan DNA sané prasida magingsir pantaranig sel-miwah sané tiosan minab evolusi saking bakteri.
Virus punika prasida nglimbak saking makudang pamargi
Norovirus miwah rotavirus, sané katah ngawinang gastroenteritis virus, kalimbakang saking rute fekal-oral, kalimbakang taler saking tangan nuju bibih utawi saking ajengan miwah toya.
Sistem muncuk punika ngawit saking carang, don, miwah bunga.
Pamargin toya nglintangin membran semipermeabel kacihnayang olih akéhnyané toya sané nglintangin membran punika.
Katah saking bibit entikan nénten pastika nadi, kahanan sané ngawinang panglimbak entikan benih punika nénten mamargi malih.
Imbibisi inggih punika pamargi kapertama saking kecambah, rikala toya sané wénten kaambil sami olih benihé.
Monomer puniki saking hidrolisis pati, protein, miwah lipid sané magenah ring kotiledon utawi endosperma.
Bungannyané wantah pangawak sané dados jalaran reproduksi, katanyané antuk nyiagayang pamargi pacang ngadungang sperma sareng telur.
Penyerbukan silang wantah pamargi nagingin serbuk sari ring anter bunga nuju stigma bunga sané tiosan ring entikan sané tios sakéwanten kantun pateh spesiesnyané.
Pauwahan puniki wantah panglalah saking kahanan genetik, kimia, miwah fisik.
Protein fotoreseptor nibakang informasi sekadi semengan wiadin peteng, dauh tengai, kawéntenan caya sané wénten, miwah wit cayané punika.
Katah entikan sané mabunga nganutin masa sané becik santukan wénten senyawa peka caya sané urati ring kahanan galah utaminnyané rikala wengi, kahanané puniki kawastanin fotoperiodisme.
Buron prasida kadadosang regulator utawi konformer.
Matungkalikan ring buron minakadi be miwah katak sané dados konformer santukan ipun prasida nganutin lingkungan internal ipuné (umpami suhu tubuh) mangda setata anut ring lingkungan eksternal ipuné.
Minakadi bikul, prasida ngamah tigang undag akéhan ring kelinci nganutin baat awak ipuné santukan kawéntenan metabolisme basal sabilang unit baat awak bikul punika agengan ring kelinci.
Sakéwanten kahanan punika nénten ja linier ring buron sané nglangi utawi sané makeber.
Rikala makeber nénten banget gelis, kedis punika mangda tetep nganutin kawéntenan metabolisme sané tegeh mangda prasida setata makeber.
Pamuputnyané, buron ring toya tawar madué cairan ring angganyané sané hiperosmotik ring toya tawar punika.
Rikala buron ngamah-amahan ipuné sané lintangan akéh madaging energi kimia, buron punika pacang nyimpen atengah energi punika kadi wentuk lipid mangda prasida kaanggén ring galah sané jagi rauh miwah atengah energi punika pinaka glikogen kaanggén sané gelis (minakadi nagingin kakirangan energi ring otak).
Tiosan ring saluran percernaan ipun, buron vertebrata madué kelenjar aksesoris minakadi hati miwah pankreas minaka pahan saking sitem pencernaan ipuné.
Sesampuné makaon saking lambung, amahan nuju usus tengah sané dados genah pertama saking usus (utawi usus alit ring mamalia) miwah genah utama pencernaan taler penyerapan.
Pamargin gas ring peparu mamargi antuk makudang-kudang yuta kantong angin sané alit; ring mamalia miwah reptil puniki kawastanin alveoli, miwah ring burung kawastanin atrium.
Puniki ngranjing ring peparu sané macabang dados bronkus sekunder miwah tersier sané sayan cupit macarang dados akéh tabung sané alitan, bronkiolus.
Wénten kakalih sistem pemargin getih; sané mabuka miwah matutup.
Pamargin ring buron pantaraning kalih jaringan: jaringan sistemik miwah organ pernapasan (utawi peparu).
Ring burung miwah mamalia, sistem sistemik miwah peparu mapaiketan seri.
Kontraksi uat rangka punika mawasta neurogenik santukan ngamerluang input sinaptik saking neuron motorik.
Kontraksi sané wénten prasida kacihnayang sekadi kedutan, penjumlahan, utawi tetanus, manut ring frekuensi potensial aksi.
Mekanisme saking kontraksi sekadi ring tetiga jaringan otot.
Buronan sané tiosan sekadi moluska, miwah nematoda, madué uat lurik miring, sané madaging pita filamen tebel miwah tipis sané kasusun  kadi heliks bandingang ring kasusun ngandang, sekadi uat ring rangka utawi jantung vertebrata.
Ipun prasida ngirim miwah nampi informasi ring genah kontak sané mawasta sinapsis.
Sel sekadi neuron utawi sel uat prasida tereksitasi utawi kajanggelang risampuné nampi sinyal saking neuron tiosan.
Ring vertebrata, sistem saraf kawangun saking sistem saraf pusat (SSP), sané ngaranjing otak miwah sumsum tulang belakang, miwah sistem saraf tepi (PNS), sané ngranjing taler saraf pinaka pengubung SSP nuju soang-soang genah ring angga tiosan.
PNS kakepah dados tiga subsistem sané mapasahan, sistem saraf somatik, otonom, miwah enterik.
Sistem saraf simpatik kamargiang ring kahanan sané darurat kaanggén ngamargiang energi, raris sistem saraf parasimpatis kaanggén rikala organisme ring kahanan sané tenang.
Saraf sané medal saking otak kawastanin saraf kranial raris sané medal saking sumsum tulang belakang kawastanin saraf tulang belakang.
Ring manusa, kelenjar endokrin utama inggih punika kelenjar tiroid miwah kelenjar adrenal.
Hormon marupa kompleks asam amino, steroid, eikosanoid, leukotrien, utawi prostaglandin.
Ipun ngasilang gamet haploid sareng meiosis.
Ring makudang-kudang kahanan, lapisan kuman kaping tiga, mesoderm taler ngalimbak ring pantaraning ipun.
Gastrulasi mamargi saking pamargi morfogenetik nguwah massa sel dados tigang lapis germal inggih punika ektoderm, mesoderm, miwah endoderm.
Deferensiasi seluler polih panglalah saking sinyal ekstraseluler sekadi faktor pertumbuhan sané kabakta pantaraning sel sané nampek genah ipun, sané kawastanin makarya sinyal juxtracrine, utawi ring sel pisaga sané napek, sané kawastanin makarya sinyal parakrin.
Sistem imun adaptif ngicénin respons sané manut ring soang-soang stimulus antuk mlajah mingetin molekul sané sadurungnyané sampun kapanggih.
Bakteri madué sistem kekebalan sané durung jangkep marupa enzim sané pacang ngemit saking infeksi virus.
Vertebrata berahang, minakadi manusa madué mekanisme pertahanan sané becikan, taler kabisan adapatasi mangda prasida uning ring patogen antuk pamargi sané efisien.
Pola tindakan tetap sampun katetapang antuk genetik miwah parisolah stereotip sané mamargi nénten malih perlu mlajah.
Komunitas organisme maurip (biotik) ring paiketan ipun sareng komponen tan paurip (abiotik) (minakadi, toya, caya, radiasi, suhu, kelembaban, atmosfer, keasaman, miwah tanah) saking genah ipuné puniki mawasta ekosistem.
Antuk ngamah entik-entikan miwah buron tiosan, buron mabuat pisan kawéntenan ipuné ring pamargin materi miwah energi nagnutin sistem. 
Kahanan fisik jagat kawangun olih energi matanai miwah topografi.
Cuaca inggih punika suhu miwah aktivitas curah ujan sadina-dina, raris iklim inggih punika pantaraning cuaca jangka panjang, katahnyané pantaraning masa 30 tiban.
Panadosnyané lingkungan sané beseg ngawi entik-entikan prasida becik maurip.
Panglimbak saking kawéntenan krama ring interval jangka pendek prasida katentuang antuk ngawigunayang persamaan pamargin nincapnyané kawéntenan kramané, sané nyingakin saking ekéhnyané sané embas, anak padem, miwah imigrasi.
Interaksi biologis wantah panglalah saking apacek organisme sané maurip ring komunitas sané pateh.
Interaksi jangka panjang sané kabaos simbiosis.
Wénten trofik sané matiosan ring soang-soang jaringan makanan, antuk undagan sané pinih betén wantah produsén utama (utawi autotrof) sekadi entikan miwah ganggang sané nguwah energi miwah bahan anorganik dados senyawa organik, sané prasida kaanggén olih komunitas tiosan.
Raris sané ngajeng kosumen sekunder wantah konsumen tersier miwah kénten selanturnyané.
Ring makudang-kudang siklus wénten reservoir rikala zat tetep utawi kakaonang ring masa sané lami pisan.
Sané ngawi pemanasan sané ageng wantah emisi gas rumah kaca sané lintangan ring 90% inggih punika karbondioksida miwah metana.
Keanekaragaman hayati nglalahin fungsi ekkosistem, sané nyiagayang makudang-kudang layanan sané kaperluang olih para jadmané.
Ring widya botani purwa, mlajahin indik oong miwah alga sané kamargiang olih sujana mikologi miwah fikologi, widang paplajahan saking makatetiga kelompok punika kantun ngranjing ring lingsehan pamargi Kongres Botani Internasional.
Tetamanan saking abad pertengahan, sering pisan mapaiketan sareng biara sané taler madaging tetanduran usadha. 
Tetaman punika dados genah mlajahin indik entik-entikan.
Sampun kalih winduné puniki saking abad ka-20 sujana botani nyelehin teknik seseleh genetik molekuler, taler genomik miwah proteomik taler sekuens DNA mangda prasida ngarya klasifikasi entikan mangda sayan becik.
Botani modern nyelehin witnyané  saking Yunani Kuno utaminnyané ka Theophrastus (c. 371-287 SM), silih tunggil mahasisya saking Aristoteles sané manggihin miwah nlatarang  makudang-kudang prinsipnyané taler sampun kasub kasengguh pinaka "Bapak Botani".
De Materia Medica sampun kawacén  lintangan saking 1.500 tiban.
Ring tengahing abad ka-16, kebun raya kaadegang ring makudang-kudang universitas ring Italia.
Ipun sami banget nukung panglimbak botani pinaka silih utnggil paplajahan akademis.
Pantaraning periode puniki, botani kantun magenah ring lingsehan usadha.
Bock makarya klasifikasi entikan manut ipun.
Papilihan miwah undagan karakter minab dados kunci sané kakaryanin mangda prasida dados pamargi identifikasi (kunci diagnostik) utawi mapaiketan sareng urutan alami utawi filetik taksa ring kunci sinoptik.
Puniki ngwentuk skema oarinama binomial utawi kalih pahan standar, parinama sané kapertama nyihnayang genus raris sané kaping kalih nyihnayang spesies ring genus.
Nincapang kawruhan indik anatomi entik-entikan, morfologi miwah pamargin urip ngawinang kauningin akéh pisanafinitas alami pantaraning entikan yéning bandingang sistem seksual pakaryan Linnaeus.
Pakaryan Katherine Esau (1898-1997) ring angga entikan kantun dados sesuluh ring botani modern.
Konsep indik komposisi komunitas entikan sekadi alas sané entikané madon ageng sampun magentos saking pamargin suksesi ekologi sané kalimbakang olih Henry Chandler Cowles, Arthur Tansley miwah Frederic Clements.
Pamikolih miwah identifikasi hormon entikan auksin olih Kenneth V. Thimann ring warsa 1948 ngawinang panglimbak entikan antuk bahan kimia sané kamargiang saking eksternal.
panglimbak saking abad ka-20 ring biokimia entik-entikan kasokong saking teknik modern panyelehan kiam organik sekadi, spektroskopi, kromatografi miwah elektroforensis.
Teknologi punika ngawinang bioteknologi makasami entikan utawi kultur sel entikan sané katandur ring bioreaktor sané jagi ngamargiang sintesis pestisida, antibiotik utawi ubad-ubadan tiosan, taler aplikasi praktis entikan saking rekayasa genetika sané kawangun ring sifat-sifat sekadi nincapang asil.
Sitematika modern matetujon mangda prasida ngrefleksiang miwah manggihin paiketan filogenetik pantaraning entik-entikan.
Pinaka produk sampingan saking fotosintesis, entik-entikan nglepasang oksigen ring atmosfer, gas sané kaperluang olih makasami sané maurip mangda prasida ngamargiang respirasi seluler.
Selehin saking babad, makasami sarwa maurip ngranjing ring sarwa buron utawi entikan miwah botani ngranjing ring papalajahan indik makasami organisme sané nénten kasengguh buron.
Definisi "entik-entikan" sané pinih ketat wantah ngranjingang "entikan ring darat" utawi embriofit, sané nginkupin entikan sané ngelah batu (gymnospermae, ngranjing irika sekadi pinus, miwah entikan bunga) miwah cryptogams maspora bebas sekadi pakis, clubmosses, liverwort, hornwort miwah lumut.
Fase haploid seksual embriofit sané kasengguh gametofit, miara sporofit embrio diploid sané kantun nglimbak ring tengah jaringannyané paling ten ring atengah uripnyané, semaliha ring entikan mabatu, gametofit punika kapiara olih sporofit inannyané.
Palaeobotanists mlajahin indik entikan saning jaman purba ring pipil fosil mangda prasida ngicénin informasi indik pamargin evolusi entik-entikan.
Puniki sané kasengguh tingkat trofik kapertama olih para sujana ekologi.
Sujana botani taler malajahin indik gulama, sané dados pikobet ageng ring widang pertanian, miwah biologi saha pengendalian patogen entikan ring widang pertanian miwah ekosistem alami.
Energi caya sané kaambil olih klorofil a pangawitnyané marupa elektron (raris dados gradien proton) sané kawigunayang makarya molekul ATP miwah NADPH sané pacang nyepel miwah ngamargiang energi. 
Pahan saking glukosa pacang kauwah dados pati sané kagenahang ring kloroplas.
Nénten ja sekadi ring buron (sané kakirangan kloroplas), entik-entikan miwah eukariota sampun ngamargiang akéh pisan baga-baga biokiamia ring kloroplas ipuné, taler ngamargiang sintesis makasami asam lemak ipuné, miwah asam amino.
Entikan ring darat sané madaging pembuluh lignin, polimer sané kaanggén ngokohang dinding sel sekunder trakeid miwah pembuluh xilem mangda nénten runtuh rikala jagi nyedot toya ring soring tekanan air.
Tiosan minakadi minyak esensial minyak peppermint miwah minyak lemon sané maguna dados miyiknyané, pinaka basa (minakadi capsaicin) ring pangusadhan pinaka ubad-ubadan sekadi opium poppy.
Minakadi aspirin sané dados ngilangang rasa sakit sekadi ester asetil asam salisilat, pangatinyané kaisolasi saking kulit kayu willow, miwah makudang ubad ngicalang rasa sakit opiat sekadi heroin sané kapolihang saking modifikasi kimia morfin sané kapolihang saking opium poppy.
Krama asli saking Amerika sampun ngawigunayang makudang entikan pinaka jalaran ngubadang penyakit utawi sakit sané tan kakeniang saking madunga warsa sané lintang.
Gula, pati, kapas, linen, rami, makudang pahan tali, kayu miwah papan partikel, papirus miwah kertas, minyak nabati, lilin, taler karet alam wantah imba bahan komersial sanGula, pati, kapas, linen, rami, mabuat taler kakaryanin antuk jaringan tanaman utawi produk sekundernyané. 
Produk sané kakaryanin saking selulosa minakadi rayon miwah cellophane, pasta wallpaper, biobutanol miwah kapal pistol.
Makudang sujana ekologi banget ngandelang data empiris saking krama adat sané kapupulang olih sujana etnobotani.
Entik-entikan banget pisan ngamerluang edafik (tanah) miwah iklim sané wénten ring genahnyané sakéwanten taler prasida nguwah faktor-faktor puniki.
Ipun magubugan sareng pisagan ipun ring skala spasial ring kelompok, populasi miwah komunitas sané sinarengan ngwangun vegetasi.
Gregor Mendel sané manggihin hukum genetik pewarisan antuk nyelehin sifat-sifat sané katedunang sekadi wentuk ring pisum sativum (kacang polong).
Raris wénten makudang-kudang pabinayan ring genetik sané dados cecirén entikan miwah organisme tiosan.
Akéhnyané varietas gandum sané kalimbakang wantah asil saking persilangan pantaraning miwah intra spesifik ring spesies liar taler hibridanyané.
Akéhan entikan darat, gamer jantan miwah betina kaproduksi saking individu sané matiosan.
makarya umbi batang ring kentang silih tunggil imbanyané.
Apomixis taler prasida kapanggih ring benih, ngasilang benih sané madaging embrio sané manut genetik mesib ring inannyané.
Entikan alloplyploid prasida kapolihang saking pamargin hibridisasi pantaranging kakalih spesies sané matiosan.
Wénten poliploid entikan sané steril kantun prasida malih mareproduksi kadi vegetatif utawi antuk apimiksis biji, ngwentuk populasi klon saking individu sané identik.
Dandelion sané katah  inggih punika triploid sané ngasilang benih sané becik saking benih apomiktik.
Undagan makudang genom tiosan sané alit, baas ( Oryza sativa) sareng  Brachypodium distachyon, sampun nadosang spesies model sané mabuat rikala jagi nyelehin genetika biologi seluler miwah molekul sereal, padang, sareng monokotil.
Bayam, kacang polong, kedelé, taler  lumut Physcomitrella patens katah kaanggé mlajahin biologi sel entikan.
Ekspresi gen taler prasida kakontrol olih protein represor sané neket ring genah peredam DNA miwah nambakin genah kode DNA punika kaekspresiang.
Makudang peuwahan epigenetik sampun mabukti kawarisang, sané tiosan kaatur ulang ring sel germinal.
Nénten sekadi buron, akéh sel entikan, utaminnyané sel parenkim, nénten madiferensiasi saking terminal, tetep totipoten antuk kabisannyané ngembasang entikan anyar.
Alga wantah kelompok polifiletik dan kagenahang ring makudang divisi, wénten sané nampek mapaiketan sareng entik-entikan timbangang sané tiosan.
Kelas Charophyte Charophyceae miwah sub-kerajaan entikan darat Embryophyta sinarengan ngwangun kelompok monofiletik utawi clade Streptophytina.
Entikan vaskular pteridophytic sareng xilem miwah floem sujati sané kareproduksi olih spora berkecambah dados gametofit idup prasida bebas marevolusi selami periode Silur raris kadiversifikasi ring makudang garis keturunan selami Silur panguntat miwah Devon pangawit.
Gametofit ipun sané mareduksi nglimbak saking megaspora sané kagenahang ring tengah organ ngasilang spora (megasporangia) saking sporofit, kahanan puniki kabaos endospora.
Entikan  mabiji sané pinih ajeng kakeniang saking Famennian Devonian anyar.
Bahan kimia sané kapikolihang saking udara, tanah miwah toya ngwentuk dasar makasami metabolisme entikan.
Heterotrof taler makasami buron, sami oong, sami entikan parasit, miwah bakteri non-fotosintetik ngambil molekul organik sané kamedalang saking fotoautotrof raris ngirup ipun utawi ngawigunayang ring ngwangun sel miwah jaringannyané.
Transpor ion, elektron, miwah molekul subseluler sekadi toya miwah enzim mamargi nglintangin membran sel.
Conto unsur sané kaperluang olih entikan  ngangkut inggih punika nitrogen, fosfor, kalium, kalsium, magnesium, miwah belerang.
Senyawa puniki dados pamargi ring tunas tropis miwah akah ring caya taler gravitasi.
Sitokinin zeatin alami kapanggihin ring jagung, Zea mays, miwah pinaka tedunan saking purin adenin.
Ipun mabuat pisan kawéntenané pinaka panyokong ngentikang kecambah miwah mecah dorminasi ring biji, rikala ngatur tegeh entikan antuk ngendaliang lantang carang miwah ngendaliang medalnyané bunga.
Kawastanin kadi punika santukan dumun dados ngendaliang absisi.
Kelas sané tiosan saking fitohormon inggih punika jasmonat, kapertama kaisolasi saking minyak Jasminum grandiflorum sané ngatur respons tatu ring entikan antuk mungkah ekspresi gen sané kaperluang rikala ngrespons resistensi sané kapikolihang sistemik saking serangan patogen.
Entikan non-vaskular, lumut hati, lumut tanduk miwah lumut nénten ngasilang akah vaskular sané ngrengsek ka tanah miwah katah entikan sané ngamargiang fotosintesis.
Sel-sel ring sistem prasida makarya sel-sel tiosan miwah ngasilah tunas utawi akah adventif.
Rikala silih tunggil sistem puniki ical, sané tiosan pepesan prasida ngentikang malih.
ring entikan sané madué pembuluh, xilem miwah floem wantah jaringan konduktif sané ngangkut sumber daya pantaraning pucuk miwah akah.
Don-donan ngambil cayan matanai raris makarya fotosintesis.
Angiospermae wantah entik-entikan sané ngasilang biji sané mabunga miwah biji matutup.
Wénten entik-entikan sané mareproduksi nganggén pamargi seksual, wénten aseksual, taler wénten sané nganggén pamarginé makakalih.
Klasifikasi biologis inggih punika wentuk taksonomi ilmiah.
Para sujana nénten setata saling adung indik makarya klasifikasi organisme, filogenetik molekuler, sané nganggén DNA pinaka data, puniki sané ngawinang akéh medal pamargi anyar ring salantang garis evolusi saha puniki minab pacang nglantur.
Nomenklatur organisme botani kakodifikasiang ring Kode Internasional Nomenklatur ring alga, oong, miwah entikan (ICN) puniki kamargiang olih Kongres Botani Internasional.
Aran ilmiah saking entikan sané nyledihi saking genusnyané miwah spesiesnyané ring genus, punika sané ngasilang parinama sané pateh ring sejebag jagat ring soang-soang organisme.
Kombinasinyané wantah aran saking spesies.
Paiketan evolusioner miwah hereditas akelompok organisme punika mawasta filogeni.
Pinaka imba, spesies Pereskia inggih punika entikan utawi betbetan sané madon ngéndahan.
Nyelehin paiketan madasar antuk karakter sané pateh ngamerluang panitenan, santukan entikan prasida pateh sekadi sané tiosan saking evolusi konvergen punika ngawinang karakter medal ngraga.
Wantah karakter turunan, sekadi areoles ngasilang tulang belakang ring kaktus, sané ngicénin cihna keturunan saking penglingsir sané pateh.
Pabinayannyané indik kode genetik punika kawigunayang rikala megatang paiketan evolusioner, bandingang kawigunayang langsung saking karakter sané kamedalang.
Cihna genetik nyihnayang paiketan evolusioner sujati saking organisme sané masel akéh sekadi sané kakantenang ring kladogram ring sor puniki-oong nampekan paiketannyané sareng buron bandingang ring entikan.
Nyelehin sapunapi spesies entikan saling mapaiketan prasida ngawinang para sujana botani nyelehin pamargin evolusi saking entik-entikan.
Yadiastun manusané setata seneng ring pamargin sejarah jagat baburonan sané kapanggihin, taler ngawigunayang kaduegan ipun pacang ngebohang spesies, paplajahan zoologi prasida kabaos mawit saking Aristoteles.
Zoologi modern mawit saking Renaisans miwah pangawit priode modern antuk Carl Linnaeus, Antonie van Leeuwenhoek, Robert Hooke, Charles Darwin, Gregor Mendel miwah sané tiosan.
Wénten gegambaran ring gua, ukiran, miwah pepaetan ring Prancis sané mayusa 15.000 warsa sané nyihnayang bison, kudam miwah kidang antuk becik pisan kantenannyané.
Kawidyan saking kuna indik baburon prasida kagambarang becik pisan sekadi aslinnyané ring Near East miwah Mesopotamia, taler Mesir, taler pamargin anaké maubuhan, maboros miwah mamancing.
Aristoteles ring abad kaping pat SM, nyingakin baburon pinaka organisme sané maurip, mlajahin strukturnyané, panglimbak ipun, miwah fenomena vital ipun.
Raris petangatus warsa saking galah punika, dokter saking Romawi Galen sampun medah baburon raris mlajahin anatomi miwah kawigunan soang-soang, santukan medah manusa sané sampun padem nénten kadadosang duk punika.
Ring Eropa, pakarya Galen indik anatomi durung prasida kaungkulin kantos ring abad ka-16.
Sadurungé sampun dados genah para suajanané selami abad ka-18, 19, miwah 20, zoologi dados paplajahan sané sayan profesional.
Panglimbak puniki miwah asil saking embriologi taler paleontologi kasobiahang ring publikasi 1859 teori evolusi Carles Darwin nganutin seleksi alam; indik puniki Darwin ngenahang teori evolusi organik ring genah sané anyar, antuk nlatarang proses-proses ipun nganutin teori saha nagingin bukti antuk napi sané sampun kaselehin.
Darwin ngenahang pamargi anyar ring morfologi miwah fisiologi antuk ngadungang punika ring teori biologi sané katah: teori evolusi organik.
Ring pangawitnyané wantah kaanggé ngidentifikasi organisme miwah kelompoknyané nganutin karakteristiknyané, pabinayannyané, miwah paiketannyané, raris puniki mawasta widang sujana taksonomi.
Pamineh-pamineh dané maunteng ring morfologi hewan.
Kawéntenan kelompok puniki sampun katatasang malih mangda prasida nincapang konsistensi saking Darwinian indik keturunan bersama.
Homo punika genus, sapiens wantah aran sané khusus, makakalih raris kagabung dados aran spesies.
Sistem klasifikasi sané katah kasengguh taksonomi Linnaean.
Ngresepang indik struktur miwah kawigunan sel wantah dasar saking makasami ilmu biologi.
Puniki maunteng ring sapunapi organ miwah sistem organ mamargi ring angga manusa miwah baburon, tiosan ring sapunapi punika sami prasida mamargi soang-soang.
Paplajahan fisiologi kadi tradisional kakepah dados fisiologi entik-entikan miwah fisiologi buron, sakéwanten makudang-kudang fisiologi maguna universal, nénten malih ngantenang organisme sané sedeng kaselehin.
Minakadi, rikala nyarengang para sujana sané sampun madué kabisan khusus indik organisme minakadi mamalia, ornitologi, herpetologi, utawi entomologi, sakéwanten nganggé kabisan ring organisme punika pinaka jalaran jaga nyawis pitakén ring widang evolusi.
Para sujana etologi ngamargiang pamargi ring evolusi perilaku miwah panyelehan ring perilaku punika sané maiketan ring teori seleksi alam.
Rikala para sujanané ngamargiang teknik khusus ring biologi molekuler, katah sampun kagabungang antuk metode saking genetika miwah biokimia.
Sistematika ring biologi inggih punika paplajahan indik pabinayan wentuk saking kahuripan, saking dumun kantos masa sané jagi rauh, miwah paiketan saking makasami sarwa maurip.
Pohon filogenetik spesies miwah taksa sané duuran kawigunayang jaga mlajahin evolusi sifat ( minakadi karakteristik anatomi utawi molekuler) miwah distribusi organisme (biogeografi).
Sistematika biologi ngepah spesies punika nganggén tetiga pahan sané matiosan.
Sistematika eksperimental punika ngidentifikasi miwah ngepah buron manut saking unit evolusi sané ngawinang kawéntenan spesies, taler pabuatnyané ring pamargin evolusi punika.
Nlatarang indik pabinayan hayati ring jagaté miwah organismenyané.
Taksonomi wantah pahan saking Sistematika sané mapaiketan sareng topik (a) kantos (d) ring baduur.
Sakwanten ring kawigunayang sekadi modern, ipun makasami taler dados kasengguh pateh. 
Wénten sané maosang indik sistematika ngraga mapaiketan ring paiketan sané sampun nglintangin galah, miwah punika prasida mesib ring filogenetik, sané sampun katah kabaos hierarki organisme sané sampun kacutetang.
Pahpahan manut ilmiah inggih punika pinaka piranti rikala nyatet miwah nglaporang informasi ring para sujana tiosan miwah para krama jagat.
Ring biologi, spesies wantah pahan dasar saking klasifikasi miwah undagan taksonomi oraganisme saha unit keanekaragaman hayati.
Tiosan ring punika, sujana paleontogi ngawigunayang pamineh kronospesies santukan kareproduksi fosil sané nénten prasida kaselehin malih.
Makasami spesies (tiosan ring virus) kadagingin kalih parinama, "binomial".
Pinaka imba, Boa constrictor wantah silih tunggih genus Boa, raris constrictor punika dados parinama spesies.
Taler ring pantaraning organisme sané wantah mareproduksi saking aseksual, konsep spesies reproduksi nénten becik, miwah soang-soang klon prasida dados mikrospesies.
Spesies sampun kacingakin saking masa Aristoteles kantos abad ka-18 pinaka kategori tetep sané kagenahang ring hierarki, pingsehan ageng kawéntenannyané.
Pamineh kadi punika sayan nglimbak ring abad ka-20 mlarapan antuk genetika taler ekologi populasi.
Ernst Mayr negesang isolasi reproduksi, sakéwanten puniki, sekadi konsep spesies tiosan sukil miwah méweh pisan jaga diuji.
Metode punika kaanggén pinaka metode sané "sampun lami" pisan rikala jagi nentuang spesies sekadi sané kamargiang olih Linnaeus ring pangawitin teori evolusi.
pinaka tata titi praktis, sujana mikrobiologi minehin indik Bakteri utawi Archaea antuk undagan gen RNA ribosom 16S sané mesib saking 97% sareng sané tiosan patut katureksain antuk hibridisasi DNA-DNA mangda prasida mastikayang napiké ipun ngranjing ring spesies sané pateh napi matiosan.
Pamargin modern sané nyaihang undagan pateh antuk metode komputasi.
Basis data, Barcode of Life Data Systems (BOLD), madaging kode batang DNA saking lintangan ring 190.000 spesies.
Minakadi ring penyelehan sané kamargiang ring oong, nyelehin karakter nukleotida ngawigunayang spesies kladistik prasida ngasilang asil sané pinih becik rikala jagi nyelehin spesies oong saking makasami konsep sané kaselehin.
Sakéwanten sané tiosan ngilonin pendekatané puniki, matetimbang "inflasi taksonomi" sané ngasorang miwah nagingin label pamineh sané matiosan pinaka pemargi "konservatisme taksonomi"; ngangkenan antuk pamargi politik mangda ngepah spesies saha ngangkenin populasi sané alitan ring undagan spesies, santukan punika maartos ipun pacang danganan jagi ngranjingang ring terancam punah ring pipil barak IUCN miwah prasida narik undang-undang konservasi taler ngamoliha prabéya.
Yéning para sujana ngamanahang napi sané pacang mamargi ring makasami spesies ring tunggal genus, ipun nganggén aran genus nénten nagingin aran utawi parinama lianan.
Pinaka pangweweh informasi, hipotesis prasida kakukuhang taler prasida katulak.
Ngepah takson dados makudang-kudang, pepesan puniki anyar, taksa kasengguh nyapihang.
Istilah quasispecies ring sapunapiné kawigunayang ring entitas sané prasida gelis mutasi sekadi virus. 
Ring spesies cincin, rikala angga populasi sané nampek ring sikut distribusi sané jimbar prasida nglantur ngamargiang kawin silang saha mamargi becik, sakéwanten angga populasi sané adoh nénten mresidayang.
Spesies cincin ngawinang méweh pisan macang ngenahang konsep spesies napi kémanten sané nganutin isolasi reproduksi.
Spesies manut saking sikut isolasi reproduksi, pamargin gen sayan ngidikang.
Bakteri prasida matukar plasmid sareng spesies tiosan, taler wénten makudang-kudang sané kantung madué paiketan ring domain filogenetik sané matiosan, makarya panyelehan indik paiketan ipun sayan sukil, miwah pacang ngreredang konsep indik spesies bakteri.
Pralaya massal sangkaning makudang-kudang krana silih tunggilnyané panglalah gunung api, iklim sané mauwah, miwah mauwahnyané kimia ring segara taler ring atmosfer, raris punika ngawinang panglalah sané ageng pisan ring ekologi, atmosfer, kahanan tanah miwah toya ring jagaté.
Makudang-kudang para sujana sampun maosang indik pikobet sané nyarengin ring pamineh jagi pacang nguningin proses spesies miwah kawéntenan mangda prasida ngidentifikasi miwah ngategoriang.
Silih tunggil pikobet saking dumun ring Amerika Utara inggih punika kedis clepuk tutul utara sané kalindungin sané mahibridasi sareng kedis clepuk tutul California sané nénten kalindungin saha kedis clepuk sané katendadosang; puniki sampun ngawinang parebat ring widang hukum.
Wentuk sané kabinayang antuk kakepah olih angganyané sami sané anom sané ngwarisin variasi sami saking reramannyané.
Dané ngukuhang pamineh indik hierarki klasifikasi taksonomi manut krakteristik sané prasida kapanggihin miwah sané prasida nyihnayang paiketan alaminyané.
Jean-Baptiste Lamarck, ring Zoological Philosophy warsa 1809, nyihanayang transmutasi spesies, nguningayang indik spesies prasida mauwah nganutin galah, ring tengahing penyimpangan radikal saking pamineh Aristotelian.
Genus (jamak genera) inggih punika undagan taksonomi sané kawigunayang ring klasifikasi biologis organisme maurip miwah fosil taler virus.
Minakadi, Panthera leo (singa) miwah  Panthera onca (jaguar) wantah kalih spesies ring genus Panthera.
Conto botani inggih punika Hibiscus arnottianus, spesies saking genus Hibiscus asli Hawaii.
Parinama sané wénten wantah sané kamedalangnganutin Kode Internasional Nomenklatur Zoologi raris nénten kabangetang olih Komisi Internasional indik Nomenklatur Zoologi (ICZN); aran pinih ajeng saking makasami takson  (minakadi, genus) raris kakeniang pinaka aran sané "valid" (inggih punika, sané mangkin miwah sané katrima) ring takson inucap.
Ring botani kawéntenan punika taler mamargi sakéwanten antul label sané matiosan.
Sakéwanten akéh parinama sampun kacumawisang (katahan antuk nénten mabuaka) ring kakalih utawi lintangan genera sané matiosan.
Aran sané maduwé artos kakalih punika kawastanin homonim.
Sakéwanten, genus ring asiki kingdom kadadosang nganggén aran ilmiah sané kawigunayang pinaka aran generik (utawi aran takson ring undagan sané tiosan) ring kingdom sané kaatur olih kkode nomenklatur sané matiosan.
Minakadi, ring reptil (non-unggas), sané madué kirang langkung 1180 genera, pinih akéh (>300) wantah madué 1 spesies, ~360 madué pantaraning 2 miwah 4 spesies, 260 madué 5-10 spesies, ~200 madué 11–50 spesies, taler wantah 27 genera sané madué lintangan saking 50 spesies.
Sesies napi sané karanjingang ring genus sané nénten manut.
Napi sané dados asiki familiy-utawi family sané kaanggén mangda kauningin sami-kausulang olih para sujana taksonomi praktis.
Seringan nénten wénten paiguman sané pastika indik taksonomi sané mabinayan, soang-soang nagmbil  pamargi sané matiosan.
Michael Novacek (1986) ngranjingang ring genah sané pateh.
Nénten wénten tata titi sané pastika anggén nyihnayang kelas, sakéwanten ring buron sané kasub, prasida wénten paiguman.
Ring botani indik kelas mangkin arang pisan kabligbagang malih.
Ring informal, filum kadadosang pinaka pamargi kelompok organisme manut saking spesialisasi sané katah ring pangrencana angga.
Filum prasida kadadosang siki utawi kakepah menawi ipun mapaiketan wiadin nénten mapaiketan.
Manut ring Budd miwah Jensen, filum kabaosang olih karakter sané mapupul sané kadruénang olih panyeledihinyané sané kantun maurip.
Raris, santukan madasar antuk karakter, puniki dangan kamargiang ring pipil fosil.
Sakéwanten nyihnayang fosil punika ngranjing ring kelompok mahkota filum wantah sukil pisan, santukan mangda prasida nyihnayang karakter sané unik ring sub-set saking kelompok mahkota punika.
Tabel ring sor nganutin sistem Cavalier-Smith sané kasub yadiastun kantun kontroversi) ring makarya pamada "Plantae" sareng Archaeplastida, kelompok sané madaging divisi Viridiplantae miwah alga Rhodophyta miwah Glaucophyta.
Divisi Pinophyta prasida kawigunayang ring makasami gymnospermae (inggih punika ngranjing sikas, ginkgo miwah gnetophytes), utawi ring entikan runjung sekadi ring sor puniki.
Protista wantah takson polifiletik, sané kirang polih panampén ring para sujana biologi rahina mangkin, bandingang riinan.
Carl Linnaeus (1707-1778) ngenahang dasar nomenklatur biologi modern, sané mangkin sampun kaatur olih Kode Nomenklatur, ring warsa 1735.
Ring warsa 1937 Édouard Chatton nguningayang indik "prokariota" miwah "eukariota" anggén minayang organisme puniki.
Robert Whittaker nyihnayang kingdom tambahan ring Oong.
Kekalih kingdom sané kantun masisa, Protista miwah Monera, ngranjing ring koloni seluler uniseluler miwah saderana.
Ring sistem tiosan, sekadi sitem limang kingdom Lynn Margulis, entikan wantah ngranjing entikan darat (Embryophyta), miwah Protoctista madué definisi sané jimbar.
Panglimbak saking teknologi mikroskop elektron mresidayang jaga masahang Chromista saking kingdom Plantae.
Pamuputnyané makudang-kudang protista sané nénten madué mitokondria prasida kapanggih.
Superkingdom puniki mabinayan pisan ring superkingdom Metakaryota, sané nadosang  limang kingdom eukariotik tiosan (Animalia, Protozoa, Fungi, Plantae, miwah Chromista).
Cavalier-Smith nénten malih nrima kawéntenan dasar ngepah Eubacteria-Archaebacteria sané kamedalang oli Woese saha kadukung olih pamikolih panyelehan sané pinih anyar.
Cavalier-Smith nénten malih nrima presarat mangda taksa dados monofiletik ("holophyletic" ring terminologinyané) prasida valid.
Panglimbak saking filogenetik ngawinang Cavalier-Smith prasida urati indik filum sané kasengguh archezoans (inggih punika eukariota amitokondriat primitif) sepatutnyané sampun kélangan mitokondria sekundernyané, katahan antuk nguwah dados organel baru: Hidrogenosom.
Manut panyeleh RNA punika, Carl Woese minehang indik kahuripan praida kakepah dados tigang divisi sané ageng miwah kasengguh dados "tigang model kingdom utama" utawi model "urkingdom".
Woese ngepah prokariota (sedurungnyané kaklasifikasiang pinaka Kingdom Monera) dados kalih kelompok, sané kasengguh Eubacteria miwah Archaebacteria, negesang indik makudang-kudang pabinayan genetik pantaraning kalih kelompok puniki sekadi ring panataraning ipun taler makasami eukariota.
Dané maosang wantah kelompok monofiletik sané dados ngranjing pinaka peringkat formal ring klasifikasi miwah pinaka-pamarginé puniki durungnyané nénten praktis (ngamerluang "makudang-kudang kingdom eukariotik)-né mangkin sampun prasida ngepah eukariota dados "wantah makudang-kudang kelompok ageng sané minabang makasami monofiletik".
Puniki ngepah eukariota dados nenem "supergrup" sané pateh.
Entik-entikan kasengguh doh pisan lingsehannyané ring buron miwah oong.
Dasa panyawis sané nungkasin taler fakta indik ipun wantah parasit intraseluler obligat sané nénten nuénang metabolisme miwah nénten prasida mareplikasi ring sisi sel inannyané.
kalih sané pertama makasami wantah mikroorganisme prokariotik, utawi katahan organisme sané selnyané asiki sané selnyané madué unteng sané terdistorsi utawi nénten kaiket antuk membran.
Halofil, organisme sané prasida maurip becik ring genahsanékalintang pakeh, miwah hipertermofil, organisme sané prasida maurip becik ring genah sané panes pisan , punika silih tunggil Archaea.
Cyanobacteria miwah  mikoplasma wantah kalih imba saking bakteri.
Evolusi inggih punika pauwah karakteristik populasi biologis sané kadtedunang makudang-kudang undagan generasi tan papegatan.
Evolusi mamargi rikala pamargin evolusi sekadi seleksi alam (taler seleksi seksual) miwah penyimpangan genetik taler mamargi ring variasi puniki, ngamedalang karakteristik tiosan sané prasida dados katah utawi sayan sukil ring asiki populasi.
Teori ilmiah evolusi saking seleksi alam kakawitin ngraga olih Charles Darwin miwah Alfred Russel Wallace ring tengahing abad ka-19 raris katlatarang kantos tinglas ring cakepan Darwin On the Origin of Species.
Antuk punika, ring makudang-kudang generasi sané maundagan, angga saking populasi mresidayang kagentosin antuk silih tunggil sentana rerama sané madué karakteristik becikan sané ngawinang ipun prasida maurip miwah mareproduksi ring genah ipuné soang-soang.
Lelintihan fosil nyarengin panglimbak saking pangawit grafit biogenik, raris fosil tikar mikroba, nuju organisme multiseluler sané dados fosil.
Dané ngrerehin panlataran indik fenomena alam ring bantang hukum fisika sané pateh ring makasami sané kanten miwah sané nénten ngamerluang kawéntenan kategori alam sané tetep utawi pamargin kosmik.
Klasifikasi biologis sané kasobyahang olih Carl Linnaeus duk warsa 1735 sampun tinglas maosang sifat hierarkis paiketan spesies, sakéwanten kantun nyingakin spesies pinaka pahan saking pamargin titah widhi.
Pamineh-pamineh puniki nénten polih pamargi saking sujana naturalis santukan kasengguh nénten madué dasar empiris.
Atengah wantah panglalah saking An Essay on the Principle of Population (1798) olih Thomas Robert Malthus, Darwin nyatet indik  populasi sayan nicap pacang ngawinang "mautsaha mangda setata langgeng" raris variasi sané becik pacang langgeng raris sané tiosan pacang padem.
Darwin nglimbakang teorinyané indik "seleksi alam" ngawit saking warsa 1838 raris sedek nyurat "cakepan ageng" ipuné duk Alfred Russel Wallace ngirimin ipun versi teori sané mesib kantenanyané ring warsa 1858.
Duk panguntating masa puniki, Darwin nglimbakang teori pengenesis.
Mangda prasida nlatarang indik varian anyar, de Vries nglimbakang teori mutasi sané ngawinang pamargin nénten becik pantaraning sané nrima evolusi Darwin miwah sujana biometrik sané makanti sareng de Vries.
Publikasi struktur DNA olih James Watson sareng Francis Crick antuk patulung Rosalind Franklin pring warsa 1953 nyihnayang mekanisme fisik ring pewarisan.
ring warsa 1973, sujana biologi evolusi Theodosius Dobzhansky nyurat indik "nénten wénten sané tinglas ring tiosan ring pamargin evolusi sané sampun tatas," santukan dané maosang paiketan saking napi sané tan katon pinaka fakta sané kapasang olih sejarah alam raris dados pupulan widya sané makada tinglas sami nyihnayang saha narka akéh pisan pamargi indik fakta sané prasida kaselehin indik kawéntenan jagaté puniki.
Pupulan sané jangkep indik sifat-sifat sané prasida kaselehin ngwangun struktur miwah prilaku organisme sané kawastanin fenotipnyané.
Minakadi, kulit sané sada coklat mawit saking pagubugan panataraning genotipe anaké sareng sunaran matanai; punika mawinan kahanané puniki nénten katedunang ring sentanannyané.
DNA inggih punika biopolimer panjang sané mawit saking  petang jenis basa.
Pahan saking molekul DNA sané nentuang  unit fungsional tunggal kasengguh gen; gensané matiosan maduéundagan basa sané taler matiosan.
Yéning undagan DNA ring lokus bervariasi pantaring individu, kahanan sané matiosan puniki kawastanin alel.
Sakéwanten, kahanan korespondensi sederana pantaraning alel miwah sifat maguna ring makudang-kudang kasus , katahan sané madué sifat kompleks miwah kaénterang olih lokus sifat kuantitatif (makudang gen sané magubugan).
Metilasi DNA nyihnayang kromatin, loop metabolisme mandiri, pembungkaman gen olih interferensi RNA miwah  konformasi tigang palet protein (sekadi prion) inggih penuka genah sistem pewarisan epigenetik sané sampun kapanggihin ring organisme.
Minakadi , pewarisan ekologis saking proses konstruksi relung katentuang saking aktivitas organisme sané dabdab miwah maulang-ulang ring genah ipuné.
tiosan ring pengenalan konstan variasi sané anyar saking mutasi miwah aliran gen, akéhan genom spesies identik ring makasami individu spesies punika.
katahan variasi fenotipik ring satunggil populasi santukan wénten variasi genotipe.
Variasi ical rikala alel anyar ngantos titik fiksasi—duk ipun ical saking populasi utawi ngentosin makasami alel reraman ipun.
Rikala mutasi mamargi, ipun prasida nguwah produk gen, utawi nambakin gen sané mafungsi, utawi nénten madué panglahlah.
Salinan ekstra gen inggih punika unteng sané utama saking bahan mentah sané kaperluang rikala maevolusi gen anyar.
Gen prasida kapolihang saking gen leluhur rikala salinan duplikat mamutasi miwah ngamolihang fungsi sané anyar.
Generasi gen anyar taler prasida kasarengin saking pah-pahan alit saking makudang-kudang gen sané kaduplikasi, antuk fragmen-fragmen puniki raris kadadosang siki malih mangda prasida ngwentuk pangadungan sané anyar antuk fungsi anyar.
Rekombinasi miwah reassortment nénten pacang nguwah frekuensi alel, semaliha pacang nguwah alel sané mapaiketan sareng sané tiosan, ngasilang keturunan antuk kombinasi alel anyar.
Prabéya kapertama inggih punika ring spesies dimorfik seksual wantah asiki saking kakalih kelamin sané prasida ngembasang pianak.
Sakéwanten reproduksi seksual wantah pamargi reproduksi katah ring eukariota miwah organisme multiseluler.
Transfer gen pantaraning spesies minakadi ngwentuk organisme hibrid miwah transfer gen horizontal.
Transfer horizontal gen saking bakteri nuju eukariota sekadi ragi Saccharomyces cerevisiae miwah kumbang kacang adzuki Callosobruchus chinensis sampun mamargi.
Sifat sané matiosan ngicénin tingkat kelangsungan hidup miwah reproduksi sané matiosan (kebugaran diferensial).
Panadosnyané, organisme antuk sifat-sifat sané ngicénin ipun keunggulan ring mesehnyané prasida pacang ngwarisang sifat-sifat ipuné ring generasi selanturnyané antuk sifat-sifat sané nénten ngicénin kebecikan.
Konsep sentral seleksi alam inggih punika kebugaran evolusioner ring satunggil organisme.
MInakadi, yéning satunggil organisme prasida maurip becik miwah ngamargiang reproduksi sané gelis, sakéwanten keturunannyané kaliwat alit utawi enduk mangda prasida tetep maurip, organisme puniki pacang ngicénin  kontribusi genetik sané alit pisan ring generasi sané jagi rauh punika mawinan pacang madué kebugaran sané cenik taler.
Conto sifat sané prasida nincapang kebugaran inggih punika nincapang pamargin urip miwah nincapang  fekunditas.
Sakéwanten, yéning pamargin  seleksi tnénten nungkalik antuk pamargi sekadi puniki, sifat-sifat sané ilang duk riin minabang nénten maevolusi mawali ring wentuk sané identik (cingakin ring hukum Dollo).
Sané kapertama inggih punika seleksi marah, sané dados ngingsirang nilai rata-rata sifat saking masa ka masa—umpaminyané, organisme alon-alon sayan negehang.
Pamuputnyané, pinaka jalaran mecikang seleksi wénten seleksi ring nilai sifat ekstrim ring makakalih kedua muncuknyané, sané ngawinang tedun varians ring pantaraning  nilai rata-rata miwah sayan kidik pabinayan ipun.
Pamastika sané jimbar  indik alamé puniki ngawinang para sujanané maosang indik  kekuatan-kekuatan tertentu sané, sinarengan, mawit saking seleksi alam.
Sakéwanten, undagan rekombinasinyané endep (kirang langkung kalih pamargi per kromosom per generasi).
Satu set alel sané katanyané kawarisang ring satunggil kelompok mawasta haplotipe.
Alel puniki pacang tetep rikala nénten malih mamargi, antuk makaon saking populasi utawi ngentosin nyangkepin alel tiosan.
Teori netral evolusi molekuler maosang indik katahanpauwah evolusioner wantah asil saking fiksasi mutasi netral olih pergeseran genetik.
Sakéwanten, versi sané anyaran miwah kasokong saking modelé puniki inggih punika teori sané sayan netral, rikala mutasi sané efektif netral ring populasi alit nénten ja pastika netral ring populasi ageng.
Akéh individu ring satunggil populasi nénten kritis, sakéwanten pangukur sané sampun kauningin pinaka sikut populasi efektif.
Wénten wiadin nénten wénten pamargin gen sané fundamental prasida nguwah pamargin evolusi.
Panyawis tekanan sané matungkalikan puniki sampun sué kawigunayang rikala nepisin kawéntenan internal ring evolusi, kantos masa molekuler raris nincapang manah anyar ringevolusi netral.
Minakadi, bias mutasi sering pisan kawigunayang ring model penggunaan kodon.
Penyisipan sané matiosan vs bias penghapusan ring  taksa sané matiosan prasida ngawinang evolusi ukuran genom sané matiosan.
Pamineh kontemporer indik pamargin bias mutasi nyihnayang teori sané matiosan saking Halder miwah Fisher.
Organisme taler prasida nepasin seleksi antuk ngamargiang panepisnyané sareng-sareng, katahnyané antuk ngwantu panyaman ipun utawi nyarengin simbiosis sané saling tulungin.
Makroevolusi punika evolusi sané mamargi ringundagan spesies utawi ring luhurnyané, utaminnyané spesiasi miwah kepunahannyané; raris mikroevolusi punika wantah pauwah evolusioner sané alitan ring tengahing spesies utawi populasi, utaminnyané magingsir frekuensi miwah adaptasi alel.
Sakéwanten ring makroevolusi, cecirén makasami spesies minabang mabuat.
Iwang penampén sané katah kapanggih wantah evolusi matatujon, pangrencana jangka panjang, utawi nyihnayang "pacang maju", sekadi sané sampun kakantenang sekadi ortogenesis miwah evolusionisme; nanging yéning realistis, evolusi nénten madué tatujon jangka panjang miwah nénten setata ngasilang kompleksitas sané ageng.
Taler, parinama adaptasi prasida nyujur sifat sané mabuat ring pamargin idup organisme.
Sifat adaptif wantah pahan saking sikut panglimbak  organisme sané ngawinang utawi nincapang kasidan organisme punika maurip miwah mareproduksi.
Conto sané pinih dangan inggih punika bakteri Escherichia coli sané nglimbakang kawagedan ipun nganggén asam sitrat pinaka nutrisi ring panyeleh laboratorium jangka panjang, Flavobacterium nglimbakang  enzim anyar sané mresidayang ngawé bakteri puniki mentik ring produk sampingan saking makarya nilon, miwah bakteri tanah Sphingobium nglimbakang pamargi metabolisme sané pinih anyar sané nedunang pestisida sintetis pentachlorophenol.
Panadosné, struktur sareng organisasi internal sané pateh minbang pacang madué fungsi sané matiosan rin organisme inucap.
Sakéwanten,, santukan makasami organisme maurip mapaiketan ngantos watesnyané, semaliha organ sané kanten mesib utawi nénten madué struktur sané pateh, sekadi mata artropoda, kenus miwah vertebrata, utawi angga awak miwah kampid artropoda miwah vertebrata, nganutin saperadeg gen homolog sané ngamargiang pengakitan miwah kawigunannyané; puniki mawasta homologi mendalam.
Contonyané sekadi pseudogen, sisan-sisan mata sané nénten maguna ring bé sané buta sané maurip ring gua, kampid ring kedis sané nénten mresidayang makeber, tulang pinggul ring bé paus miwah lelipi, miwah cecirén seksual ring organisme sané mareproduksi saking reproduksi aseksual.
Silih tunggil conto inggih punika kadal Afrika Holaspis guentheri, sané ngagengang sirahnyané sané lémpéh mangda prasida mengkeb ring celah-celah, sekadi sané prasida kapanggih rikala manggihin penyamannyané.
Conto sané tiosan inggih punika  perekrutan enzim saking glikolisis miwah metabolisme xenobiotik sané maguna ring protein struktural sané kasengguh kristalin ring tengah lensa mata organisme.
penyelehan puniki nyihnayang indik evolusi prasida nguwah panglimbak mangda prasida ngamolihang  struktur anyar, sekadi struktur tulang embrio sané nglimbak dados rahang ring buron hewan tiosan sekadi ngwentuk pahan saking kuping sisi tengah mamalia.
Spesies kaping kalih sané mauwah puniki raris, ring galahé benjangangan pacang ngawinang  adaptasi anyar ring spesies kapertama.
Minakadi, wénten pamargi kerjasama sané ekstrim pantaraning entikan miwah oong mikoriza sané mentik ring akah ipuné miwah nulungin entikan rikala ngambil nutrisi saking tanah.
Paiguman pantaraning organisme saking spesies sané pateh taler sampun maevolusi.
Iriki, sel somatik nyihnayang sinyal spesifik sané mréntahang ipun napi jagi mentik, napi jagi tegteg amunika, utawi mati.
Wénten makudang pamargi rikala jagi nlatarang indik konsep "spesies."
Tiosan ring akéhnyané konsep makudang spesies, makudang konsep puniki prasida kagenahang ring silih tunggil saking tatiga pendekatan filosofis sané jimbar: kawin silang, ekologi miwah filogenetik.
Yadiastun kaanggén jimbar miwah jangka panjang, BSC sekadi sané tiosan taler makta pikobet pabligbagan, minakadi konsep puniki nénten prasida kaanggén ring prokariota, miwah kasengguh pikobet spesies.
Pamargingen prasida ngalmbatang proses puniki antuk nyobiahang  varian genetik anyar nuju populasi tiosan.
Ring galah puniki, spesies sané sampek pakilitannyané prasida pepes kawin silang, sakéwanten hibrida pacang kaseleksi miwah spesies punika pacang setata mabinayan.
Spesiasi sampun kaselehin ring makudang-kudang galah ring laboratorium sané becik (cingakin eksperimen laboratorium spesiasi) miwah ring alam.
Sané ketah ring buron inggih punika spesiasi alopatrik, sané kakantenang ring populasi sané pangawitnyané maisolasi sangkaning geografis, sekadi olih fragmentasi habitat utawi migrasi.
Mode spesiasi sané kaping kaling inggih punika spesiasi peripatrik, sané mamargi rikala populasi alit saking organisme kaisolasi ring genah sané anyar.
Modus kaping tiga inggih punika parapatric speciation.
Katahnyané kahanané puniki mamargi rikala wénten pauwahan sané banget ring genah habitat spesies induk.
Seleksi ring kawin silang antuk the metal-sensitive parental population prasida ngasilang pauwahan sanhe metal-sensitive parental population  mamargi saka kidik rikala mabunga ring entika sané tahan ring logam, sané pamuputnyané ngasilang isolasi reproduksi sané jangkep.
Wentuk sekadi puniki arang pisan kapanggih santukan yadiastun wantah akidik pamargin gen prasida ngicalang pabinayan  genetik antara baga-baga ring satunggil populasi.
Niki nénten katah ring buron santukan hibrida ring buron katahan steril.
Puniki ngawinang  kromosom saking soang-soang spesies induk mangda ngwentuk pasangan sané adung selami meiosis, santukan kromosom soang-soang rerama sampun kaseledihi olih apacek punika.
Sampun sepatutnyané, nyangkepang kromosom ring satunggil spesies minab dados pamargi sané katah saking isolasi reproduksi, santukan atengah saking kromosom sané maangkepan nénten pacang wénten tandingannyané rikala berkembang biak sareng organisme sané nénten maangkepan.
Makasami spesies buron miwah entikan sané nahenin maurip ring jagatémangkin sampun punah, punah punika wantah dados pamuput makasami spesies ring jagaté.
Yadiastu pamargin punah punika lintangan ring 99 persen saking makasami spesies sané nahenin maurip ring jagaté, minab 1 triliun spesies sané  wénten ring jagaté wantah seperseribu saking asiki persen sané sampun katlatarang.
Cihna sané nénten prasida katepasin pinih ajeng kahuripan ring jagaté mawit saking 3,5 miliar warsa sané sampun lintang, selami Era Eoarchean sesampun kerak geologis sayan ngatosang sesampun Hadean Eon cair .
Maosang indik sané kapanggih ring Australia, Stephen Blair Hedges nyuratang, "indik kahuripan ring jagaté medal wantah kabaos gelis, punika dados cihna puniki katah mamargi ring alam semesta."
kirang langkung spesies ring jagaté saking 10 yuta ngantos 14 yuta, pantaraning 1,9 yuta sané sampun kawastanin miwah 1,6 yuta sampun kakeniang ring data base pusat kantos mangkin, kantun kirang langkung 80 persen sané durung tatas kauningin.
Keturunan umum organisme kapertama kacutetang saking petang cihna sané sederana pisan indik organisme: Kapertama, ipun madué distribusi geografis sané nénten prasida katlatarang  olih adaptasi lokal.
Kaping pat, organisme prasida kaklasifikasiang ngawigunayang kapatehan ring tengah hierarki kelompok bersarang, mesib sekadi pohon keluarga
Pamineh puniki mawit saking unteng pikayunan sané sampun polih akidik kabaos Darwin sakéwanten nénten malih kalanturang.
Antuk nyandingan  anatomi spesies modern miwah spesies punah, para sujana paleontologi prasida nyutetang garis keturunan spesies punika.
Daweg puniki, bukti saking keturunan sané pateh rauh saking panyelehan kesamaan biokimia pantaraning organisme.
Sel eukariotik medal pantaraning 1,6 miwah 2,7 miliar warsa sané lintang.
Pamargi nguntal organisme mesib cyanobacterial tiosan ngawinang kawéntenan kloroplas ring alga miwah entikan.
Ring Januari 2016, para sujana nyihnayang, kirang langkung 800 yuta warsa sané lintang, wénten genetik kecil sané mauwah ring asiki molekul sané kawastanin GK-PID sané ngwinang organisme magingsir saking organisme sel tunggal kasilih tunggil saking makudang-kudang sel.
Makudang-kudang krana sané ngawinang ledakan Kambrium sampun kausulang, taler akumulasi oksigen ring atmosfer saking fotosintesis.
Seleksi buatan inggih punika seleksi sifat-sifat sané kajelapang ring satunggil populasi organisme.
Protein antuk sifat maguna sampun marevolusi antuk lingsehan mutasi miwah seleksi sané maulang-ulang (minakadi enzim sané kamodifikasi miwah antibodi anyar) sané mawasta evolusi terarah.
Makembangbiakan ring populasi sané matiosan saking bé buta puniki prasida ngasilang makudang-kudang keturunan sané matannyané prasida maguna, santukan mutasi sané matiosan mamargi ring populasi sané kaisolasi sané sampun marevolusi ring gua sané matiosan.
Akéh panyungkan ring manusa boya ja fenomena statis, sakéwanten prasida marevolusi.
Wénten minab yéning iraga pacang manggihin pangauntating masa kauripan sané besik rikala antibiotik sané kantun katahan miwah narka evolusi miwah kawagedan evolusi patogen iraga miwah minabdabin strategi jagi nglambatang utawi nepasin punika sané ngamerluang kawagedan sané sayan akéh indik kekuatan kompleks sané nyokong evolusi ring undagan molekuler.
Ipun ngawigunayang strategi evolusi pinaka jalaran muputang pikkobet indik rekayasa sané kompleks.
Ring makudang-kudang panegara , utaminnyané, pikobet ring widangan sains miwah agama sampun ngawinang kontroversi pakaryan-evolusi rahinané mangkin wicara agama sané untengnyané ring politik miwah pendidikan publik.
Pamutus Scopes Trial ring warsa 1925 ngawinang subjek dados langka pisan ring cakepan indik biologi sekunder Amerika selami agenerasi, sakéwanten alon-alon malih kasobyahang raris prasida kasengker ring hukum antuk pamutus Epperson v. Arkansas 1968.
Seleksi alam inggih punika pabinayan pamargin uripmiwah reproduksi individu santukan fenotipe sané matiosan.
Variasi wénten ring makasami populasi organisme.
Lingkungan genom minakadi biologi molekuler ring tengah sel, sel tiosan, individu tiosan, populasi, spesies, taler lingkungan abiotik.
Seleksi alam wantah dasar biologi modern.
Konsep seleksi alam pangawitnyané nglimbak nénten  kasarengin antuk teori hereditas sané becik; duk Darwin nyurat, sains durung nglimbakang teori genetika modern.
Argumen klasik kasobyahang malih ring abad ka-18 olih Pierre Louis Maupertuis miwah sané tiosan, taler pekak saking Darwin, Erasmus Darwin.
Kasidan teori puniki prasida nincapang uratian indik skala waktu geologis sané jimbar miwah prasida makarya ngranjing ring pamineh indik pikampkam sagi ngawé pauwah alit sané méweh pisan jagi manggihin ring tengahing generasi sané maundagan prasida ngasilang  konsekuensi sing skala pabinayan pantaraning spesies.
Dané kantun ring pamargi muputangnyurat "cakepan agengnayné" jagi nyihnayang asil saking panyelehan dané rikala Alfred Russel Wallace nguningayang untengé punika miwah nyobiahang ring sané kakirim ring Darwin mangda kalanturang ring Charles Lyell.
Ring edisi kaping 3 warsa 1861, Darwin nguningayang anak tiosan-sekadi William Charles Wells ring warsa 1813, miwah Patrick Matthew ring warsa 1831—sampun maosang pamineh sané pateh, sakéwanten nénten nglimbakang  utawi nyobiahang ring publikasi ilmiah sané kasub.
Ring surat sané kasurat mejeng ring Charles Lyell ring bulan September 1860, Darwin banget maselselan ngawigunayang  parinama "Seleksi Alam", santukan dané senengan mamilih parinama "Pelestarian Alam".
Sakéwanten, seleksi alam kantun dados pikobet pabligbagan sané pinaka mekanisme, santukan kantun kabaos durung tegteg yéning jagi nlatarang lingsehan karakteristik organisme maurip sané kaselehin, miwah atengahnyané sané nukung evolusi kantun durung satinut santukan punika kabaos "nénten terarah" taler nénten progresif, pinaka respons sané dados cecirén penambak paling signifikan ring sané nrima pamineh punika.bagi penerimaan gagasan tersebut.
Antuk masikian ring pangawitin abad ka-20 evolusi antuk hukum pewarisan Mendel, sané kasengguh sintesis modern, para sujana katahnyané nrima seleksi alam.
J. B. S. Haldane nyobiahang konsep "prabéya" seleksi alam.
Sakéwanten, seleksi alam wantah "buta" sané maartos pauwahan fenotipe prasida ngicénin keuntungan reproduksi tios ring napiké sifat punika kawarisang utawi ten.
Yéning sifat-sifat sané ngicénin  keuntungan reproduktif ring individu-individu puniki taler prasida kawarisang, inggih punika katedunang saking inannyané ka sentananyané, punika mawinan pacang wénten reproduksi diferensial, inggih punika proporsi kelinci sané gelis utawi alga efisien sané tegehan ring generasi selanturnyané.
Puniki nyihnayang kesan tetujon, sakéwanten sakeleksi alam nénten pamineh pacang mabuat.
Puniki ngicénin ngengat gelap pamargi sané becikan mangda prasida setata maurip pacang nadosang pianak ipun marwarna gelap, miwah wantah limang dasa tiban sesukat ngengat gelap matangkap, sampun akéh ngengat ring industri Manchester marwarna gelap.
Yéning satunggil organisme mahurip atengah saking yusan spesies tiosan, sakéwanten madué sentana sakéwanten akéh sané kali lebih banyak yang bertahan sampai dewasa, gennyané prasida dados populasi dewasa generasi selanturnyané.
Pabinayan patut kakaryanin pantaraning konsep "survival of the fittest" miwah "nincapang kabugaran". "
Haldane maosang pamargi "substitusi" utawi katah kauningin olih biologi, niki kasengguh "fiksasi".
Probabilitas mutasi sané becik sané kamargiang ring makudang-kudang angga populasi nganutin akéhnyané ulangan ring varian punika.
Ring panyelehan puniki, "nincapang kebugaran" manut kadi ulangan varian mangda prasida medal raris sané varian anyar sané prasida maurip ring wewidangan ring genah selanturnyané ring ubad sané negehang kahanannyané . 
Eksperimen evolusi jangka panjang E.coli purwa Richard Lenski inggih punika imba adaptasi ring genah sané kompetitif, ("nincapang kebugaran" selami "survival of the fittest").
Seleksi mengganggu sané tan katah taler mamargi selami galah transisi rikala pamargin kahanan sekadi puniki kirang beciksakéwanten nguwah sifat ring lintangan saking asiki arah.
makudang-kudang sujana biologi wantah uning ring kekalih pahan: seleksi viabilitas (utawi pamargin idup), sané mamargi nincapang kawéntenan organisme punika prasida setata maurip, miwah seleksi fekunditas (utawi kesuburan utawi reproduksi), sané mamargi mangda nincapang kawéntenan reproduksi, nincapang kahuripan.
Ring seleksi kerabat miwah konflik intragenomik, seleksi ring gen ngicén panlataran sané becikan indik proses sané dados dasarnyané.
Seleksi ekologi inggih punika seleksi alam saking makudang pamargi tiosan ring seleksi seksual, sekadi seleksi kerabat, kompetisi, miwah mademang bayi.
Sakéwanten, ring makudang spesies, mamilih pasangan utaminnyané kamargiang olih jantan, sekadi ring ikan saking family Syngnathidae.
Saking penisilin kapanggihin ring warsa 1928, antibiotik sampun kawigunayang nepis pinakit bakteri.
Variasi genetik inggih punika asil saking mutasi, rekombinasi genetik miwah kariotipe sané mauwah (akéh, wentuk, ukuran miwah susunan internal kromosom).
Sakéwanten, akéh mutasi ring DNA non-coding madagin panglalah ngrusak.
Pauwahan puniki sering makta panglalah ageng ring fenotipe individu santukan ipun sané ngatur fungsi katah gen tiosan.
Rikala mutasi sekadi punika ngamolihang kebugaran sané tegehan, seleksi alam seneng ring fenotipe puniki miwah sifat anyar nglimbak ring populasi.
Sakéwanten, pinaka silih tunggil konsep spesies indik hibrida kajudi mangda prasida nglawan, nambakin evolusi isolasi reproduksi, pikobet sané taler kabaos olih Darwin.
Fenotipe katentuang olih susunan genetik organisme (genotipe) miwah genah organisme punika maurip.
Contonyané inggih punika antigen golongan darah ABO ring manusa, rikala tigang alel sané ngatur fenotipe.
Pamargin puniki prasida nglantur kantos alel tetap miwah makasami populasi madué fenotipe sané luwih becik
Seleksi sané prasida makarya stabil nglestariang fitur genetik fungsional, sekadi gen pengkode protein utawi undagan pengaturan, saking galah ka galah tiosan olih tekanan selektif ring varian sané ngawé rusak.
makudang-kudang wentuk seleksi penyeimbangan nénten ngahasilang fiksasi, sakéwanten negepang alel ring frekuensi tengah ring satunggil populasi.
Miara variasi alelik taler prasida saking seleksi sané nénten becik utawi diversifikasi, sané nyokong genotipe sané nyimpang saking rata-rata ring makakalih arah (inggih punika, pawalik saking sané dominasi kalintang), miwah prasida ngasilang distribusi nilai sifat bimodal.
Sakéwanten, risampun periode tan pamutasi anyar, variasi genetik ring genah puniki kakaonang santukan penyimpangan genetik.
Asil sané becik saking makakalih proses punika manut saking gelisnyané pamargin mutasi anyar taler ring kawéntenan seleksi alam, sané dados fungsi saking nénten beciknyané  mutasi punika.
Galah kawéntenan ngamecikang sekadi punikapantaraning kakalih alel matungkalikan sareng jarak ring panataraning ipun.
Sapuan selektif sané kuat ngasilang genah genom ring haplotipe sané kapilih positif (alel miwah pisaganyané) untengnyané wantah asiki sané wénten ring tengahing populasi.
Mamilih latar belakang wantah panungkalik saking sapuan selektif.
Ring nenaosan saking filsuf Daniel Dennett, "pamineh sané baya pisan saking Darwin" indik evolusi saking seleksi alam inggih punika "asam universal", sané nénten prasida kagenahang ring genah sané mawates utawi genah napi kémanten, santukan pastika digelis pacang medal, raris sayan nglimbak ring genah sané jimbar.
Kahanan punika silih tunggilnyané: heritabilitas, variasi jenis, miwah persaingan ngrebut sumber daya sané mawates.
Herbert Spencer miwah para sujana eugenika mangda nganggé interpretasi Francis Galton indik seleksi alam pinaka pamargi sané progresif, sané nuju panglimbak ring kaduégan miwah peradaban, raris dados pabeneh ring kolonialisme, eugenika, miwah Darwinisme sosial.
Pamineh rasial pinaka dasar negara sampun ngamolihang akéh pisan pikolih ring kahanané puniki."
Conto sané pinih dangan kaaksi saking psikologi evolusioner, sané utama kalimbakang ring pakaryan Noam Chomsky raris ngantur ring Steven Pinker, wantah hipotesis indik otak manusa sampun nganutin mangda prasida ngamolihang tata bahasa bahasa alami.
Dané nyelehin organisme (entikan kacang polong) ngwarisin sifat-sifat saking "baga-baga pewarisan" sané mapasahan.
Struktur miwah fungsi gen, variasi, taler distribusi kaplajahin ring konteks sel, organisme (minakadi dominasi), miwah ring konteks populasi.
Proses genetik mamargi ring tengah kombinasi sareng genah miwah pengalaman organisme mangda nglalahin panglimbak miwah parilaksana, sering kasengguh alam nglawan pengasuhan.
Widya genetika modern, sané mautsaha nyelehin proses puniki, kakawitin saking pamineh biarawan Augustinian Gregor Mendel ring pantaraning abad ka-19.
Hukum dané sané kaping kalih pateh sekadi sané kawedar olih Mendel.
Satunggil teori kasub ring abad ka-19, miwah kacihnayang ring  On the Origin of Species pakaryan Charles Darwin warsa 1859, inggih punika pewarisan campuran: pamineh indik individu ngwarisin sifat sané macampuh alus saking makakalih reraman ipun.
Ring sasuratannyané "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Eksperimen ring Hibridisasi Entikan"), kasobyahang ring warsa 1865 ring Naturforschender Verein (Masyarakat untuk Penelitian di Alam) ring Brünn, Mendel nyelehin tata pewarisan sifat-sifat ring entikan kacang polong raris nlatarang nganutin pamargi matematis.
William Bateson, wantah silih tunggil sané nyokong pakaryan Mendel, makarya lengkara genetika ring warsa 1905 (lengkara sifat genetik, mawit saking kruna Yunani genesis—γένεσις, "wit", ngarihinin kruna aran miwah kapertama kaangén ring biologis duk warsa 1860).
Selami 11 twarsa selanturnyané, dané ngamolihang indik anak istri wantah madué kromosom X miwah anak lanang wantah madué kromosom X miwah Y.
James Watson miwah Francis Crick nentuang struktur DNA ring warsa 1953, ngawigunayang kristalografi sinar-X pakaryan Rosalind Franklin miwah Maurice Wilkins sané nyihnayang DNA madué struktur heliks (inggih punika, mawentuk sekadi pangempugan botol).
Struktur punika taler nyihnayang metode sederana ring replikasi: yéning untaian kapasahang, untai pasangan anyar prasida karekonstruksi ring soang-soang manut undagan untai sané lami.
Ring warsa-warsa selanturnyané, para sujana mautsaha nyelehinsapunapi  DNA ngawénetenang pamargin produksi protein.
Antuk pamineh molekuler sané anyar indik pangwaris, raris medal makudang-kudang panyelehan.
Silih tunggil panglimbak sané mabuat inggih punika indik sekuensing DNA pamegat ranté ring warsa 1977 olih Frederick Sanger.
Ring panyelehan sané mlajahin sifat warnan bunga, Mendel nyelehin indik bunga saking soang-soang entikan kacang polong mawarna pelung utawi putih—sakéwanten nénten nahenin dados pamargi  perantara pantaraning makakalih warna punika.
Akéh spesies, taler manusa, madué sikut pangwaris sekadi puniki.
Rikala organisme heterozigot ring satunggal gen, sering pisan asiki alel kasengguh dominan santukan kualitasnyané ngwasayang fenotipe organisme, raris alel tiosan kasengguh resesif santukan kualitasnyané rered taler nénten kaselehin.
Seringan simbol "+" kawigunayang mingetin alel non-mutan sané katah ring satunggil gen.
Silih tunggil diagram sané katah kaanggén rikala narkan asil perkawinan silang inggih punika kotak Punnett.
Makudang-kudang gen tidak nénten masahang antuk independen, nyihnayang paiketan genetik, unteng sané kabaosang ring artikel puniki.)
Gen tiosan, sapunapi ja antuk, ngontrol napiké pacang mabunga sané mawarna utawi putih.
Akéh cecirén sané nétenten dados cecirén soang-soang (minakadi bunga pelung utawi putih) wantah cecirén sané nglantur (minakadi tegeh awak miwah warnan kulit manusa).
Sapunapi indik satunggil  organisme micayang ring sifat sané kompleks kasengguh heritabilitas.
DNA kawangun antuk rantai nukleotida, sané wénten petang diri: adenin (A), sitosin (C), guanin (G), miwah timin (T).
Virus nVnten prasida mareproduksi éning tan wénten ianannyané miwah nénten keni panglalah saking proses genetik, raris pacang nénten kaangkenin pinaka organisme sané maurip.
Struktur DNA puniki wantah dasar fisik ring pewarisan: Replikasi DNA ngangkepang informasi genetik antuk nyibak untaian miwah ngawigunayang sabilang untai pinaka cetakan ring sintesis untai pasangan anyar.
Untaian DNA puniki sering pisan kalintang panjang; kromosom manusa sané pinih ageng, umpaminyané, lantangnyané pantaraning 247 yuta pasangan basa.
DNA pinih sering kapanggihin ring nukleus sel, sakéwanten Ruth Sager ngwantu ring penyelehan gen nonkromosom sané kapanggihin ring sisin nukleus.
Raris organisme haploid wantah madué asiki salinan saking soang-soang kromosom, katahan burom miwah katah entik-entikan wantah diploid, madué kakalih saking soang-soang kromosom raris kakalih salinan saking soang-soang gen.
Ring manusa miwah katah buron tiosan, kromosom Y madaging gen sané ngawinang panglimbak karakteristik ring anak lanang.
Proses puniki, sané kawastanin mitosis, inggih punika wentuk reproduksi sané pinih sederana miwah pinaka dasar ring reproduksi aseksual.
Organisme eukariotik sering kawigunayang reproduksi seksual rikala ngasilang sentana sané madaging campuhan materi genetik sané kawarisang saking makakalih rerama sané matiosan.
Makudang-kudang bakteri taler ngamargiang konjugasi, nransfer asibak alit DNA malingseh ring bakteri tiosan.
Antuk pamargi puniki kombinasi gen anyar prasida mamargi ring keturunan saking pasangan makaronan.
Selami crossover, kromosom matuka bentangan DNA, antuk efektif ngocok alel gen pantaraning kromosom.
Demonstrasi sitologi kapertama saking pindah silang kamargiang olih Harriet Creighton miwah Barbara McClintock ring warsa 1931.
Saking pamargi doh sané nénten maririgan,, probabilitas crossover taler kantun tegeh punika ngawinang pewarisan gen sekadi efektif nénten mapaiketan.
Pamargin spesifik asam amino ngahasilang struktur tigang dimensi sané unik ring protein punika, miwah struktur tigang dimensi protein mapaiketan sareng fungsinyané.
Struktur protein punika lemuh pisan; protein hemoglobin ngléngkkong dados wentuk sané matiosan santukan dados jalaran panangkep, pangajangan, miwah nglepas molekul oksigen ring getif mamalia.
Minakadi, anemia sel sabit inggih punika pinyungkan genetik manusa sané kamedalang saking pabinayan basa tunggal ring genah makaryang kode β-globin pahan saking hemoglobin, punika ngawinang nguwah asam amino tunggal sané nguwah sifat fisik hemoglobin.
makudang-kudang undagan DNA katranskripsi dados RNA sakéwanten nénten kaartosang dados produk protein—molekul RNA sekadi punika kawastanin RNA non-coding.
Conto sané becik pisan ring warnan bulu meong siam.
Sakéwanten protein sané ngasilang rambut selem puniki kadi sensitip ring suhu (inggih punika madué mutasi sané ngawinang kasensitipan ring suhu) miwah  denaturasi ring lingkungan sané suhunyané tegeh, nénten mrasidayang ngasilang pigmen rambut selem ring genah méong punika madué suhu awak sané tegehan.
Risampuné kaon Maharaja Romawi Barat, kawruhan indik kosep Yunani indik jagaté sayan nyelékang ring Eropa Barat selami pangawitin abad (400 ngantos 1000 M) Abad Pertengahan, sakéwanten setata kawigunayang ring Muslim selami Zaman Keemasan Islam.
Ilmu sané modern katah kakepah dados tatiga sané utama minakadi ilmu alam (minakadi, biologi, kimia, miwah fisika), sané mlajahi indik alam ring pangartos sané jimbar; ilmu sosial (minakadi, ekonomi, psikologi, miwah sosiologi), sané mlajahin individu miwah para krama; miwah ilmu formal (minakadi, logika, matematika, miwah ilmu komputer teoretis), sané maosang indik simbol-simbol sané kaatur olih awig.
Kawruhan anyar ring sains kalimbakang olih seseleh saking para sujana sané kaduldulin olih rasa meled jagi uning indik jagat miwah pamineh jagi nyawis makudang-kudang pikobet.
Untengnyané, punika wantah  pahan kawruhan sané ngawinang para janané prasida mabaos sareng anak tiosan miwah maduman.
Sakéwanten, nénten wénten pabinayan eling sané tegteg kakaryanin pantaraning kawruhan indik sané sekadi punika,mitologi miwah sistem hukum.
Ipun taler nglimbakang kalénder sané resmi sané madaging roras bulan, soang-soang tigang dasa wai, miwah limang dina ring panguntat warsa
Punika mawinan, para janané kasengguh  filsuf sané kapertama antuk dasar pamineh sané cupit, miwah para jana kapertama sané minayang "alam" miwah "konvensi."
Panungkalikannyané, makinkin jagi ngawigunayang kawruhan ring alam jagi nyonto alam (kawagedan miwah teknologi, Yunani technē) sané kacinyakin  olih para sujana klasik pinaka kesenengan sané pinih becik ring para sangging saking kelas sosial sané soran.
Teori atom kalimbakang olih filsuf Yunani Leucippus miwah sisiannyané Democritus.
Metode Socrates sekadi sané sampun kapupulang olih bebaosan Platon wantah metode dialektika indik ngapus hipotesis: hipotesis sané sayan becik kapanggihang rikala tetep nyelehin miwah ngaonang sané kontradiksi.
Socrates nyacad kawéntenan paplajahan fisika sané riinan pinaka pamargi sané kalintang spekulatif miwah kirang nyacad pakaryan ngraga.
Aristoteles raris makarya program sistematis filsafat teleologis: Gerak miwah perubahan kacihnayang pinaka  aktualisasi unteng raga sané sampun wénten ring benda-benda, manut kawéntenan ipuné.
Socrates jtaler kukuh indik filsafat mangda kaanggn silih tunggil tetimbang pitakén praktis indik pamargi sané pinih becik ngamargiang urip manusané (pamargi paplajahan sané manut Aristoteles dados etika miwah filsafat politik).
Model Aristarchus nénten katah katrima santukan punika kasengguh nénten nganutin  hukum fisika.
John Philoponus, wantah sujana saking Bizantium ring warsa 500-an, ngwetuang pitakén ajah-ajakan fisika Aristoteles, nyatet indik kekirangannyané.
Wénten petang krana Aristoteles netepang pitakén indik pitakén "sané" patut kacawis antuk petang petang pamargi mangda prasida nlatarang napi ja mangda tinglas ring ilmiah.
Sakéwanten, sasuratan asli Aristoteles pamuputnyané ilang ring Eropa Barat, miwah wantah asiki sasuratan saking Plato sané kawedar, Timaeus, sané dados pabligbagan tunggal  Platonis, miwah silih tunggil saking akidiknyané sasuratan indik filsafat alam purwa, sané kantun kapanggih olih Latin ring pangawitin Abad Pertengahan.
Akéh pangartosan Syriac kamargiang olih sekaa-sekaa sekadi Nestorian miwah Monofisit.
P. 465: "wantah rikala panglalah saking ibn al-Haytam miwah sané tiosan ring arus utama sasuratan-sasuratan fisik abad pertengahan raris sampun kaselehin becik pisan, pikukuh saking Schramm indik ibn al-Haytam pinaka sang sané ngwangun fisika modern sapatutnyané kantun prasida kaselehin malih."
Kanon Avicenna kasengguh pinaka silih tunggil publikasi sané mabuat pisan ring wewidangan kedokteran taler maka kalih micayang pamargi sané mabuat pisan pamargi kedokteran eksperimental, ngawigunayang uji klinis miwah eksperimen mangda prasida nyokong pamineh ipuné.
Tiosan ring punika, sasuratanYunanipurwa ngawit katedun saking basa Arab miwah Yunani antuk basa  Latin, puniki sané ngawinang sayan nincap pabligbagané ring Eropa Barat.
Turunan saking cakepan Alhazen's Book of Optics taler kasobyahang ring sajebag Eropa sadurung warsa 1240, sekadi sampun kabuktiang antuk nyangkepang ring Perspektiva Vitello.
Ngranjingnyané sasuratan-sasuratan teks-teks kuno ngawinang Renaisans ring abad ka-12 miwah nglimbaknyané sintesis Katolikisme miwah Aristotelianisme sané kasub pinaka Skolastik ring Eropa Barat, sané dados unteng  geografi anyar ilmu pengetahuan.
Pinaka model visi sané raris kasub pinaka perspektivisme dieksploitasi miwah kaplajahin olih para sangging Renaisans.
Puniki madasar antuk teorema indik periode orbit planet-planet punika suéan santukan orbitnyané dohan saking unteng gerak, sané manut  dané nénten manut ring model Ptolemy.
Dané manggihin yéning makasai sunaran saking asiki titik pemandangan sané kacitrayang ring asiki titik ring ungkur bola kaca.
Kepler nénten nulak metafisika Aristotelian miwah nyihnayang pakaryan dané pinaka pangruruhan Harmoni Bola.
Galileo sampun ngawigunayang panyawis saking Paus miwah ngranjingang punika pinaka bebaosan anak belog ring sasuratan "Dialogue Concerning the Two Chief World Systems", sané banget ngawé duka Urban VIII.
Descartes mangetang pamineh saking individu miwah maosang indik matematika bandingang ring geometri mangda kawigunayang rikala nyelehin alam.
Ilmu anyar puniki ngawit manggihin déwék ipuné pinaka gegambaran "hukum alam".
Manut kadi pamargi Francis Bacon, Leibniz minehang indik makudang-kudang benda mamargi manut kadi hukum alam sané pateh, nénten wénten dadalan sané formal utawi final utaminnyané ring soang-sorang benda.
Manut ring Bacon, "tatujon ilmu pengetahuan sané yukti-yukti miwah patut inggih punika panugrahan kahuripan manusa sareng patemuan miwah kasugiha sané anyar", raris dané nénten micayang pra sujana nguber unteng pamineh filosofis utawi spiritual sané nénten marupa, sané banget precaya ipun wantah mapica akidik ring kabagian manusa tiosan "ring ambun alus, agung, miwah spekulasi sané ngawinang bagia".
Panglimbak sané mabuat tiosan inggi punka ngawinang kasub sains ring populasi sané sayan uning ngwacén aksara.
Para filsuf Pencerahan mamilih sejarah cendet saking panglingsir ilmiah – utaminnyané Galileo, Boyle, miwah Newton – pinaka tata titi miwah miwah pamastika pamargin konsep nunggal alam miwah hukum alam ring soang-soang widang fisik miwah sosial duk punika.
Hume miwah sujana Pencerahan Skotlandia tiosan nglimbakang "ilmu indik manusa", sané kasobyahang ring lalintihan ring pakaryan pangawi minakadi James Burnett, Adam Ferguson, John Millar miwah William Robertson, sané makasami punika nyangkepang studi ilmiah indik sapunapi  manusa maparilaksana ring sajroning budaya kuna miwah primitif antuk tegteg manahnyané sané kuat ring kawéntenan  sang sané nentuang modernitas.
maka kalih John Herschel miwah William Whewell mecikang dabdab metodologi: sané pinih untat makarya parinama ilmuwan.
Tiosan, Gregor Mendel nyobyahang makalahnyané, "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Eksperimen ring Hibridisasi Entikan"), ring warsa 1865, sané nlatarang unteng-unteng pengwaris biologis, sané dados dasar genetika modern.
Fenomena sané ngawinang dekonstruksi atom kapanggihin ring panguntating masa abad ka-19: kapanggihnyané sinar-X ngawinang pamargi kapanggih nyané radioaktivitas.
Tiosan ring punika, panglimbak inovasi teknologi sané mawit saking payudan ring abad duk punika ngawinang  revolusi ring widang transportasi (mobil miwah pesawat terbang), penglimbak ICBM, malomba nuju ruang angkasa, miwah malomba sanjata nuklir.
Kapanggihnyané radiasi dados dasar gelombang mikro kosmik ring warsa 1964 ngawinang panulak ring teori Keadaan Tetap alam semesta sané nyokong kawéntenan teori Big Bang saking Georges Lemaître.
Sayan akéhnyané sané nganggén sirkuit terpadu ring kuartal panguntat abad ka-20 sané nyangkepang  antuk satelit komunikasi ngawiang revolusi ring teknologi informasi muag medalnyané internet global miwah komputasi seluler, taler telepon pintar.
Pantaraning ilmu alam wiadin ilmu sosial inggih punika ilmu empiris, santukan kawruhannyané madasar saking panyelehan empiris miwah sampun kauji validitasnyané olih sujana tiosan sané makarya ring kahanan sané pateh.
Minakadi, ilmu fisika prasida malih kakepah dados fisika, kimia, astronomi, miwah ilmu bumi.
Sakéwanten, perspektif filosofis, dugaan, miwah praanggapan, sané sering pisan nénten kaelingang, sakéwanten kaperlluang ring ilmu alam.
Puniki taler ngranjing matematika, teori sistem, miwah ilmu komputer teoretis.
Punika mawinan, ilmu-ilmu formal wantah disiplin apriori punika ngawinang,  wénten sané nénten igum indik napiké ipun punika jakti marupa ilmu.
Teknik punika taler ngingkupin makudang-kudang widang teknik sané khusus, soang-soang antuk lingseh widang sané spesifik ring widang matematika terapan, sains, miwah soroh aplikasi niri-niri.
Dané nyawis: "Ratu, napi kawigunan pianak sané wau embas?".
Panlataran sané anyar puniki kawigunayang rikala makarya panarka sané prasida kapalsuang sané prasida kauji antuk eksperimen utawi panyelehan.
Indik puniki atenga kamargiang saking panyelehan fenomena alam, sakéwanten taler malarapan antuk  eksperimen sané nycoba makarya simulasi saking peristiwa alam ring soring kahanan sané kantun kakantenang becik manut ring disiplin ilmu (ring ilmu panyelehan, sekadi astronomi utawi geologi, panyelehan sané kakantenang pacang dados panyeledihi panyelehan  sané percobaannyané kakontrol ).
yéning hipotesis prasida nglintangin  penguji, punika prasida dados kadi kerangka teori ilmiah, model utawi bantang makarya sané prasida kamargiang antuk logis miwah ajeg anggén nyihnayang parilaksana fenomena alam niri-niri.
Ring nadi punika , teori kakaryanin manut sakadi unteng ilmiah saking hipotesis.
Puniki  prasida kapanggih antuk desain eksperimen sané ketil, transparansi, miwah kamargiang peer review sané nglintangi saking asil eksperimen miwah pamicutet saking napi je.
Statistik, saking pah-pahan  matematika, kawigunayang ngringkes miwah nyelehin data, sané ngawinang para sujanané mangda prasida nyelehin asil eksperimen ipun.
Puniki katungkalikang saking anti-realisme, pamineh indik kabecikan sains nénten nganutin kategepan nyané indik kabecikan ipun sané prasida nyelehin endtitas sané tenprasida kaubadin ti seperti elektron.
Wénten sekolah pemikiran sané matiosan ring fisafat sains.
Puniki kaperluang santukan akéhnyané panarka sané kakaryanin  olih teori-teori punika tan pawates, punika raris ipun nénten mresidayang kauningin saking akéhnyané bukti sané wantah nganggén logika deduktif.
Rasionalisme kritis inggih punika pendekatan abad ka-20 sané matungkalikan sareng sains, sané kapertama pisan kabaos olih filsuf Austria-Inggris Karl Popper.
Popper ngusulang mangda ngentosing verifiability antuk falsifiability pinaka cihna teori ilmiah miwah ngentosin induksi antuk falsification pinaka metode empiris.
Pendekatan tiosan, instrumentalisme, nyaratang mangda ngawigunayang teori pinaka instrumen rikala nlatarang miwah narka fenomena.
Sampek ring instrumentalisme inggih punika empirisme konstruktif, sané manut kriteria utama mangda prasida kabaos teori ilmiah inggih punika napiké sané kabaos indik entitas sané prasida kaselehin punika sampun patut.
Soang-soang diagram madué pitakén ipun, kawigunan, miwah panarkanyané.
Punika raris, mamilih paradigma anyar madasar antuk nyelehin, yadiastun pamargi nyelehin puniki nganutin  paradigma sané sampun.
Untengnyané inggih punika wantah wénten pabinayan  pantaraning panlataran alami miwah supernatural mangda kakaryanin raris sains mangda kawatesin ring metodologis ring panlataran alami.
Punika mawinan, nénten wénten teori sané kasengguh sayuakti patut santukan sains setata nrima konsep fallibilisme.
Kwruhan ilmiah sané anyar arang pisan ngasilang pauwahan sané jimbar ring pamineh iraga.
Kawruhan ring sains kapikolihang antuk sintesis saka kadik informasi saking makudang-kudang eksperimen olih akéh para sujana ring makudang-kudang widang sains; punika kanten kadi ngrasgas menék timbangang kadi anaké sané makecos.
Filsuf Barry Stroud ngwewehin, yadiastun teges kruna sané kaanggé negesin "kaweruhan" kantun dados parebat, malaksana tan rungu miwah ngibur minakadi anaké sané iwang wantah nganutin sané mawasta patut.
Puniki utaminnyané mamargi ring widang ilmu sané lewih makroskopik (minakadi psikologi, kosmologi fisik).
Ngawit saking duk punika majalah aktif sayan nincap.
Yadiastun jurnal ring 39 basa, 91 persen artikel sané kaindeks raris katerbitang antuk basa Inggris.
Majalah sains sekadi New Scientist, Science & Vie, miwah Scientific American nagingin kawéntena pangwacén sané jimbar miwah ngicénin ringkesan non-teknis widang panyelehan populer, taler pikolih sané mabuat pisan miwah panglimbak ring widang seseleh niri-niri.
Makudang-kudang iklan komersial, ngawit saking hype kantos sané nguluk-nguluk, minabang ngranjing ring kategori puniki.
BAkéh para sujana sané nguber pakaryan ring makudang-kudang widang ekonomi sekadi dados akademisi, industri, pamrentah, miwah organisasi nirlaba.
Minakadi, Christine Ladd (1847-1930) prasida ngamolihang gelar Ph.D. pinaka "C. Ladd"; Christine "Kitty" Ladd muputang prasarat ring warsa 1882, sakéwanten kapicayang gelar ring warsa1926, risampuné ipun mentangang aljabar logika (cingakin tabel kebenaran), penglihatan warna, miwah psikologi.
Ring panguntat abad ka-20, ngrereh aktif anak istri miwah ngapus diskriminasi institusional nganutin luh muani ngawinang nincap kawéntenan para sujana istriné, sakéwanten sané kabaos kesenjangan gender sané ageng kantun wénten ring makudang-kudang widang; ring pangawitin abad ka-21 lintangan ring atengah sujana ring biologi sané anyar wantah anak istri, raris 80% PhD ring fisika wantah anak lanang.
Dados anggota puniki minab kantun prasida majeng ring sira kémanten, mianab ngamerluang makudang-kudang kredensial ilmiah, utawi minab mangda polih pamikukuh saking pamutus paruman.
Kebijakan sains kadi punika mapaiketan sareng makasami domain pikobet sané mapaiketan ring ilmu-ilmu alam.
Pinaka imba ring sejarah sané kasub minakadi Tembok Besar Tiongkok, sané kapuputang selami kalih milenium saking sokongan negara saking makudang-kudang dinasti, miwah Kanal Besar Sungai Yangtze, pinaka pikolih sané ageng pisan ring widang teknik hidrolik sané kakawitin olih Sunshu Ao (孫叔敖7 sen.
Pamargi sekadi punika kamargiang olih pamretah, perusahaan, utawi yayasan, nyiagayang dana sané mabuat.`
Kawéntenan dana pamréntah ring industri niri-niri tegehan, miwah akéhan panyelehan ring widang ilmu sosial miwah humaniora.
Akéh pisan pikamkam sané dados aspek politisasi sains minakadi anti-intelektualisme populis, baya sané karasayang ring unteng maagama, subjektivisme postmodernis, miwah takut ring kapentingan bisnis.
Eksperimen inggih punika pamargi sané kamargiang mangda prasida nyokong utawi nulak  hipotesis.
Eksperimen prasida nincapang capang at meningkatkan pikolih ujian miwah nulungin murid prasida sayan nyarengin miwah seneng ring paplajahan sané kaplajahin, utaminnyané yéning kawigunayang ring pamargin galahé.
Eksperimen katahnyané kasarengin antuk kontrol, sané kakaryanin mangda ngirangin efek variabel tiosan  variabel independen nunggal.
Sujanané talerngawigunayang eksperimen rikala nguji teori sané wénten utawi hipotesis anyar mangda prasida nyokong utawi nulak ipun.
Yéning eksperimen kamargiang alon-alon, asilnyané katahan pacang nyokong utawi nulak.
Ring kedokteran miwah ilmu-ilmu sosial, prevalensi panyelehan eksperimental banget matiosan ring makasami wawidangan ilmu.
Ring panyelehan  tunggal katahan nénten nyarengin replikasi percobaan, sakéwanten panyelehan sané mapisah prasida kapupulang saking tinjauan sistematis miwah meta-analisis.
Antuk pamargi puniki iraga pamuputnyané prasida ngamolihang sané becik sané prasida ngawé manah liang miwah saka kidik prasida ngamolihang pamastika ring untat; raris saking kritik miwah pamargi sané alon-aloniraga prasida ngrebut pamatut sané ngicalang pikobet miwah muputang makasami sané kantun durung pastika.
Ring pamargi tetimbang kritis puniki, manusa punika nénten dados lali yéning ipun seringan ring  opini subjektif—saking "prasangka" miwah "kaiyingan hukuman"—raris antuk punika mangda kritis ring pamargin ipuné soang-soang ngwangun hipotesis.
Bacon mikayunin metode sané ngandelang panyelehan maulang-ulang, utawi eksperimen.
MInakadi, Galileo Galilei (1564-1642) cepeng pisan rikala ngukur galah miwah ngamargiang eksperimen rikala makarya pangukuran miwah pamicutet sané cepeng indik kecepatan benda sané ulung.
Ring makudang-kudang  disiplin ilmu (minakadi, psikologi utawi ilmu politik), 'eksperimen sejati' inggih punika metode penelitian sosial sané madué kakalih  variabel.
Conto sané becik minakadi ring nyoba ubad-ubadan.
Asil saking sampel ulangan sering pisan prasida kakaryanin rata-rata, utawi yéning silih tunggil ulangan sampun tinglas nénten tegteg asilnyané sakil sampel tiosan, asil punika prasida kasisihang pinaka asil saking kaiwangan percobaan (wénten makudang-kudang pamargi saking  prosedur pengujian minabang singsal). kasisishang ring sampel punika).
Kontrol negatif kauningin prasida ngasilang asil negatif.
Sering pisan nilai kontrol negatif kaperluang pinaka nilai "latar belakang" mangda ngirangin saking asil sampel uji.
Sisya minab kaicén sampel cairan sané madaging makudang protein sané nénten kauningin (ring sisya).
Sisya prasida makarya makudang-kudang sampel kontrol positif sané madaging makudang pangéncéhan standar protein.
Assay inggih punika assay kolorimetri rikala spektrofotometer prasida kaukur akéh protein ring tengah sampel antuk nyelehin kompleks mawarna sané kawentuk olih interaksi molekul protein miwah molekul pawarna sané  kadagingin.
Ring kawéntenan puniki, percobaan kakawitin antuk makarya kalih utawi lebih kelompok sampel sané ekivalen ring probabilistiknyané, punika raris indik pengukuran sifat-sifat mangda mesib pantaraning kelompok-kelompok miwah kelompok-kelompok punika mangda harus merespons dengan cara yang sama jika diberi perlakuan yang sama.
Risampun kelompok ekuivalen kawentuk, eksperimen raris nyoba ngamargiang ipun antuk identik sejabaning ring asiki variabel sané ipun kayun ngingsirang.
Puniki mastikayang indik efek napi manten ring sukarelawan sangkaning olih perawatan punika miwah  nénten sangkaning respons ipuné santukan uning ipun kantun kapretenin.
Hipotesis puniki nyihnayang dedalihan mangda nlatarang indik fenomena, utawi naraka asil saking asiki parilaksana.
Hipotesis nol inggih punika nénten wénten panlataran utawi teges prediksi saking fenomena saking pamineh sané kantun kaselehin.
Sadohnyané, ipun mautsaha mupulang data mangda sistem kadi punika prasida nagingin makasami variabel prasida katentuang, raris ring dija ja efek variasi ring silih tunggil variabel prasida nampek ring konstan sané ngawinang efek variabel tiosan prasida kacingakin.
Katahnyané, sapunapi ja, wénten makudang-kudang paiketan pantaraning variabel-variabel puniki, sané ngirangin kabecikan eksperimen alami relatif ring napi sané prasida kacutetang yéning eksperimen terkontrol kamargiang.
Minakadi, ring astronomi pastika nénten mresidayang, rikala nguji hipotesis "Bintang inggih punika awan hidrogen sané runtuh", pinaka ngawitin antuk awan hidrogen raksasa, miwah raris ngamargiang  eksperimen nyantosang makudang-kudang miliar warsa mangda prasida ngwentuk bintang.
Sangkaning dedalihan puniki, eksperimen lapangan ring sapunapiné kasengguh madué validitas eksternal sané duurang ring eksperimen laboratorium.
Ring kahanané kadi puniki, studi observasional madué nilai santukan punika sering nyihnayang hipotesis sané prasida kauji antuk eksperimen acak utawi antuk mupulang  data anyar.
Tiosan ring punika, studi observasional (minakadi, ring sistem biologis utawi sosial) sering nyarengin variabel sané sulit pisan pacang ngukur miwah dikendaliang.
Tan pamodel statistik sané nyihnayang ngacak objektif, saseleh statistik ring model subjektif.
Minakadi, studi epidemiologi kanker usus besar antuk konsisten nyihnayang paiketan sané saling nguntungang sareng konsumsi brokoli, punika raris eksperimen nénten manggihin kabuatannyané.
Ring saka siki percobaan acak, wénten makudang  variasi saking rata-rata sané kaandelang, pastika sampun, sakéwanten pengacakan mastikayang indik kelompok eksperimen madué nilai rata-rata sané nampek dekat, santuka teorema limit pusat miwah ketidaksetaraan Markov.
Mangda ngalidin kahanan sané ngawinang kahanan eksperimen dados kirang maguna, dokter sané ngamargiang uji coba medis—minakadi ring pamutus Badan Pengawas Obat dan Makanan AS—ngukur miwah ngacak kovariat sané prasida kaidentifikasi.
Katah taler nénten etis (miwah sering pisan ilegal) rikala ngamargiang eksperimen acak indik panglalah saking perawatan saking betbawah standar utawi baya pisan,  sekadi panglalah nginem arsenik ring kesehatan manusa.
Asiki laboratorium fisika minab  madaging akselerator partikel utawi genah vakum, raris laboratorium metalurgi prasida ngelahang pakakas anggen pangecoran utawi ngamurniang logam utawi anggén nguji kekuatannyané.
Para sujana ring widang tiosan taler ngawigunayang laboratorium tiosan.
Matiosan saking pamineh sané dasar lab pinaka genah kawatesin wantah ring para sujana manten, parinama "laboratorium" taler sayan kawigunayang ring genah béngkl sekadi Living Labs, Fab Labs, utawi Hackerspaces, genah anaké matemu jagi makarya muputang pikobet sosial utawi makarya prototipe, makarya antuk pamargi kolaboratif. utawi ngepah sumber daya.
Laboratorium puniki kakaryanin duk masa Pythagoras nyarengin ngamargiang percobaan indik nada suara dmiwah getaran senar.
Asiki laboratorium alkimia ring soring tanah abad ka-16 nénten nyelapang kapanggihin ring warsa 2002.
Baya laboratorium minab ngranjing ring upas; agen infeksi; bahan sané dangan puun, makeplug, utawi radioaktif; mesin magerak; suhu ekstrim; laser, medan magnet sané kuat utawi tegangan sané tegeh.
Administrasi Keselamatan dan Kesehatan Kerja (OSHA) ring Amerika Serikat, nyungkemin kawéntenan unik saking genah makarya laboratorium, sampun nganutin standar saking panglalah makarya antuk bahan kimia sané ngainang baya ring laboratorium.
Eikala nentuang Rencana Higiene Kimia sané becik anggén bisnis utawi laboratorium niri-niri, banget mabuat mangda uning pisarat standar, evaluasi praktik keselamatan, kesehatan miwah lingkungan rahina mangkin indik penilaian baya.
Tiosan ring punika, panyelehan saking pihak katiga taler kawigunayang rikala nagingin tetimbang sané becik "saking sisi pamineh" ring widang area miwah pikobet sané minab sampun kasengguh jelék.
Pelatihan mabuat pisan indik fasilitas laboratorium sané ngamargiang fasilitas laboratorium mangda aman miwah nglantur berkelanjutan.
Pinaka imba, asiki kelompok sujana madué jadwal rikala ipun ngamargiang panyelehan indik topik sané kasenengin selami awai kirang langkung aminggu, sakéwanten ring galah tiosan ipun ngamargiang pakaryan sareng kelompok tiosan.
Locator inggih punika pegawé Laboratorium sané madué sasana nguningin kawéntenan soang-soang angga laboratorium rahinané mangkin, nganutin sinyal unik sané medal saking soang-soang angga.
Malarapan antuk studi etnografi, pamikolih inggih punika, pantaraning angga, soang-soang kelas (panyeleh, administrator ...) maduwé undagan swadikara sané matiosan ring laboratorium.
Abtuk nyingakin makudang interaksi pantaraning angga staf, iraga prasida nentuang genah sosial ipun ring organisasi.
Dadosné konsekuensi saking hierarki sosial puniki Locator nyihnayang makudang undagan informasi, manut angga staf miwah swadikaran ipun.
Undagan sosial taler mapaiketan sareng laksana ring teknologi.
Pinaka imba, resepsionis ngamanahin lencana punika mawiguna, santukan prasida nulungin ipun nentuang angga staf ring tengahing dina.
Angga staf mrasa nénten lega rikala nguwah siku swadikara, swadarma, rasa hormat, undagan informal miwah formal, miwah sané tiosani.
Alam, ring pangartos sané jimbar inggih punika alam, fisik, dunia material utawi alam semesta. "
Yadiastun manusa wantah pahan saking alam, parilaksana manusa sering kasengguh pinaka pahan sané matiosan ring fenomena alam tiosan.
Pamineh indik alam sané jangkep, alam semesta fisik, inggih punika silih tunggil saking panglimbak saking unteng pikayunan sané aslinyané; punika kakawitin antuk aplikasi inti niri-niri saking kruna φύσις olih para filsuf pra-Socrates (yadiastun bebaosan puniki madaging dimensi sané kantun élah duk punika,utaminnyané ring Heraclitus), saha sayan nglimbak rikala punika.
Sakéwanten, visi vitalis indik alam, sané nampekan sareng prasokratis, embas malih ring galah sané sinarengan, utaminnyané sasampun Charles Darwin.
Puniki sering pisan kabaosang pinaka "lingkungan alam" utawi alas agung—baburon alas, batu, alas, miwah katah sané durung akéh kauwah olih manusa, utawi sané tetep wénten yadiastun sampun kakutik olih manusané.
Fitur iklim sané pinih tinglas inggih punika kakalih genah ring kutub sané ageng, kalih zona maiklim sané kanten cupit, miwah genah tropis khatulistiwa sané jimbar kantos subtropis.
Sisanyané kawangun saking  benua miwah pulo, antuk akéhan sané marupa daratan sané madaging krama ring sisi jagaté ring kaja.
Interiornyané setata aktif, antuk kalapisin mantel plastik tebel miwah unteng sané madaging besi sané ngasilang medan magnet.
Pahan batuan kapertama kagenahang becik antuk pengendapan ring permukaan utawi intrusi ka batuan ring duurnyané.
Outgassing miwah aktivitas vulkanik ngahasilang atmosfer primordial.
Benua kawentuk, raris belah miwah mawentuk malih rikala permukaan Bumi mawentuk malih selami panyatusan yuta tiban, ring sapunapiné magabung raris dados superbenua.
Selami era Neoproterozoikum, suhu beku ngukubin katahan Bumi antuk gletser miwah lapisan es.
Kepunahan massal panguntat duk pantaraning 66 yuta warsa sané lintang, rikala makaplug meteorit minab ngawi kepunahan dinosaurus non-unggas miwah reptil ageng tiosan, sakéwanten prasida nyametang baburin alit sekadi mamalia.
Medalnyané kahuripan manusa selanturnyané, miwah panglimbak pertanian miwah peradaban selanturnyané mresidayang ngicénin penglalah lanturan ring manusa sané nguwah Bumi gelisan ring ngwentuk kahuripan sadurungnyané, mapanglalah ring ring sifat miwah kuantitas organisme tiosan sareng iklim global.
Lapisan tipis gas sané ngukubin bumi katahan olih gravitasi.
Lapisan ozon mabuat pisan ring nipisang kawéntenan radiasi ultraviolet (UV) sané ngantos ring permukaan.
Cuaca terestrial mamargi antuk eksklusif ring pahan soring atmosfer, miwah maguna pisan pinaka sistem konvektif mangda nistribusiang panes.
Taler, tan paredistribusi energi panas olih arus laut miwah atmosfer, genah tropis pacang luwih panas, miwah genah kutub doh dinginan.
Vegetasi permukaan sampun nglimbakang ketergantungan ring variasi musiman cuaca, miwah pauwah sané nadadak sané mamargi wantah ring makudang-kudang warsa prasida ngawinang efek dramatis, ring vegetasi miwah ring baburon sané muatang pisan ring pertumbuhannyané mangda prasida ngrereh amah-amahan.
Manut ring pipil sejarah, Bumi kakeniang nahenin keni pauwahan  iklim sané kliwat pisan duk riinan, ngranjing taler zaman és.
Wénten makudang-kudang genahsekadi punika, ngawit saking iklim tropis ring khatulistiwa ngantos iklim kutub sané ekstrem ring sisi kaja miwah kelod.
Eksposur puniki magentosan rikala Bumi mapincer ring orbitnyané.
Toya ngukubin 71% permukaan bumi.
Wawidangan semudra alitan kawastanin segara, teluk, pasisi pasih, miwah wastan tiosan.
Nénten kauningin napiké Danu Titan membah olih tukad, yadiastun permukaan Titan kaukir olih akéh pisan dasar sungai.
Makudang-kudang genah toya sané kakaryanin olih manusa kawastaninckolam, taler taman tirha ngangga sané kawangun nganutin raringgitan estetika, kolam bé sané kawangun mangda prasida ngubuh bé sané dados adol, miwah kolam surya sané kawangun mangda prasida nyimpen energi panes.
Tukad-tukad alitan prasida taler kasengguh antuk makudang-kudang aran minakadi pangkung, tlabah, aungan, tembuku, jlingjingan; tidak wénten tata titi sané prasida dados bantang napi sané prasida kasengguh tukad.
Struktur miwah komposisinyané ditentuang olih makudang-kudang faktor lingkungan sané saling iket.
Unteng saking pamineh ekosistem inggih punika pamineh indik organisme idup magubugan sareng elemen ltiosan ring genah ipuné.
Kahuripan taler prasida kasengguh pinaka kahanan khas organisme.
Sakéwanten, nénten makasami aran saking kahuripan punika nyengguhang indik sifat puniki mabuat.
Saking sisi pamineh geofisiologis sané pinih jimbar, biosfer inggih punika sistem ekologi global sané nyangkepang makasami sahananing maurip miwah paiketannyané ngranjing taler paiketan nyané sareng baga-baga litosfer (batuan), hidrosfer (air), miwah atmosfer (udara).
Lintangan saking  2 yuta spesies entikan miwah baburon sampun kaselehin kantos mangkin, miwah kantun wénten makudang-kudang malih spesies sané wénten kirang langkung makudang-kudang yuta utawi lintangan saking 50 yuta.
Spesies sané nénten prasida beradaptasi sareng lingkungan sané mauwah miwah pasaing saking wentuk kahuripan tiosan raris prasida punah.
Rikala wentuk dasar kahuripan entik-entikan nglimbak, pamargin fotosintesis energi matanai prasida kapanen mangda prasida ngawinang kahanan sané ngawi pamargin kahuripan sané sayan kompleks.
Mikroorganisme inggih punika organisme masel tunggal sané katah mikroskopis, miwah alitan saking napi sané prasida kacingakin olih mata manusa.
Reproduksi ipun gelis miwah sayan akéh.
Ngawit saking irika, sayan tinglas Plantae sekadi sané kawedar rihinan taler ngranjing makudang-kudang kelompok sané mapaiketan, miwah oong saha makudang-kudang kelompok ganggang kagingsirang ring kingdom sané anyar.
Saking makudang-kudang pamargi rikala nglasifikasiang entik-entikan inggih punika antuk flora regional, sané, manut saking tatujoné mlajahin, taler prasida ngranjingang flora fosil, sisan-sisan kahuripan entikan saking masa sadurungnyané.
Makudang-kudang pahan "flora asli" sujatinnyané sampun kauningin makudang-kudang aba sané lintang olih para jana sané migrasi saking siih tunggil genah utawi benua nuju benua tiosan, taler dados pahan sané maiketan saking flora asli utawi genah ipun kauningin.
Buron pinaka silih tunggil kategori madué makudang-kudang cecirén sané katahnyané minayang saking makhluk hidup tiosan.
Ipun taler kabunayang saking entikan, ganggang, miwah oong antuk kakirangan ring dinding sel.
Taler wénten genah  pencernaan internal.
Wénten panyelehan ring warsa 2020 sané kasobyahang ring Nature manggihin indik massa antropogenik (bahan pakaryan manusa) nglintangin makasami biomassa maurip ring jagaté, antuk plastik sané nglintangin massa gabungan saking makasami buron ring darat miwah laut.
Yadiastun panglimbak puniki, sapunapi ja, nasib saking peradaban manusa prasida setata maiket antuk pauwahan lingkungan.
Manusa sampun nyarengin ngawinang ring akéhnyané kepunahan ring makudang-kudang entikan miwah b uron, antuk pantaraning 1 yuta spesies sané tambis-tambis punah ring makudang dekade.
Puniki nguwah pangargan pasar sumber daya alam miwah sinarengan ngawinang kirangnyané investasi ring kawéntenan aset alam iragané.
Pamrentah nénten nepasin eksternalitas ekonomi puniki.
Makudang pamargi, sekadi maboros miwah mamancing,kawigunayang ring ngrereh ajengan miwah malila cita, seringan olih jadma sané matiosan.
Alam punika sampun kagambar miwah kainggilang olih akéh pisan seni, fotografi, puisi, miwah sastra tiosan nyihnayang kaluihan antuk makudang jadma sané sampun ngantenin alam taler kaluihannyané.
Alam miwah alam liar sampun dados subjek sané mabuat ring makudang pamargi masa sejarah ring jagaté.
Yadiastun keajaiban alam kasurat becik ring Mazmur miwah Kitab Ayub, gegambaran alas agung ring seni sayan katah ring warsa 1800-an, utaminnyané ring pakaryan gerakan Romantis.
Punika mawinan, sains sané dados dasar katah kauningin pinaka "fisika"—aran sané kantun kauningin pinaka cihna punika wantah "palajahan indik alam".
Pah-pahan alam semesta sané kanten mangkin kaprecaya wantah nagingin 4,9 persen saking makasami massa.
Parilaksana materi miwah energi ring sajebag jagat alam semesta sané prasida kaselehin katon nyarengin pamargin hukum fisika sané sampun katlatarang becik.
Nénten wénten watesan diskrit pantaraning atmosfer bumi miwah ruang angkasa, santukan atmosfer saka kidaik sayan menipisang antuk sayan nincapnyané kategehan.
Wénten makudang gas, plasma miwah buk, miwah meteor alit.
Yadiastun Bumi wantah asiki benda ring tengahing alam tata surya sané kauningin prasida nyokong kawéntenan kahuripan, bukti sampun nyiihnayang ring masa sané sampun lintang planet Mars madué genah toya ring permukaannyané.
Yéning kahuripan wiakti wénten ring Mars, minabang akéh ring soring tanah ring genah toya encéh kantun wénten.
Observasi inggih punika pamikolih informasi antuk aktif saking sumber utama.
Ngawigunayang pangukuran kalimbakang mangda mresidayang nyatetan miwah mandingang panyelehan sané kamargiang ring galah miwah genah sané matiosan, olih anak sané matiosan.
Ring pangukuran akéh wilangan satuan baku sané pateh ring panyelehan kaitung.
Instrumen ilmiah kalimbakang mangda prasida nulungin  kawéntenan panyelehan manusa, sekadi timbangan, jam, teleskop, mikroskop, termometer, kamera, miwah tape recorder, taler nerjemahang antuk wentuk peristiwa sané prasida kaselehin sané nénten prasida kaselehin antuk indera, sekadi pewarna indikator, voltmeter , spektrometer, kamera inframerah, osiloskop, interferometer, penghitung geiger, miwah penerima radio.
Minakadi, katahnyané né nten prasida nyelehin tekanan udara ring tengahing ban mobil yéning né néten ngamedalang apahan saking udara, punika nguwah tekanan.
Minakadi, ring paradoks kembar, silih tunggil kembar mamargi nampekin kecepatan cahaya raris budal mawali kanten anoman saking kembaran sané meneng jumah.
Mekanika kuantum: Ring mekanika kuantum, sané mapaiketan sareng parilaksana objek wantah alit pisan, nénten prasida pacang nyelehin sistem tan panguwah sistem, miwah "panyeleh" patut kaangkenin pinaka pahan saking sistem sané kaselehin.
Pamineh manusa mamargi saking proses abstraksi sané kompleks miwah nénten kauningin, ring genah detail saking data indera sané ngranjing kaselehin miwah kaingetang, miwah sisannyané kaengsapang.
Raris rikala peristiwa kaiinget, selah memori sayan prasida kadagingin olih data "sané ngranjing" ring idep sané kamedalang olih pamineh mangda nganutin model; puniki kasengguh memori rekonstruktif.
Ring psikologi, ini kasengguh bias konfirmasi.
Pinaka imba, iraga ngumpamiyang wénten anak sané nyelehin rerama ngaplakin pianak ipuné; raris punika ngawinang prasida nyelehin parilaksana punika becik napi nénten.
Panyelehan inggih punika "pakaryan sané kreatif miwah sistematis sané kamargiang  mangda prasida nincapang kawéntenan kawruhan".
Pinaka jalaran nguji validitas instrumen, prosedur, utawi eksperimen, panyelehan prasida ngareplikasi elemen proyek sadurungnyané utawi proyek makasami.
Materi inggih punika karakter sumber utama.
Ring pakaryan eksperimental, katahnyané nyarengin panyelehan langsung utawi tan langsung saking subjek sané kaselehin, minakadi, ring laboratorium utawi ring lapangan, mendokumentasikan metodologi, asil, miwah pamicutet saking eksperimen utawi dudonan eksperimen, utawi jagi nyobyahang interpretasi anyar. saking asil sadurunyané.
Undagan orisinalitas seseleh inggih punika silih tunggil kriteria utama ring artikel sané sagi kamedalang ring jurnal akademik miwah katahnyané kapastikayang antuk peer review.
Panyelehan puniki ngicénin informasi miwah teori ilmiah pinaka panlataran indik alam miwah sifat-sifat jagat.
Panyelehan ilmiah prasida kakepah raris ngranjing ka tengahing klasifikasi sané matiosan manut saking pamargi disiplin akademis miwah aplikasinyané.
Sujana humaniora katahan ngrereh panyawis nganutin nénten ja sané pinih patut saking pitakené, sakéwanten sareng-sareng nglimbakang isu-isu miwah detail sané nyengker ipun.
Sejarawan ngawigunayang sumber primer miwah bukti tiosan anggén nyelehin asiki topik antuk sistematis, miwah raris nyurat sejarah sané marupa pipil masa sané lintang.
Panyelehan sepatutnyané kapatutang antuk ngiket pabuat saking kawruhan sané sampun wénten sadurungnyané indik topik punika.
Katahnyané, hipotesis kawigunayang rikala makarya prediksi sané prasida kauji antuk nyelehin asil ring percobaan.
Basa sané kaanggén plapan pisan santukan panyeleh uning pisan indik hipotesis alternatif minab taler konsisten sareng panyelehan.
Santukan kabecikan saking panyelehan sayan nincap nganutin galah, hipotesis minab nénten malih ngicénin prediksi sané becik pisan.
Panyelehan sané artistik sampun katetepang olih Sekolah Tari miwah Sirkus (Dans och Cirkushögskolan, DOCH), Stockholm sekadi puniki – "panyelehan artistik inggih punika nyelehin miwah nguji sané matatujon mikolihang kawruhan ring tengahing miwah paplajahan seni iraga.
Panyelehan artistik matatujon taler mangda prasida nincapang kawruhan taler pangresep antuk presentasi seni.
Manut sekadi seniman Hakan Topal, ring panyelehan artistik, "minab lintangan saking disiplin tiosan, pamineh kawigunayang pinaka metode rikala nyelehin makudang-kudang modalitas produktif anyar miwah sané nénten keni antuk".
Panyelehan latar belakang prasida ngranjing, sekadi,  panyelehan geografis utawi prosedural.
Tinjauan pustaka nyelehin kakirangan utawi bolong ring panyelehan sadurungnyané ring seseleh sadurungnyané sané sampun ngicénin pabeneh ring seseleh.
Pitakén seseleh minab pacang paralel sareng hipotesis.
Panyeleh raris ngamargiang analisis miwah narka data saking makudang-kudang metode statistik, kasarengin ring napi santé kabaos seseleh empiris.
Sakéwanten, makudang-kudang seseleh ngicénin pendekatan sané matiosan: kakawitin antuk ngartikulasiang pikolih miwah pabligbagan indik ipun, "raris" nglantur ring identifikasi pikobet seseleh sané medal ring pikolh miwah tinjauan pustaka.
Seseleh kualitatif sering kawigunayang pinaka metode seseleh eksploratif pinaka dasar hipotesis seseleh kuantitatif selanturnyané.
Seseleh kuantitatif mapaiketan antuk ngadegang filosofis miwah teori positivisme.
Seseleh kuantitatif mapaiketan sareng pangujian hipotesis sané mawit saking teori utawi prasida narka sikut fenomena sané becik.
Yéning tatujonnyané wantah mangda prasida ngadungan saking pamilet panyeleh nuju populasi sané agengan, panyeleh pacang ngawogunayang sampling probabilitas mangda prasida mamilih pamilet.
Data sekunder inggih punika data sané sampun wénten, sekadi  data sensus, sané prasida kawigunayang malih anggén seseleh.
Metode puniki madué guna sané nénten prasida kapikolihang saking wantah asiki metode kémanten.
Seseleh non-empiris boya ja alternatif mutlak saking seseleh  empiris santukan prasida kawigunayang sinarengan mangda ngukuhang asiki pendekatan seseleh.
Pengelolaan tata etika seseleh nénten ajeg ring makudang-kudang negara miwah nénten wénten pendekatan sané katrima makasami sekadi jimbar indik sapunapi indiké punika kagamel.
Lempas saking, ngenahang teori tata etika ring topik kontroversial pastika kauningin pinaka tata etika terapan miwah tata etika seseleh prasida kapanggih pinaka wentuk tata etika terapan santukan teori etika kawigunayang  ring skenario seseleh jagat sekala.
Tata etika seseleh sané pinih nglimbak pinaka konsep ring widang seseleh medis, Kode sané pinih inggil inggih punika Deklarasi Helsinki warsa 1964.
Meta-riset nganinin indik déwék ipuné antuk deteksi bias, kakirangan metodologis, miwah kaiwangan saha inefisiensi tiosan.
Sujana ring panepi manggihin pikobet eksklusi miwah linguistik ring seseleh miwah publikasi akademik.
Ring politik komparatif, panegara Barat kalintang kaseledihi ring studi asiki negara, antuk pinih utama ring Eropa Barat, Kanada, Australia, miwah Selandia Baru.
Studi antuk genah lingkup sané  cupet mrasida ngawinang kirangnyané generalisasi, sané maartos napi sané kapolihang minabang nénten prasida kamargiang ring populasi utawi genah tiosan.
Katahnyané, proses peer review nyarengin para sujana ring widang sané pateh sané kabligbagang olih editor mangda nadigin review karya ilmiah sané kaasilang olih timpalnyaé saking sudut pandang sané nénten bias miwah nénten mailonan, miwah puniki katahnyané kamargiang antuk nénten madaging naur.
Minakadi, katahan para kraman adat ngangkenin pamargi ngamolihang informasi sané patut ring kelompok patut katentuang olih pakantian.
Sistem puniki banget mabina-binayan manut  widangnyané miwah setata mauwah, yéning lambat.
Wentuk-wentuk seseleh puniki prasida kapanggih ring tengah database sekadi eksplisit anggén tesis miwah disertasi.
Pahan publikasi sané katrima pinaka pikolih ring kawruhan utawi seseleh banget mabina-binayan pantaraning widang, saking wentuk cetak kantos elektronik.
Model bisnis mabinayan ring  lingkungan elektronik.
Akéh panyeleh sané dados panglingsir (minakadi pamucuk kelompok) nelasang akéh galahnyané antuk ngajuang hibah dana penelitian.
Metode ilmiah inggih punika metode empiris kaanggén mikolihang kawruhan sané sampun dados cacirén panglimbak ilmu pengetahuan sampun kamargiang saking abad ka-17 (antuk praktisi sané kasub ring abad-abad sadurungnyané).
Puniki wantah prinsip-prinsip metode ilmiah, sané minayang saking makudang-kudang pamargi definitif sané mamargi ring makasami utsaha ilmiah.
Hipotesis inggih punika panarka, madasar antuk kawruhan sané kapikolihang rikala ngrereh panyawis saking pitakén.
Sakéwanten, wénten pikobet ring baosan metode formula.
Parinama "metode ilmiah" medal ring abad ka-19, rikala panglimbak institusional ilmu pengetahuan sané signifikan mamargi miwah parinama-parinama sané netepang wates-wates sané tinglas pantaraning ilmu pengetahuan miwah non-sains, sekadi "sujana" miwah "pseudosains", medal.
Gauch 2003, miwah Tow 2010 nénten nyungkemin napi sané kawedar Feyerabend; panyawis pikobet, miwah seseleh mangda alon-alon antuk sumber daya ipuné rikala ipun kantun ngamardiang seseleh.
Filsuf Robert Nola miwah Howard Sankey, ring cakepan dané ring warsa 2007 Teori Metode Ilmiah, maosang indik parebat indik metode ilmiah pacang nglantur, miwah maosang indik Feyerabend, lempas saking muradan cakepan Melawan Metode, nrima tata titi metode miwah mautsaha mangda matutang tata titi punika antuk meta metodologi.
Unsur sané wénten ring dija kémanten ring metode ilmiah wantah empirisme.
Metode ilmiah nénten satinut klaim indik wahyu, dogma politik utawi agama, becik ring tradisi, kepercayaan umum, akal sehat, utawi teori sané kagamel mangkin wantah asiki pamargi sané prasida nyihnayangkapatutan.
Saking abad ka-16 miwah selanturnyané, eksperimen kaanjurang olih Francis Bacon, miwah kamargiang olih Giambattista della Porta, Johannes Kepler,  miwah Galileo Galilei.
Sekadi ring widang panyelehan sané tiosan, sains (malarapan metode ilmiah) prasida ngwangun kawruhan sadurungnyané miwah nglimbakang pangresep sané pinih canggih indik topik panyelehannyané saking masa ka masa.
Model kadi punika prasida kacingakin pidanaka dasar revolusi ilmiah.: "
Asiki panarka indik ubad sané anyar  pacang prasida nyegerang panyungkan ring makudang-kudang jadma ring populasi punika, sekadi ring uji klinis ubad punika.
Panarka punika pinaka ekspektasi ring asil pangujian.
Pabinayan pantaraning sané kaaptiang kalawan sané sepatutnyané nyihnayang hipotesis sané becikan prasida nlatarang data sané ngasilang saking panyelehané.
Banget nganutin  ring kompleksitas eksperimen, pangulangan proses minab kaperluang anggén mupulang  bukti sané jangkep anggén nyawis pitakén antuk rasa bangga, utawi ngwangun panyawis tiosan anggén pitakén sané banget spesifik, anggén nyawis pitakén sané jimbar.
Sikut difraksi sinar-X DNA olih Florence Bell ring Ph.D. tesis (1939) mesib sareng (yadiastun nénten sabecik) "gambar 51", sakéwanten seseleh puniki kagulgul olih pamargin Perang Dunia II.
Juni 1952 — Watson prasida ngamoliahng gambar sinar-X TMV sané nyihnayang sikut  difraksi sané tegteg antuk transformasi heliks.: "
Panarka puniki wantah konstruksi matematis, makasami wantah independen saking pikobet biologis sané kapanggihin.
DNA boya ja helix."
Minakadi,  akéhnyané untaian ring tulang tundu heliks (Crick narka 2 untaian, sakéwanten nguningayang ring Watson mangda nyelehin malih mangda sayan jenar), genah pasangan basa (ring tengahing tulang tundu utawi ring sisi  tulang tundun), miwah sané tiosan.
Sakéwanten Wilkins satinut mangda ngamargiang wantah sasampun Franklin matilar.: "
Dané miwah Crick raris ngasilang danéné, ngawigunayang informasi puniki sinarengan sareng informasi sané kauningin sadurungnyané indik komposisi DNA, utaminnyané tata titi pasangan basa Chargaff.:
Mangda asil sané signifikan utawi ngesyabin, sujana tiosan minab taler nyoba mangda mareplikasi asil anggén ipun néwék, utaminnyané yéning asil punika mabuat anggén pakaryan ipuné.
Panyelehan sejawat nénten maosang pamatut asil, sakéwanten, manut panyeleh, eksperimen punika wantah becik (manut saking panlataran sané kaicénin olih eksperimen).
Unsur-unsur metodologis miwah organisasi prosedur puniki kanten lintangan macecirén kadi ilmu-ilmu eksperimental bandingang ring ilmu-ilmu sosial.
Unsur-unsur ring ajeng sering kaajahin ring sistem pendidikan pinaka "metode ilmiah".
Minakadi, rikala Einstein nglimbakang Teori Relativitas Khusus miwah Umum, dané nénten pisan nulak utawi ngaonang Principia Newton.
Pamupulan pangukuran utawi pangitungan kuantitas sané manut sekadi sistematis miwah plapan seringan wantah pabinayan kritis pantaraning ilmu semu, sekadi alkimia, miwah sains, sekadi kimia miwah biologi.
Sané nénten prasida kapastikayang taler prasida kaitung antuk matetimbang ring sané nénten pastika saking akéh sané dados dasar individu sané kawigunayang.
Parinama operasional asiki benda seringan manut ring panyandingan ring standar: parinama operasional "massa" pamuputnyané manut ring panganggé artefak, sekadi  akilogram platinum-iridium sané kasimpen ring laboratorium ring Prancis.
Kaagengan ilmiah seringan macecirén antuk satuan paukuran sané raris prasida katlatarang ring  satuan fisik konvensional rikala maosang pakaryan.
Merluang pasiuan warsa pangukuran, saking astronom Kasdim, India, Persia, Yunani, Arab, miwah Eropa, anggén ngrekam makasami pamargin planet Bumi.
Pabinayan sané prasida kapanggihin ring presesi Merkurius pantaraning teori Newton miwah observasi inggih punika silih tunggil sané sampun dados pamineh saking Albert Einstein minaka silih tunggil pamargi saking ujian pangawitin teori relativitas Umum sané duénang dané.
Para sujana bebas ngawigunayang sumber daya napi manten apa pun sané kadruwénang – kreativitas ipuné néwék, unteng pikayunan saking widang tiosan, pamineh induktif, inferensi Bayesian, miwah sané tiosan – anggén minehang kasidan panlataran ring fenomena sané kaselehin.
Para sujana seringan ngawigunayang parinama puniki anggé nunjuk teori sané nyarengin fakta yang diketahui tetapi relatif sederhana dan mudah ditangani.
Banget mabuat pisan asil panguji prediksi sekadi punika rahina mangkin tan kauningin.
Yéning panarka nénten prasida kpolihang antuk nyelehin utawi pangalaman, hipotesis durung prasida kauji miwah pacang setata tetep kantos irika nénten ilmiah ring lingsehan sané  ketat.
IPuniki nyih ayang indik sikut difraksi sinar-X DNA pacang 'marupa x'.
Ring sapunapi eksperimen kamargiang sekadi nénten patut utawi nénten karencanayang antuk becik yéningn bandingang sareng  eksperimen sané mabuat.
Teknik puniki ngawigunayang tungkalik pantaraning makudang sampel, utawi panyelehan, utawi populasi, ring ungkur kahanan sané matiosan, anggén nyelehin napi sané mabinayan utawi sané setata ajeg.
Nyelehin faktor inggih punika silih tunggil teknik anggén molihang faktor sané mabuat ring satunggil efek.
Semaliha munggah pesawat saking New York ka Paris inggih punika eksperimen sané nguji hipotesis aerodinamis sané kawigunayang anggén makarya pesawat.
Franklin gelis nyingakin kakirangan sané mapaiketan sareng daging toya.
Kakaonan rikala nglimbakang hipotesis sané becik prasida ngawinang sujanané ngicénin parinama malih subjek sané kantun katimbang.
Sujana tiosan prasida ngawitin seselehan dané soang-soang miwah ngranjing ring proses ring undagang napi kémanten.
Sané mabuat, asil eksperimen miwah teoretis mangda kareproduksi olih anak tiosan ring komunitas ilmiah.
Sayan becik panlataran rikala makarya panarka, sayan sering maguna, miwah sayan ageng kasidan pacang terus nlatarang pupulan bukti becikan saking alternatifnyané.
Model ilmiah mabina-binayan ring sadoh napi ipun sampun kauji ring eksperimental miwah anggén makudang masa, raris ring sapunapi ipun katrima ring komunitas ilmiah.
Yéning bukti punika kapanggih, teori anyar prasida kaajuang, utawi (katahan) kapanggih indik modifikasi teori sadurungnyané jangkep pacang nlatarang bukti anyar.
Minakadi, hukum Newton nlatarang panyiuan warsa panyeleh ilmiah planet sayan paripurna.
Santukan teori anyar minab lewih komprehensif bandingang sané dumunan, miwah antuk punika prasida nlatarang luwihan saking sané sadurungnyané, teori sané nglanturang minab prasida nagingin standar sané luwihan antuk nlatarang pupulan panyelehan sané agengan saking sané sadurungnyané.
Risampuné sistem opini sané jangkep miwah matutup antuk struktural sané mawit saking makudang detail miwah paiketan sampun kawentuk, ipun nyihnayang panungkalik sané prasida kantun katrima sué ring napi manten sané matungkalikan ring ipun".
Kaparipurnayan ipun prasida masunar sakéwanten kanten fana.
Metode apriori – sané nyobiahang konformitas antuk pamargi sané nénten banget kasar sakéwanten nyokong opini pinaka sekadi selera, sané medal ring bebaosan miwah perbandingan perspektif ring parindikan "napi sané prasida katrima olih papineh."
Punika tatujon wantah sané pinih doh, utawi nampek, pinaka pabeneh punika néwék majeng ring dané utawi titiang utawi komunitas mawates sané kaicén.
Saking palegandang, Peirce minayang induksi pinaka nyutetang, madasar tes, kawéntenan pabeneh ring  hipotesis.
Pinih sering, semaliha pamineh sané becik prasida iwang narka.
Peirce, Charles S. (1902), aplikasi Carnegie, cingakin MS L75.329330, saking Draft D of Memoir 27: "Punika mawinan, mangda manggihin wantah anggén mangda gelis indik kawéntenan pacang mamargi gelis utawi alon, yéning iraga nénten ngéwehang raga pacang makarya panyelehan punika.
Punika mawinan, parilaksana palegandang, utaminnyané sané pinaka pitakén heuretik miwah pinaka pitakén pangawit heuretik, mangda kaatur olih tatimbang ekonomis."
Hipotesis, santukan nénten  aman, ngamerluang mangda madué implikasi praktis sané nuju paling tan nuju tes mental miwah, ring sains, ngenahang ipun ring tes ilmiah.
Einstein, Albert (1936, 1956) Anaké prasida maosang indik "misteri abadi ring jagaté prasida kakenehang."
panarka-panarka saking naturalisme metodologis puniki ngwentuk dasar sané prasida kadadosang dasar ring ilmu pengetahuan.
Panyeleh dané ring praktik sains dasarnyané wantah sifat sosiologis miwah nénten maosang indik sapunapi sains prasida  utawi prasida kapraktikang ring galah miwah budaya tiosan.
Dané mungkah Bab 1 antuk pabligbagan indik badan Golgi miwah ngawitin panulak dané ring artefak teknik pewarnaan, miwah pabligbagan indik Brahe miwah Kepler nyelehin surya tedun miwah nyingakin matanai "sané matiosan" medal yadiastun fenomena fisiologis sané pateh.
Untengnyané, dané maosang indik metode utawi norma sains niri-niri, anaké prasida manggihin episode sané madaging sejarah ring napiné lalaonannyané sampun prasida nagingin panglimbak sains.
Kritik postmodernis ring sains punika sampun dados subyek kontroversi sané banget pisan.
Model, ring sains miwah matematika, patut konsisten ring internal taler mangda prasida kapalsuang (prasida disproof).
Minakadi, konsep teknis indik galah medal ring sains, miwah kalanggengan wantah cecirén  topik matematika.
Makalah Eugene Wigner, The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences, wantah sasuratan sané kasub pisan indik pikobet puniki saking sujana fisika sané ngamolihang Hadiah Nobel.
ring Proofs and Refutations, Lakatos ngicénin makudang-kudang tata titi dasar anggén ngamolihang bukti miwah conto tandingan saking dugaan.
Puniki minab nlatarang sapunapi para sujana sering pisan maosang ipun wantah aget.
Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
Puniki sané kawastanin Nassim Nicholas Taleb pinaka "Anti-kerapuhan"; raris makudang-kudang sistem investigasi ganjih rikala manggihin kaiwangan manusa, bias manusa, miwah keacakan, metode ilmiah lintangan saking pageh utawi siteng – metode puniki sujatinnyané mikolihang kawigunan saking keacakan sekadi punika ring makudang-kudang parindikan(anti-rapuh).
Asil sané nénten prasida katebag puniki ngéter para sujana mangda nyoba menahin napi sané kaangkenin pinaka kaiwangan ring metode ipuné.
Teori ilmiah inggih punika panlataran indik aspek alam miwah alam semesta sané sampun mawali-wali kauji miwah kaverifikasi manut ring metode ilmiah, ngawigunayang protokol panyeleh, pangukuran, miwah evaluasi asil sané katerima.
Teori-teori ilmiah sané sampun ajeg sampun prasida pageh antuk pangawasan ketat miwah ngawinang pengetahuan ilmiah.
Stephen Jay Gould nyurat indik "...fakta miwah teori wantah kakalih sané matiosan, boya ja undagan ring hierarki pamasti sané sayan nincap.
Artos saking parinama teori ilmiah (seringan karingkes dados teori mangda ringkes) sekadi sané sampun kawigunayang ring disiplin ilmu antuk signifikan mabinayan saking panganggén teori ring babaosan sadina-dina.
Ring babaosan sadina-dina, teori prasida nyihnayang panlataran sané prasida nyuratang panlataran sané ngangganin panarka sané nénten madasar miwah spekulatif, raris ring sains punila nlatarang panlataran sané sampun kauji miwah katah katrima pinaka sané valid.
Makudang-kudang teori sampun ajeg pisan mawinan nénten prasida mauwah malih (minakadi, teori ilmiah sekadi evolusi, teori heliosentris, teori sel, teori lempeng tektonik, teori kuman penyakit, miwah sané tiosan.).
Teori-teori ilmiah prasida kauji miwah makarya prediksi sané prasida kapalsuang.
Karakteristik sané nentuang saking makasami pengetahuan ilmiah, taler teori, inggih punika kawruhan rikala makarya panarka sané prasida  kapalsuang utawi prasida kauji.
Puniki kasokong becik pisan olih akéh untaian bukti independen, bandingang saking asiki fondasi.
Teori evolusi biologis luwihan saking "wantah kasengguh teori".
Puniki dados bukti rikala utawi ring hipotesis.
Punika prasida nelasang galah makudang-kudang warsa, santuka prasida sukil pisan anggén mupulang bukti sané jangkep.
Kapagehan bukti dievaluasi olih komunitas ilmiah, miwah eksperimen sané pinih mabuat pacang kareplikasi olih makudang-kudang kelompok independen.
Ring kimia, wénten makudang teori asam-basa sané ngicénin panlataran sané banget mabinayan indik sifat dasar senyawa asam miwah basa, sakéwanten teori puniki maguna anggén narka parilaksana kimianyané.
Panerima saking asiki teori nénten negesang makasami panarka utamanyané kauji, yéning sampun kasokong olih bukti sané sampun jangkep.
Pamargi minab ngamerluang pauwahan alit  utawi ageng ring teori, utawi nénten pisan yéning panlataran sané prasida becik prasida kapanggih ring kerangka teori sané sampun wénten.
Yéning modifikasi teori utawi panlataran tiosan kanten kirang rikala pacang nlatarang asil anyar, punika mawinan teori anyar jagi kaperluang.
Puniki santukang kantun pinaka panlataran sané pinih becik sané wénten anggé makudang-kudang fenomena tiosan, sekadi kaverifikasi olih kapagehan prediksinyané ring dalam konteks tiosan.
Risampun pauwahan, teori sané katrima pacang nlatarang akéhan fenomena miwah madué daya tarka sané agengan (yéning ten, pauwahan nénten pacang katrima); panlataran sané anyar puniki raris pacang mabuka anggé ngentosin utawi modifikasi selanturnyané.
Minakadi, listrik miwah magnet mangkin kauningin pinaka kalih aspek saking fenomena sané pateh, sané kasengguh pinaka elektromagnetisme.
Puniki kapuputang antuk panemuan fusi nuklir, sumber energi utama Matanai.
Antuk ngaonang luminiferous aether saking relativitas khusus, Einstein maosang indik pelebaran waktu miwah kontraksi panjang sané kaukur ring asiki objek sané mamargi bergerak relatif wantah inersia—inggih punika, objek nyihnayang kecepatan konstan, inggih punika kecepatan antuk, rikala kaukur olih panyelehnyané.
Einstein mautsaha mangda makarya generalisasi prinsip invarian ring maka sami kerangka acuan, saking inersia utawi percepatan.
Bilih-bilih energi nénten bermassa ngicéning gerakan gravitasi ring objek lokal antuk "nglengkungan"\n"permukaan" geometris ruang-waktu 4D.
Sakéwanten, hukum ilmiah inggih punika panlataran deskriptif indik sapunapi alam pacang maparilaksana ring satunggil kahanan.
Salah panamapén sané katah inggih punika indik teori-teori ilmiah wantah unteng pikayunan dasar sané pamuputnyané pacang dados hukum-hukum ilmiah rikala data miwah bukti sané jangkep sampun mapupul.
Inggian teori utawi hukum prasida kapalsuang antuk bukti sané matungkalikan.
Logika orde kapertama inggih punika conto basa formal.
Fenomena sané katlatarang olih teori, yéning nénten prasida kaselehin antuk  langsung olih indera (minakadi, atom miwah gelombang radio), kaperluang pinaka konsep teoretis.
Bebaosan indik "teori sané katerima" kawigunayang antuk ngambarang pendekatan puniki.
Anaké prasida ngawigunayang basa anggén ngambarang model; sakéwanten, teori inggih punika model (utawi pupulan model sané pateh), miwah nénten deskripsi model.
Parameter model, minakadi, Hukum Gravitasi Newton, nentuang sapunapi posisi miwah kecepatan mauwah sinarengan galah.
Kruna "semantik" nganutin ring cara model nyledihi jagat sekala.
Praktek rekayasa makarya pabinayan pantaraning "model matematika" miwah "model fisik"; prabéya fabrikasi model fisik prasida ngirangin kakawitin antuk makarya model matematika ngawigunayang paket perangkat lunak komputer, sekadi alat desain sané kawantu komputer.
Asumsi asiki kaperluang anggén makasami klaim empiris (minakadi asumsi indik realitas punika wénten).
Puniki minab saderana pisan nyelehin indik teori makarya prediksi sané akurat, sané pinaka bukti indik asumsi napi manten sané kakaryanin saking pangawit utawi kirang langkung prasida patut ring soring kahanan sané kauji.
Teori makarya prediksi sané patut rikala asumsi valid, miwah nénten makarya prediksi patut rikala asumsi nénten valid.
Oxford English Dictionary (OED) miwah Wiktionary online nyihnayang sumber basa Latinnyané pinaka asumsi ("accept, to take to self, adopt, usurp"), sané marupa konjungsi ad- ("anggén, nuju, ring") miwah sumere (ngambil).
Parinama puniki riinan kawigunayang ring konteks agama sekadi "pamargi nuju suargan", utaminnyané "panampén Perawan Maria ring suargan, antuk angga sané kapiara saking cacad", (1297 M) sakéwanten taler kawigunayang rikala nyihnayang "panampi ring asosiasi" utawi "ngambil ring pamitraan".
Konfirmasi sepatutnyané kaitung wantah rikala punika wantah pamikolih saking asil saking prediksi sané maresiko; artosnyané, yéning, nénten polih galang manah olih teori sané kaanggé, iraga sepatutnyané ngarepang asiki kahanan sané nénten manut ring teori — asiki kahanan sané pacang nulak teori punika.
Asiki teori sané nénten prasida katepasin olih kawéntenan sané prasida mamargi minab non-ilmiah.
Makudang-kudang teori sané patut, sané yukti prasida kauji, rikala kapanggihin kaiwangan, minab kantun banggianga olih sané ngawigunayang—minakadi antuk nyobiahang post hoc (sasampun fakta) makudang-kudang hipotesis utawi asumsi tambahan, utawi antuk ngulang malih narka nganutin teori post hoc mangda prasida lolos  sanggahan.
Popper ngringkes pitakén-pitakén puniki antuk maosang indik kriteria utama saking status ilmiah asiki teori inggih punika wantah kapagehannyané punika "prasida kapalsuang, utawi prasida disangkal, utawi prasida malih kauji".
Sakéwanten, makudang kudung filsuf miwah sujana sejarawan sains maosang indik parinam teori Popper maosang pinaka pamargin asiki pitakén sané prasida kapalsuang wantah iwang santukan,sekadi sané sampun kacihnayang olih Philip Kitcher, yéning jagi ngambil pamineh saking "teori" Popper sané ketat, panyelehan Uranus duk kapertama ring warsa 1781 pacang "malsuang" mekanika angkasa Newton
Fecunditi: "Asiki teori ilmiah sané becik, sekadi Newton, mungkah widang seseleh anyar….
Sabilang galah, punika ngwetuang akéh pisan pitakén bandingang ring sané prasida kacawis rahinané mangkin.
Sekadi definisi teori tiosan, taler Popper's, Kitcher nlatarang indik teori sepatutnyané nyarengang pitakén sané madué konsekuensi pengamatan.
Puniki prasida kasurat ring kertas pinaka sistem aturan, miwah sayan ageng, sayan jangkep prasida kagenahang parinama sekadi punika.
Aspek matematis spesifik saking teori elektromagnetik klasik kasengguh "hukum elektromagnetisme," sané nyihnayang undagan bukti sané ajeg miwah prasida kareproduksi sané nyokong ipun.
Imba sané pinih untat minab gaya reaksi radiasi.
Sujana inggih punika anak sané ngamargiang seseleh mangda nglimbakang kawruhan ring widang sané kasenengin.
Para sujana saking masa sané matiosan (miwah sadurung ipun, filsuf alam, matematikawan, sejarawan alam, teolog alam, insinyur, miwah sané tiosan ngicénin paweweh ring panglimbak ilmu pengetahuan) madu genah sané banget mabinayan ring tengah krama miwah tata krama  sosial, nilai-nilai etika, miwah kebajikane pistemik sané mapaiketan sareng para sujana—miwah sané kaaptiang saking dané—sampun nguwah sinarengan ring pamargin galahé.
Akéh proto-ilmuwan saking Zaman Keemasan Islam kasengguh polymath, atengah santukang kirangnyané sané manut ring disiplin ilmu modern.
Proposisi sané kapikolihang antuk pamargi sané murni logis sayuwakti puyung ring paiketanné sareng kahanan sané kapanggih.
Descartes nénten ja wantah dados pangawit ring geometri analitik sakéwanten nyutetang ngarya teori mekanika miwah unteng-unteng pikayunan sané maju indik gerakan miwah persepsi buron.
Dané ngincéning formulasi komprehensif mekanika klasik miwah nyelehin caya miwah optik.
Dané manggihin indik muatan sané kamargiang ring sumsum tulang belakang katak prasida ngasilingm kejang uat ring makasami awaknyané.
Lazzaro Spallanzani inggih punika silih tunggil tokoh sané pinih mabuat pisan kawéntenannyané ring fisiologi eksperimental miwah ilmu alam.
Sakéwanten, nénten wénten proses formal sané nentuang sapa sira sané sujana sapa sira sané nénten sujana.
Akidik lintangan saking atengahs responden mamanah pacang nincapang karir ring widang akademis, raris  wénten malih akidik sané makayunan jagi makarya ring genah industri, pemrentahan, miwah nirlaba.
Dané makasami nyihnayang rasa banget ngeniang indik kenyataan.
Makudang sujana madué manah pacang ngamargiang pengetahuan ilmiah anggén pabuatan ring kesehatan kramané, bangsa, dunia, alam, utawi industri (sujana akademis miwah ilmuwan industri).
Puniki ngranjing kosmologi miwah biologi, utaminnyané biologi molekuler miwah proyek genom manusa.
Angkané punika ngranjing ring sané lanang akéhan duang angkep lebian saking anak istri.
Fenomena sané kantun kabaos relevan taler ledakan supernova, ledakan sinar gamma, quasar, blazar, pulsar, miwah radiasi latar belakang gelombang mikro kosmik.
Astronomi inggih punika silih tunggil ilmu alam sané pinih tua.
Ring masa ilu, astronomi ngranjing ring makudang-kudang disiplin ilmu minakadi astrometri, navigasi langit, astronomi observasional, miwah makarya kalender.
Astronomi observasional uleng ring pikolih data saking nyelehin objek astronomi.
Maka kalih widang puniki saling nyangkepin.
Manut saking  definisi kamus sané ketat, "astronomi" nganutin ring "studi indik benda miwah materi ring luar atmosfer jagaté saha sifat fisik miwah kimianyané, "raris yéning "astrofisika" nganutin ring pahan astronomi sané mapaiketan sareng "parilaksana, sifat fisik, miwah proses dinamis benda ring langit miwah fenomenanyané".
Makudang-kudang widang, sekadi astrometri, murnian astronomi bandingang ring astrofisika.
Saking panyelehané punikia, unteng-unteng pikayunan pangawit indik gerakan planet-planet kawentuk, miwah sifat Matanai, Bulan, miwah Bumi di Alam Semesta kaeksplorasi antuk filosofis.
Panglimbak ring pangawitin sané pinih mabuat inggih punika pangawit matematika miwah astronomi ilmiah, sané kakawitin olih anak saking Babilonia, sané ngenahang dasar ring tradisi astronomi selanturnyané sané nglimbak ring makudang-kudang peradaban tiosan.
Astronomi Yunani macecirén saking pangawit antuk ngrereh panlataran fisik sané prasida katrima pamineh ring kawénetenan fenomena langit.
Hipparchus taler ngawinang makarya katalog jangkep 1020 bintang, miwah atengah rasi bintang ring pahan jagat utara mawit saking astronomi Yunani.
Georg von Peuerbach (1423–1461) miwah Regiomontanus (1436–1476) ngwantu makarya panglimbak astronomi banget pisan mabuat ring panglimbak model heliosentris Copernicus makudang-kudang dekade salanturnyané.
Ring warsa 964, Galaksi Andromeda, galaksi sané pinih ageng ring Grup Lokal, katlatarang olih astronom Muslim Persia Abd al-Rahman al-Sufi ring cakepannyané. Book of Fixed Stars.
Para astronom selami galah puniki nyihnayang  akéh pisan antuk aran Arab sané mangkin kawigunayang ring soang-soang bintang.
Sejarawan Songhai Mahmud Kati makarya dokumentasi indik ujan meteor ring Agustus 1583.
Kepler wantah jadma kapertama sané makarya sistem sané gambarang becik pisan detail gerakan planet-planet ngitehin Matanai.
Astronom Inggris John Flamsteed makarya katalog lintangan saking 3000 bintang, Katalog bintang sané katah kaproduksi olih Nicolas Louis de Lacaille.
Pakaryan puniki kaparipurnayang nglantur olih Joseph-Louis Lagrange miwah Pierre Simon Laplace, mrasidayang massa planet miwah bulan kaselehin saking pamargin gagodannyané.
Bintang-bintang mabukti mesib sekadi Matanai druwénang sareng Bumi , sakéwanten antuk makudang suhu, massa, miwah ukuran.
Astronomi teoretis ngamedalang spekulasi indik kawéntenan objek sekadi lubang hitam miwah bintang neutron, sané sampun kawigunayang anggén nlatarang fenomena sané kaselehin sekadi quasar, pulsar, blazar, miwah galaksi radio.
Astronomi observasional prasida kakategoriang manut genah sané ymanut sareng spektrum elektromagnetik ring genah panyelehan kamargiang.
Yadiastun makudang-kudang gelombang radio kapancarang langsung olih objek astronomi, produk emisi termal, atengah  saking emisi radio sané kaselehin wantah asil radiasi sinkrotron, sané kapolihang rikala elektron mengorbit medan magnet.
Panyelehan saking Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) banget maguna ring nyihnayang akéh protobintang galaksi miwah gugus bintang induknyané.
Gambar pengamatan awalnya kagambar antuk tangan.
Astronomi ultraviolet pinih becik anggén mlajahin radiasi termal miwah garis emisi spektral saking bintang biru panas (bintang OB) sané banget galang ring pita gelombang puniki.
Sinar gamma prasida kaselehin sekadi langsung olih satelit sekadi Compton Gamma Ray Observatory utawi antuk teleskop khusus sané mawasta teleskop atmosfer Cherenkov.
Astronomi gelombang gravitasi inggih punika widang astronomi anyar sané ngawigunayang detektor gelombang gravitasi anggén mupulang data panyeleh indik objek masif sané doh.
Sekadi historis, kawruhan sané becik indik genah Matanai, Bulan, planet miwah bintang mabuat pisan ring navigasi langit (ngawigunayang benda langit anggén nuntun navigasi) miwah ring makarya kalender.
Pangukuran paralaks bintang saking bintang-bintang sané pinih nampek ngicénin dasar-dasar ring undagan jarak kosmik sané kawigunayang ring ngukur skala Alam Semesta.
Model analitis saking asiki luwihan rikala ngicénin wawasan sané jimbaran ring unteng saking sané kantun mamargi.
Panyelehan saking asiki fenomena sané katarka olih asiki model mresidayang ngawinang para astronom pacang mamilih ring pantaraning makudang-kudang model alternatif utawi sané saling matungkalikan pinaka model sané pinih nampek ngambarang fenomena punika.
Ring makudang-kudang kasus, akéhan data sané nénten konsisten saking masa ka masa ngawinang nampis makasami daging model.
Santukan astrofisika wantah subjek sané jimbar pisan, sujana astrofisika katahan nganggén  makudang disiplin ilmu fisika, taler mekanika, elektromagnetisme, mekanika statistik, termodinamika, mekanika kuantum, relativitas, fisika nuklir miwah partikel, malih fisika atom saha molekul.
Kruna "astrokimia" prasida kadadosang ring Tata Surya miwah medium pantaraning bintang.
Parinama eksobiologi sané pateh.
Panyelehan struktur alam semesta saking paamrgi sané ageng, pahan sané kauningin pinaka kosmologi fisik, sampun ngicénin pamineh sané dalem pisan indik pamargin ngwentuk miwah evolusi kosmos.
Struktur hierarki materi ngawit kawentuk saking variasi alit ring tengahing kerapatan massa ruang.
Agregasi gravitasi ngalompokang dados filamen, nyisaang rongga ring celah.
makudang widang fisika mabuat pisan anggén mlajahin alam semesta.
Pamuputnyané, sané panguntat puniki pinih mabuat anggén ngresepang  struktur kosmos sané kalintang ageng.
Sekadi wastannyanaé, galaksi elips madué rupa kadi penampang elips.
Galaksi elips seringan kapanggihin ring unteng gugus galaksi, miwah minab kawentuk saking pamesikan galaksi-galaksi ageng.
Galaksi spiral seringan kaiterin olih lingkaran bintang sané tuanan.
Kirang langkung aperempat saking makasami galaksi nénten maaturan, miwah wentuk-wentuk soléh saking galaksi-galaksi punika minab pinaka asil saking interaksi gravitasi.
Galaksi radio inggih punika galaksi aktif sané banget macaya ring sisi spektrum radio, miwah ngamedalang gumpalan ageng utawi lobus gas.
Struktur kosmos maskala ageng kasledihi olih kelompok miwah kelompok galaksi.
Ring tengah Bima Sakti wantah inti, wénten ngenjol marupa katik antuk napi sané kasengguh pinaka lubang hitam supermasif ring untengnyané.
Piringan puniki kaiterin olih lingkaran halo sferoid saking bintang populasi II sané tuanan, sareng konsentrasi bintang sané kanten padat sané kasub pinaka gugus bola.
Kakawitin pinaka unteng pra-bintang kompak utawi nebula gelap, sané makonsentrasi miwah rubuh (ring volume sané katentuang olih  Jeans lantang) anggé ngwentuk protobintang kompak.
Gugus-gugus puniki saka kidaik masobyah,  miwah bintang-bintang dados siki sareng populasi Bima Sakti.
7–18 Pawentuk bintang mamargi ring genah padat buk miwah gas, sané kasub pinaka awan molekul raksasa.
Akéhan unsur sané baatan saking hidrogen miwah helium medal saking tengahing unteng bintang.
Nganutin pajalan galah, bahan bakar hidrogen puniki sampun kauwah sami dados helium, miwah bintang ngawit marevolusi.
Pamedalan lapisan sisi mawentuk nebula planetary.
Puniki wantah osilasi 11 warsa ring kawéntenan bintik matahari.
Matanai taler sampun mauwah ring luminositas berkala sané prasida ngawinang  signifikan ring Bumi.
Ring baduur  lapisan puniki wantah genah tipis sané kasengguh pinaka kromosfer.
Ring baduur unteng inggih punika zona radiasi, genah plasma nganter fluks energi saking radiasi.
Angin matanai saking partikel plasma nglantur membahmedal saking Matanai kantos, ring sisi pinih sisi saking Tata Surya, ngantos heliopause.
Planet-planet mawentuk 4,6 miliar warsa sané lintang ring piringan protoplanet sané ngitehin Matanai pangawit.
Planet-planet setata nyapu, utawi ngamedalang, materi sané masisa selami periode pemboman sané intens, kacihnayang antuk akéhnyané kawah kawah tumbukan ring Bulan.
Proses puniki ngawentuk unteng mabatu utawi logam, kaitehin olih mantel miwah kerak sisi.
Makudang-kudang planet miwah bulan mupulang panes pacang nyokong proses geologis sekadi vulkanisme miwah tektonik.
Astrostatistika inggih punika aplikasi statistik ring astrofisika anggén nyelehin makasami data astrofisika observasional.
Kosmokimia inggih punika studi indik bahan kimia sané kapanggihin ring Tata Surya, taler wit unsur miwah variasi rasio isotop.
Klub astronomi magenah ring sajebag jagat miwah akéh sané madué program anggén ngwantu anggotanyané nyiagayang miwah muputang program panyelehan anggén nyelehin makasami objek ring katalog Messier (110 objek) utawi genah ngedeng Herschel 400 ring langit peteng.
Akéhan sané amatir makarya ring panjang gelombang sinah, sakéwanten pahan alit maeksperimen antuk panjang gelombang ring jabaning spektrum sinah.
Makudang-kudang astronom amatir sané ngawigunayang teleskop pakaryan ngraga utawi ngawigunayang teleskop radio sané pangwitnyané kawangun anggén nyelehin astronomi sakéwanten mangkin sampun sadia anggén amatir (minakadi Teleskop Satu Mil).
Panyawisa puniki  minab ngamerluang konstruksi instrumen anyar madasar darat miwah luar angkasa, miwah minab panglimbak anyar ring fisika teoretis miwah eksperimental.
Ngamerluang pangresep sané daleman marupa bintang miwah planet.
Yéning punika, napi panlataran saking paradoks Fermi?
Napi sifat materi selem miwah energi selem?
Sapunapi galaksi kapertama kawentuk?
Astrobiologi, sadurungnyané kauningin pinaka eksobiologi, wantah widang ilmiah interdisipliner sané mlajahin wit, evolusi ring pangawit, distribusi, miwah masa depan kahuripan ring alam semesta.
Wit miwah evolusi pangawit kahuripan wantah pahan sané tan dados pasahang saking disiplin astrobiologi.
Biokimia minab sampun ngawit néten ja sué sasampuné Big Bang, 13,8 miliar warsa sané sampun lintang, selami zaman layak huni rikala Alam Semesta wawu mayusa 10-17 yuta tiban.
Yadiastu punika, Bumi wantah satunggil genah ring alam semesta sané kauningn olih manusa madué kahuripan.
Istilah eksobiologi kakaryanin olih sujanai biologi molekuler miwah pemenang Hadiah Nobel Joshua Lederberg.
Istilah xenobiologi mangkin kawigunayang ring wawidangan sané sayan khusus, sané pateh ring kruna "biologi manut ring kimia asing", sané mawit saking sisin jagaté utawi sané wénten ring terestrial (minab sintetis).
Yadiastu nahenin kasengguh ring sisin arus utama panyelehan ilmiah, astrobiologi sampun dados widang studi sané kaformalkan.
Ring warsa, 1959, NASA maprébaya proyek eksobiologi kapertamanyané, ring warsa1960, NASA ngwangun Program Eksobiologi, sané mangkin dados silih tunggil saking petang elemen saking Program Astrobiologi NASA rahina mangkin.
Panglimbak ring widang astrobiologi, astronomi observasional, miwah penemuan varietas ageng ekstrofil antuk kemampuan luar biasa ring panglimbak ring genah sané sané pinih katos ring Bumi, tsampun ngawinang spekulasi indik kahuripan minab nglimbak saking  akéh benda luar angkasa ring alam semesta.
Misi sané karencanayang  khusus anggén ngrereh kahuripan mangkin ring Mars inggih punika program Viking miwah probe Beagle 2.
Panguntating warsa 2008, pendarat Phoenix nyelehin genah anggén kelayakhunian planet masa sané lintang miwah mangkin saking kahuripan mikroba ring Mars, miwah nyelehin sejarah toya irika.
Ring November 2011, NASA ngamedalang misi Mars Science Laboratory sané makta penjelajah Curiosity, sané mendarat ring Mars ring Kawah Gale duk Agustus 2012.
Silih tunggil inggih punika panarka informasi indik katahan wentuk kahuripan ring galaksi iraga madasar ring kimia karbon, sekadi makasami wentuk kahuripan ring Bumi.
Fakta indik atom karbon dangan pisan maiketan sareng atom karbon tiosan ngawinang pawentukan molekul sané lantang pisan miwah kompleks.
Asumsi kaping tiga inggih punika fokus ring planet sané mengorbit bintang mesib Matanai anggén nincapang kawéntenan kelayakhunian planet.
Punika mawinan, makudang instrumen sané kawangun anggén mendeteksi planet ekstrasurya sané pateh agengnyané ring Bumi sampun kapinehang, utaminnyané program Pencari Planet Terestrial (TPF) NASA miwah program Darwin ESA, sané maka kalih sampun kakaonang.
Drake ring pangawitnyané ngrumusang indik kapatehan wantah pinaka agenda diskusi ring konferensi Green Bank, sakéwanten makudang panganggén rumus sampun kaambil sekadi harfiah miwah maiketan antuk argumen sané sederana utawi pseudoscientific.
Penemuan extremophiles, organisme sané prasida mahurip ring genah lingkungan sané ekstrim, dados elemen unteng seseleh ring sujana astrobiologi, santukan ipun mabuat anggén ngresepang petang gengh ring wates kahuripan ring paiketan konteks planet: potensi panspermia, kontaminasi ring areng santukan utsaha eksplorasi manusa , kolonisasi planet olih manusa, miwah eksplorasi kahuripan ring tiosan ring bumi sané sampun punah miwah sané kantun.
Semaliha kahuripan ring dasar samudra, ring genah sané sunaran matanai nénten prasida nyujuh, minabang ngamolihang amah-amahan saking ngamah  detritus organik sané tedun saking baduur toyané utawi saking buron sané kapolihang.
Kemosintesis puniki marevolusi studi biologi miwah astrobiologi antuk nyihnayang indik kahuripan nénten ngamerluang  matanai; ipunika wantah ngamerluang toya miwah gradien energi anggén eksis.
Adasa organisme kuat sané kapilih anggén proyek LIFE, olih Amir Alexander Deinococcus radiodurans, Bacillus subtilis, ragi Saccharomyces cerevisiae, benih dari Arabidopsis thaliana ('selada kuping bikul'), taler buron hewan invertebrata Tardigrade.
Bulan Jupiter, Europa, miwah bulan Saturnus, Enceladus, mangkin kasengguh pinaka genah sané pinih becik kahuripan ring luar bumi sané kantun wénten ring Tata Surya santukan segara toya ring betén tanah ring genah pemanasan radiogenik miwah lncuh nyat mresidayang toya éncéh kantun.
Buk kosmik sané nembus alam semesta madaging senyawa organik kompleks ("padatan organik amorf antuk struktur macampuh saking aromatik-alifatik") sané prasida kakaryanin sekadi alami miwah gelis olih bintang.
PAH kanten sampun kawentuk tan sué saking Big Bang, kasebar jimbar ring seluruh alam semesta, miwah kaiket sareng bintang miwah planet ekstrasurya anyar.
Astroekologi eksperimental nyelehin sumber daya ring tanah planet, ngawigunayang bahan ruang angkasa sané sujatinnyané ring di meteorit.
Ring skala terbesar, kosmoekologi mapaiketan kahuripan ring alam semesta selami masa kosmologis.
Spesialisasi ngingkupin kosmokimia, biokimia miwah geokimia organik.
Makudang genah ring Bumi, sekadi Pilbara ring Australia Barat miwah Lembah Kering McMurdo ring Antartika, jtaler kasengguh pianaka analog geologis antuk genah Mars, miwah kadi punika teler  antuk punika, minab pacang ngicén indik tata cara ngrereh kahuripan saking masa lalu ring Mars.
Wiakti, tinglas blok bangunan dasar kehidupan di mana pun akan serupa dengan yang ada di Bumi, secara umum jika tidak secara detail.
Wantah kalih saking alami, karbon miwah silikon, kakaniang olih sané kauningin berfungsi pinaka tulang punggung molekul sané anggén pacang anggén ngremba informasi biologis.
Petang kandidat sané pinih prasida anggén kahuripan ring Tata Surya wantah planet Mars, bulan Jovian Europa, miwah bulan Saturnus Titan saha Enceladus.
Ring suhu rendah miwah tekanan rendah Mars, toya cair seringan asin.
Ring 11 Desember 2013, NASA nglaporang sampun medeteksi "mineral sekadi tanah liat" (khususnyané, phyllosilicates), sering mapaiketan sareng bahan organik, dring kerak es Europa.
Makudang-kudang sujana minehin minab indik hidrokarbon cair puniki prasida ngentosin toya ring sel-sel urip sané matiosan sané wénten ring Bumi.
Tan wénten proses abiotik sané kakeniang ring planet puniki sané prasida ngawinang kawéntenannyané.
Yamato 000593, sané pinih ageng kaping kalih saking Mars, kapanggihin ring Bumi ring warsa 2000.
Ring tanggal 5 Maret 2011, Richard B. Hoover, sujana ring Marshall Space Flight Center, narka indik napi sané kapanggih indik kawéntenan mikrofosil sané mesib ring cyanobacteria ring meteorit karbon CI1 ring Journal of Cosmology, wénten carita sané nglaporang ring media arus utama raris kasobyahang.
Bukti perklorat sampun kapanggihin ring makasami tata surya, miwah khususnyané ring Mars.
Sayan nincap metode deteksi miwah sayan nincap galah nyelehin nénten kasengsayain malih pacang manggihin sayan akéhn sistem planet, miwah minab sayan akéh sistem sekadi sané druénang iraga.
Tetujonnyané inggih punika anggén mendeteksi organisme ysané prasida pageh ring kahanan pamargin ring ruang angkasa miwah anggén miara kapasitas makembang biak.
Respons stres puniki taler mresidayang ngawé ipun mahurip ring kahanan ruang sané berat pisan, yadiastun evolusi taler ngwatesin ngawigunayang pinaka analog antuk kahuripan tiosan ring bumi.
Pawentukan spora ngawinang ipun prasida nglanturang urip ring genah sané ekstrem sinambi tetep prasida ngawitin numbuhang sel.
Maka kalih pendarat punika identik, dadosnyané tes sané pateh kamargiang ring kalih genah ring permukaan Mars; Viking 1 nampek ring khatulistiwa miwah Viking 2 dohan kaja.
Ring astronomi, kepunahan inggih punika panyerapan miwah hamburan radiasi elektromagnetik olih buk miwah gas pantaraning objek astronomi sané ngamedalang miwah sané nyelehin.
Majeng ring bintang sané magenah ring nampek widang Bima Sakti miwah wénten ring makudang-kudang ribu parsec Bumi, kepunahan ring pita frekuensi visual (sistem fotometrik) kirang langkiung 1,8 magnitudo per kiloparsec.
Kemerahan mamargi santukan hamburan caya saking buk miwah materi tiosan ring medium antarbintang.
Ring akéhan sistem fotometrik filter (passbands) kawigunayang ring pangwacén magnitudo caya prasida ngitung garis lintang miwah kelembaban ring pantaraning faktor-faktor terestrial.
Sekadi katah, kepunahan antarbintang pinih kuat ring panjang gelombang cendet, katahnyané kaselehin antuk ngawigunayang teknik saking spektroskopi.
Jumlah kepunahan prasi sayan tegeh saking puniki ring arah asiki.
Dadosnyné, rikala ngitung jarak kosmik, pacang prasida nguntungang anggén ngisidang data bintang saking inframerah-nampek (sané filter utawi pita sandi Ks nampek standar) rikala variasi miwah jumlah kepunahan sané signifikan ngirangang, miwah rasio kadi punika ring R(Ks): 0,49±0,02 miwah0,528±0,015 kapanggihin soang-soang olih kelompok independen.
Fitur puniki kapertama kaselehin ring warsa1960-an, sakéwanten  witnyané durung janten kauningin.
Ring SMC, variasi sané pinih ekstrim kanten tanpa 2175 miwah kepunahan UV-doh sané pinih kuat ring Bar ngwentuk bintang miwah kepunahan ultraviolet sané kanten normal kanten ring Sayap sané lintang siep.
Manggihin kurva kepunahan ring LMC miwah SMC sané mesib sekadi sané kapanggihin ring Bima Sakti miwah manggihin kurva kepunahan ring Bima Sakti sané miriban sareng sané kapanggihin ring superkulit LMC2 LMC miwah ring SMC Bar sampun ngamedalang interpretasi anyar.
Kepunahan puniki madué tatiga komponen utama: Hamburan Rayleigh olih molekul udara, hamburan olih partikel, miwah penyerapan molekul.
Jumlah kepunahan punika sané beténan ring pucuking panyelehan miwah sané pinih duur napek ring cakrawala.
Persamaan Drake maspekulasi indik kawéntenan kahuripan sapient ring genah tiosan ring alam semesta.
Puniki taler ngingkup pamargin ngrereh kahuripan tiosan ring bumi rahina mangkin miwah sejarah, miwah ngrereh sané alitan anggén kahuripan sané sampun duégan tiosan ring bumi.
Selami makudang-kudang warsa, fiksi ilmiah mituturang unteng-unteng pikayunan ilmiah, minehang makudang pamargi , miwah nglalahin pikayunan krama miwah perspektif kahuripan tiosan ring bumi.
Manut ring pawacana puniki, sané kakaryanin  olih para sujana sekadi Carl Sagan miwah Stephen Hawking, taler anak-anak sané kasub sekadi Winston Churchill, nénten ja mungkin kahuripan ten wénten ring genah tiosan ring Bumi.
Kahuripan minab medal ngraga ring makudang genah ring pantaraning alam semesta.
Ring undagan pacang wénten mekanisme anggén ngicalang parebat, miara kerjasama, miwah ngemit mangda organisme berfungsi.
Kahuripan madasar amonia (boya ja toya) sampun kausulang pinaka alternatif, yadiastun pelarut puniki kanten kirang cocok bandingang toya.
Pantaraning 95% saking materi urip kawangun antuk saking wantah nemnem elemen: karbon, hidrogen, nitrogen, oksigen, fosfor miwah belerang.
Atom karbon madué kabisan sané unik anggé makarya petang iketan kimia sané kuat antuk atom tiosan, ngranjing atom karbon tiosan.
Manut ring Strategi Astrobiologi NASA 2015, "kahuripan ring jagat tiosan minabang akéh marupa mikroba, miwah sistem kahuripan sané sampun kompleks ring genah tiosan minabang medal saking miwah madasar kahuripan mikroba.
Rick Colwell, angga tim Deep Carbon Observatory saking Oregon State University, maosang ring BBC: "Titiang minehang minab prasida ngranjing ring papineh indik panarka ring soring permukaan planet tiosan miwah bulannyané prasida katongosin, utaminnyané santukan iraga samoun ngaksi indik organisme mamarga doh saking sunaran matanai ngawigunayang energi sané kasediang langsung saking wewatuan sané mawit doh ring betén tanah".
Hipotesis panspermia ngusulang indik kahuripan ring genah tiosan ring Tata Surya minab madué wit sané pateh.
Ring abad ka-19 ipunika kahuripang malih ring wentuk modern olih makudang ilmuwan, taler Jöns Jacob Berzelius (1834), Kelvin (1871), Hermann von Helmholtz (1879) miwah, raris malih, olih Svante Arrhenius (1903).
Sinih tunggil panyelehan ilmiah pangawitin indik topik puniki medal ringartikel Scientific American warsa 1878 mamurda "Is the Moon Inhabited?"
Genah anget miwah sané bertekanan ring sisi tengah Bulan minab taler madaging toya éncéh.
Wénten bukti indik Mars madué masa sané lintang sané angetan miwah belusan: dasar tukad sané tuh, lapisan es ring kutub, gunung berapi, miwah mineral sané mawentuk ring arepan toya makasami sampun kapanggihin.
Uap prasida manten kasilang olih gunung berapi es utawi olih es sané nampek permukaan sané menyublim (mauwah saking padat dados gas).
Minab taler ring Europa prasida nyokong makrofauna aerobik ngawigunayang oksigen sané kakaryanin olih sinar kosmik sané mapanglalah ring permukaan esnyané.
Ring 11 Desember 2013, NASA nglaporang sampun medeteksi "mineral sekadi tanah liat" (khususnyané, phyllosilicates), sering mapaiketan sareng bahan organik, dring kerak es Europa.
Makudang-kudang wenten sané mengklaim sampun ngamargiang identifikasi bukti indik kahuripan mikroba sampun wénten ring Mars.
Ring warsa 1996, asiki laporan kontroversial maosang indik struktur sané mesib sekadi nanobakteri kapanggihin ring meteorit, ALH84001, sané mawentuk saking batu sané kamedalang saking Mars.
Pejabat NASA digelis ngedohang NASA saking klaim para sujana, miwah Stoker manten mundur saking napi sané baosanga riinan.
Puniki kakaryanin mangda prasida niténin kelayakhunian masa riinan miwah mangkin ring Mars ngawigunayang makudang instrumen ilmiah.
Sakéwanten, panglimbak sané signifikan ring kawagedan anggén manggihin miwah muputang caya saking jagat mabatu sané alitan ring nampek saking bintang ipun kaperluang sadurung metode spektroskopi sekadi puniki prasida kawigunayang antuk nyelehin planet ekstrasurya.
Ring bulan Agustus 2011, kapanggihin olih NASA, manut ring studi meteorit sané kapolihang ring Bumi, nyihnayang komponen DNA miwah RNA (adenin, guanin miwah molekul organik tiosan), blok bangunan ring kahuripan sekadi sané kauningin mangkin kawentuk ring dohan saking luar angkasa 
Ring Agustus 2012, miwah sané kapertama ring jagaté dunia, para astronom ring Universitas Kopenhagen nglaporang deteksi molekul gula tertentu, glikolaldehida, ring tengah sistem bintang sané ulung.
Teleskop luar angkasa Kepler taler sampun nyihnayang makudang-kudang panyiuan calon planet, kirang langkung 11% sampun pastika nénten manut .
Planet sané pinih masif sané wénten ring daftar NASA Exoplanet Archive inggih punika DENIS-P J082303.1-491201 b, kirang langkung 29 kali massa Jupiter, yadiastun manut katahan definisi planet, punika kalintang masif ring dados asiki planet miwah minab wantah asiki planet miwah katai coklat pinaka pangentosnyané.
Silih tunggih tanda indik asiki planet minab sampun madaging kahuripan inggih punika kawéntenan atmosfer antuk akéhnyané oksigen sané signifikan, santuka gas punika reaktif pisan miwah katahnyané nénten prasida ajeg tan panagingin ulang sané konstan.
Yéning pinehang indik wantah asiki saking amiliar bintang puniki sané madué planet sané nyokong kahuripan, kantun wénten  kirang langkung 6,25 miliar sistem planet sané nyokong kahuripan ring alam semesta sané prasida kaselehin.
Pamaos sané pinih ajeng sané kacatet indik kahuripan manusa tiosan ring bumi wénten ring kitab suci kuno Jainisme.
Penulis Muslim abad pertengahan sekadi Fakhr al-Din al-Razi miwah Muhammad al-Baqir nyokong pisan pluralisme kosmik manut ring Al-Qur'an.
Risampun dados tinglas indik Bumi wantah asiki planet saking makudang-kudang benda-benda sané tan keni antuk nyarca ring alam semesta, teori kahuripan tiosan ring bumi ngawit dados bantang pabligbagan ring komunitas ilmiah.
Minabang kawéntenan makhluk luar angkasa setata dados spekulasi sané katah sinarengan ring sayan gelisnyané panglimbak panyelehan ilmiah.
Ide kahuripan ring Mars nyokong panyeleh Inggris H. G. Wells mangda nyurat novel The War of the Worlds ring warsa 1897, maosang indik invasi alien saking Mars sané makaon saking planet sané sayan kering.
Indik percaya ring makhluk luar angkasa setata kabaosang ring pseudosains, teori konspirasi, miwah satua-satu populer, utaminnyané "Area 51" miwah legenda.
Ward miwah Brownlee mabuka pisan ring pamineh anyar evolusi ring planet tiosan sané nénten madasar ring  karakteristik esensial sekadi Bumi (minakadi DNA miwah karbon).
Yéning alien ngrauhin iraga, pikolihnyané pacang pateh sekadi rikala Columbus mendarat ring Amerika, sané ngawi pamargi nénten becik ring krama asli Amerika", punika kocap.
COSPAR taler ngicénin tata titi jagi ngemit planet.
Taler,  manut saking baosan punika, "nénten wénten informasi sané becik sané nyihnayang indik wénten bukti sané kaengkebang saking krama sami."
Top: Sumber cahaya antuk agengnyané mabina-binayang.
Komet Borrellly, warnan-warnanyan menunjukkan kecerahannyané ring pantaraning tigang lepitan (kanan).
Skalanyané logaritmik miwah kadefinisiang antuk pamargi sané patut punika mawinan sabilang tindakan asiki magnitudo nguwah kecerahan antuk faktor akah kaping lima saking 100, utawi pantaraning 2,512.
Para astronom ngawigunayang kakalih definisi magnitudo sané matiosan: magnitudo semu miwah magnitudo absolut.
Magnitudo absolut ngambarang luminositas intrinsik sané kacihnayang olih asiki objek miwah kadefinisiang pateh sekadi magnitudo nyata sané pacang kagelahang objek rikala kagenahang ring makudang jarak saking Bumi, 10 parsec ring bintang.
Panglimbak teleskop nyihnayang indik sikut ageng puniki wantah ilusi—bintang kanten doh saha alit yéning kaselehin saking teleskop.
Sayan negatif nilainyané, sayan galang objeknyané.
Bintang sané madué magnitudo pantaraning 1,5 miwah 2,5 kasengguh magnitudo kakalih; wénten pantaranign 20 bintang sané galangan saking 1,5, sané pinaka bintang antuk magnitudo kapertama (cingakin daftar bintang sané pinih galang).
Magnitudo mutlak ring objek tata surya sering kakutip antuk dasar jarak 1 AU.
Wentuk teknologi sané pinih sederana inggih punika panglimbak miwah panganggén alat-alat dasar.
Puniki prasida ngwantu nglimbakang ekonomi sané sayan maju (ngranjing ekonomi global rahinané mangkin) miwah sampun mresidayang medal kelas rekreasi.
Contonyané taler medalnyané pamineh efisiensi ring genah produktivitas manusa, miwah tantangan bioetika.
Artos istilah punika mauwah ring pangawitin abad ka-20 rikala sujana sosial Amerika, kakawitin antuk Thorstein Veblen, nerjemahang unteng-unteng pikayunan saking konsep Jerman Technik ring tengahing "teknologi."
Ring warsa 1937, sosiolog Amerika Read Bain nyurat indik "teknologi ngranjing makasami alat, mesin, pakakas, sanjata, instrumen, perumahan, kwaca, alat komunikasi miwah pengangkutan taler kawagedan sané kaanggén rikala makarya miwah ngawigunayang."
Baru-baru ini, para sarjana telah meminjam dari para filsuf "teknik" Eropa untuk memperluas makna teknologi ke berbagai bentuk nalar instrumental, seperti dalam karya Foucault tentang teknologi diri (techniques de soi).
mangda prasida manggihin sahananing sané maguna utwai mangda prasida nyawis pikobet" miwah pinaka "mesin, pakakas, metode, miwah sané tiosan.
Istilah puniki sering kawigunayang rikala nyihnayang widang teknologi, utawi rikala maosang teknologi tinggi utawi wantah elektronik konsumen, bandingang ring teknologi makasamian.
Ring ngawigunayang puniki, teknologi maosang indik alat miwah mesin sané kawigunayang rikala nyawis pikobet ringjagaté.
W. Brian Arthur makarya definisi teknologi antuk pamargi sané taler pateh jimbarnyané pinaka "sarana rikala nagingin tatujon manusa."
Rikala nyangkepang antuk parinama tiosan, sekadi "teknologi medis" utawi "teknologi luar angkasa," punika raris nyihnayang kahanan pengetahuan miwah alat widang soang-soang. "
Tiosan ring punika, teknologi wantah ngamargiang matematika, sains, miwah seni anggén ring kepentingan kahuripan sekadi sané sampun kauningin.
Rekayasa inggih punika proses sané berorientasi tatujon ngrancang miwah makarya alat taler sistem anggén mungkah sami fenomena alam anggén sarana praktis manusa, sering (sakéwanten nénten setata) ngawigunayang asil miwah teknik saking sains.
Minakadi, sains minab mlajahin aliran elektron ring konduktor listrik antuk ngawigunayang alat miwah kawruhan sané sampun wénten.
Paiketan sané becik pantaraning sains miwah teknologi, khususnyané, sampun kapabligbagan olih para sujana, sejarawan, miwah sang makarya awig ring panguntat abad ka-20, atengah santukan polih nginformasiang prabéya sains dasar miwah terapan.
Manusa purba marevolusi saking spesies hominid sané ngrereh ajeng-ajengan sané sampun bipedal, antuk massa otak kirang langkung sepertiga saking manusa modern.
Penemuan kapak batu sané sampun mapoles pinaka panglimbak sané ageng sané ngawinang prasida mjungkah alas ring skala sané agengan mangda prasida makarya pertanian.
Ngawigunayang tenaga angin sané pinih ajeng kakeniang inggih punika ring kapal layar; reriptan sané pinih ajeng indik kapal sané malayar inggih punika kapal Nil sané mawit saking milenium ka-8 SM.
Manut ring para arkeolog, roda kakeniang pantaraning 4000 SM minab ngraga miwah sinarengan ring Mesopotamia (mangkin Irak), Kaukasus Utara (budaya Maykop) miwah Eropa Tengah.
Wawuné puniki, roda kayu sané pinih tua kapolihang ring rawa-rawa Ljubljana ring Slovenia.
Bangsa Sumeria kuno ngawigunayang roda raris anak sané makarya tembikar puniki sané kapertama manggihin roda.
Gerobak roda kalih kapertama mawit saking travois miwah kapertama kawigunayang ring Mesopotamia mowah Iran ring masa 3000 SM.
Asiki bak anggén masiram sané mesib ring  bak masiram modern kapanggihin ring Istana Knossos.
Jlinjingan genah pangutangan utama ring Roma inggih punika Cloaca Maxima; pawangunannyané kakawitin ngawit saking abad keenam SM miwah kantos mangkin kantun kawigunayang.
Teknologi abad pertengahan nyingakin kawigunan mesin sederhana (sekadi tuas, sekrup, miwah katrol) sané kaangkepang mangda ngwentuk alat sané sukilan, sekadi gerobak dorong, kincir angin miwah jam, miwah sistem saking universitas nglimbakang miwah nyobyahang unteng pikayunan miwah praktik ilmiah .
Kakawitin ring Inggris duk abad ka-18, Revolusi Industri inggih punika masa penemuan teknologi ageng, khususnyané ring widang pertanian, manufaktur, pertambangan, metalurgi, miwah transportasi, kasokong olih penemuan tenaga uap miwah penerapan luas saking sistem pabrik.
Teknologi sané ngawinang gedung pencakar langit miwah genah kuta sané jimbar sané kramannyané  banget ngamerluang motor anggéna ring ipun néwék miwah ngajang makanan
Abad ka-20 makta makudang-kudang inovasi.
Teknologi informasi raris ngawinang embasnyané Internet ring1980-an, sané ngénter Era Informasi kadi mangkin.
Teknik miwah organisasi manufaktur saha konstruksi sané kompleks kaperluang rikala makarya miwah miara makudang-kudang teknologi sané anyaran, miwah makasami industri sampun medal mangda nyokong miwah nglimbakang generasi sané selanturnyané saking alat sané sayan kompleks.
Transhumanis katahan percaya indik unteng saking teknologi wantah pacang nepasin pangalang, miwah indik napi sané sering kasengguh sareng kahanan manusa wantah pangalang tiosan sané pacang kalintangin.
 keIpun ngicénin tetimbang indik asil sané nénten prasida katepis saking krama masyarakat sekadi puniki wantah dados sayan seneng ring teknologi antuk ngaonang kabebasan miwahp  panyungkan psikologi
Dané maosang irika nyobyahang esensi teknologi antuk pamargi sané nénten ngawatesin iraga utawi maksa kantos masengitan antuk teknologi utawi, napi sané mamargi ring kahanan sané pateh, mangda memberontak tan padaya pacang nglawan.'
Makudang-kudang kritik sané pinih keras ring teknologi prasida kapanggih ring napi sané mangkin kaos sastra purwa dystopian sekadi Dunia Baru Berani pakaryan Aldous Huxley, A Clockwork Orange pakaryan Anthony Burgess, miwah Nineteen Eighty-Four pakaryan George Orwell.
Kritikus budaya sané panguntat Neil Postman minayang masyarakat sané ngawigunayang alat saking masyarakat teknologi miwah napi sané kasengguh "teknopoli," masyarakat sané akéhan ideologi kemajuan teknologi miwah ilmiah sané nepis utawi ngaonang praktik budaya, nilai, miwah pandangan dunia tiosan.
Nikolas Kompridis taler nyurat indik baya teknologi anyar, sekadi rekayasa genetika, nanoteknologi, biologi sintetik, miwah robotika.
Kritikus teknologi sané kasub tiosan inggih punika Hubert Dreyfus, sané sampun ngamedalang cakepan-cakepan sekadi On the Internet miwah What Computers Still Can't Do.
Ring artikelnyané, Jared Bernstein, Rekan Senior ring Pusat Prioritas Anggaran dan Kebijakan, mitakénang gagasan sané masebar indik otomatisasi, miwah sayan nglimbak malih, panglimbak teknologi, utaminnyané prasida nagingin ring pikobet ring pasar tenaga kerja sané nglimbak puniki.
Dané ngawigunayang kalih argumen utama mangda prasida mikukuhang pendapatnyané.
Sampu sepatutnyané, otomatisasi prasida ngancam mawali malih kahanan sakéwanten pakaryan kelas atas, santukan kantun ipun nyangkepin teknologi miwah pakaryan manual "merluang penilaian fleksibilitas miwah akal sehat" tetep sukil maganti antuk mesin.
Teknologi sering kasengguh cupit; Manut Hughes, "Teknologi inggih punika proses kreatif sané nganggén kecerdikan manusa".
Dané sering pisan narka indik teknologi dangan pisan kakendaliang miwah asumsi puniki mangda yukti-yukti katakénang.
Solutionisme inggih punika ideologi indik sahananing pikobet sosial prasida kapuputang santukan wénten teknologi miwah utaminnyané kawéntenan internet.
Benjamin R. Cohen miwah Gwen Ottinger taler maosang efek multivalen saking teknologi.
Ngawigunayang teknologi dasar taler dados cecirén spesies buron tiosan ring manusa.
Kawagedan ring makarya miwah  ngawigunayang alat nahenin kasengguh pinaka cecirén khas saking genus Homo.
Ring warsa 2005, futuris Ray Kurzweil narka indik masa depan teknologi utaminnyané sané nganutin saking "GNR Revolusi" genetika, nanoteknologi miwah robotika sané kantun matumpuk, antuk robotika dados sané pinih mabuat ring pantaraning maka tatiga punika.
Manusia sampun makarya makudang-kudang pamargi mangda prasida mangduhin revolusi GNR.
Wénten sané precaya indik masa depan robotika pacang nyarengin 'kecerdasan non-biologis manusa ageng.'
Masa depan puniki madaging makudang-kudang kesamaan ring kosep sané sampun sué, sakéwanten, kausangan kaselehin pinaka "strategi bisnis sané jahat.'
Genetika taler sampun kaselehin, antuk manusa uning ring rekayasa genetika kantos makudang undagang .
YSané tiosan minehang indik rekayasa genetika pacang kawigunayang rikala makarya manusa prasida kebal utawi nénten keni makudang-kudang panyungkan.
Para futuris prcaya indik teknologi nanobot pacang ngawinang manusa makarya 'mamanipulasi materi ring skala molekul miwah atom.'
Ring konteks puniki, mangkin sampun nénten manggén, "mesin" manutin mesin militer, inggih punika, alat mekanis sané kaanggém ring perang (minakdi, setipan).
Nenem mesin sederana klasik kasub ring Timur Dekat kuno.
Mekanisme tuas kapertama ring pantaraning 5.000 tahun sané lintang ring Timur Dekat, irika ipun kawigunayang ring skala imbang sané sederana, miwah kaanggén ngingsirang benda-benda ageng ring teknologi Mesir kuno.
Sekrup, mesin sederana sané pinih untat kapanggihin, kapertama medal ring Mesopotamia selami periode Neo-Asyur (911-609) SM.
Pinaka silih tunggil pejabat Firaun, Djosr, ida minab ngrancang miwah ngawasin pawangunan Piramida Djoser (Piramida Tangga) ring Saqqara ring Mesir pantaraning 2630–2611 SM.
Lelangit saking  Kushite ngwangun speo selami Zaman Perunggu pantaraning 3700 miwah 3250 SM. Bunga miwah tanur tegeh taler kakaryanin selami abad ka-7 SM ring Kush.
Makudang- kudang penemuan Archimedes miwah mekanisme Antikythera ngamerluang kawruhan canggih indik roda gigi diferensial utawi roda gigi episiklik, kalih prinsip utama ring teori mesin sané ngwantu ngrancang  rangkaian roda gigi Revolusi Industri, miwah kantun akéh kawigunayang digunakan kantos mangkin ring makudang-kudang widang sekadi robotika. miwah teknik otomotif.
Roda pemintal taler pinaka pangawit saking pemintal jenny, sané panglimbak mabuat selami pangawit Revolusi Industri ring abad ka-18.
Dané nlatarang petang musisi otomaton, ngranjing taler drumer sané kamargiang olih mesin drum sané dados program, ipun prasida kakaryanin mangda prasida mainang ritme miwah pola drum sané matiosan.
Tiosan ring profesi-profesi puniki, universitas nénten kaprecaya madué akéh pisan signifikansi praktis ring teknologi.
Ngwangun kanal inggih punika pakaryan rekayasa mabuat selami fase awal Revolusi Industri.
Dané taler angga insinyur mesin sané becik miwah fisikawan kasub.
Smeaton taler ngamargiang menahin mekanis ring mesin uap Newcomen.
Samuel Morland, sujana matematikawan miwah penemu sané makarya ring pompa, ninggalang reriptan ring Vauxhall Ordinance Office ring desain pompa uap sané kawacénThomas Savery.
Pedagang besi Thomas Newcomen, sané ngwangun mesin uap piston komersial kapertama ring warsa 1712, nénten kakeniang madué pelatihan ilmiah.
Inovasi puniki nedunang prabéya besi, makarya kereta kuda miwah jembatan besi praktis.
Antuk panglimbak mesin uap tekanan tinggi, rasio kekuatan ring baat mesin uap ngawinang kapal uap miwah lokomotif sané praktis.
Revolusi Industri ngawinang panagih ring mesin antuk pahan logam, sané ngawinang panglimbak pengembangan makudang-kudang pakakas mesin.
Teknik pemesinan presisi kalimbakang ring atengah pangawitin abad ka-19.
Sensus Amerika Serikat warsa 1850 nyatet pakaryan "insinyur" kapertama antuk akéhnyané 2.000.
Ring warsa 1890, wénten 6.000 insinyur ring widang sipil, panglimbak, mekanik miwah listrik.
Dasar-dasar teknik elektro ring warsa1800-an ngranjing percobaan Alessandro Volta, Michael Faraday, Georg Ohm miwah sané tiosan miwah pamikolih telegraf listrik ring warsa 1816 miwah montor listrik ring warsa 1872.
Teknik aeronautika mapaiketan antuk desain proses desain pesawat, sakewanten teknik kedirgantaraan inggih punika istilah sané lebih modern sané nglimbakang jangkaan disiplin antuk ngranjingang desain pesawat ruang angkasa.
Nganutin sejarah, teknik angkatan laut miwah teknik pertambangan inggih punika pahan utama.
Punika mawinan, akéh insinyur sané mlajahin materi anyar selantang karier ipuné.
Sekadi katah nénten genep pacang ngwangun produk sané becik sekadi teknis, punika taler mangda nagingin persyaratan sané lintangan.
Genrich Altshuller, risampuné mupulang statistik ring makudang-kudang paten, nyaratang indik kompromi adalah unteng saking desain rekayasa "undagan sané beténan", raris ring undagan sané tegehan desain sané becikan inggih punika sané ngicalang kontradiksi unteng sané ngawinang pikobet.
Pengujian mastikayang indik produk pacang makarya sekadi napi sané kaaptiang.
Tiosan perangkat lunak aplikasi bisnis sané khas, wénten makudang aplikasi sané kawantu komputer (computer-aided technology) utaminnyané ring rekayasa.
Puniki ngawinang para insinyur anggén makarya model 3D, gambar 2D, miwah skema desain ipuné.
Akses miwah distribusi makasami informasi puniki katahnyané kawigunayang perangkat lunak manajemen data produk.
Ring dasarnyané rekayasa madué paiketan ring masyarakat, budaya miwah perilaksana manusa.
Proyek rekayasa prasida dados subyek kontroversi.
Rekayasa inggih punika pendorong utama inovasi miwah panglimbakan manusa.
Wénten akéh pikobet ekonomi miwah politik negatif sané prasida ngawinang, taler pikobet etika.
Para sujana minabang taler mangda muputang pakaryan-pakaryan teknik, sekadi ngrancang pakakad eksperimental utawi ngwangun prototipe.
Kapertama, sering pisan mapaiketan antuk widang-widang ring fisika dasar utawi kimia kauningin antuk becik, sakéwanten pikobetnyané praragan kalintang sukil pacang kapuputang antuk pamargi sané becik.
Sané kapertama madanang pamineh dados prinsip matematika raris sané kaping kalih ngukur variabel sané kasarengin miwah makarya teknologi.
Sujana fisikawan katahnyané merluang pelatihan tambahan miwah relevan.
Contonyané inggih punika ngawigunayang pendekatan numerik ring persamaan Navier-Stokes anggén ngambar aliran aerodinamis ring baduur pesawat terbang, utawi ngawigunayang metode elemen Finite anggén ngitung tegangan ring komponen kompleks.
Insinyur mastikayang inovasi miwah penemuan.
Santukan desain mangda realistis miwah fungsional, punika geometri, dimensi, miwah  data karakteristiknyané mangda katentuang.
Punika mawinan ipun mlajah matematika, fisika, kimia, biologi miwah mekanika.
Pengobatan modern prasida ngentosin makudang fungsi tubuh mlarapan antuk ngawigunayang organ buatan miwah sekadi signifikan prasida nguwah fungsi angga manusa saking perangkat buatan sekadi, umpami, implan otak miwah alat pacu jantung.
Kakalih widang ngicénin solusi ring pikobet jagat sekala.
Manajemen rekayasa utawi "rekayasa Manajemen" wantah widang khusus manajemen sané mapaiketan antuk praktik rekayasa utawi sektor industri rekayasa.
Insinyur sané berspesialisasi ring manajemen perubahan mangda madué kawruhan sané becik indik penerapan prinsip miwah metode psikologi industri taler organisasi.
Kecerdasan buatan (AI) inggih punika kecerdasan sané kacihnayang olih mesin, matiosan sareng kecerdasan alami sané kamedalang olih manusa utawi buron.
Penelitian AI sampun nyoba miwah ngutang akéh pisan pendekatan sané mabinayang selamia masan uripnyané, ngranjing taler mensimulasikan otak, ngamodelang panyawis pikobet  manusa, logika formal, basis data ageng ring pengetahuan, miwah nulad parilaksana buron.
Tatujon tradisional seseleh AI sekadi penalaran, representasi pengetahuan, perencanaan, pembelajaran, pemrosesan bahasa alami, persepsi, miwah kawagedan rikala ngisidang miwah memanipulasi objek.
AI taler ngawigunayang ilmu komputer, psikologi, linguistik, filsafat, miwah akéh widang tiosan.
Studi indik penalaran mekanis utawi "formal" kakawitin antuk para filsuf miwah matematikawan ring zaman kuna.
Tesis Church-Turing, sinarengan ring penemuan ring widang neurobiologi, teori informasi miwah sibernetika, puniki raris ngénter para panyeleh ring nimbangang minakadi ngwangun otak elektronik.
Peserta Allen Newell (CMU), Herbert Simon (CMU), John McCarthy (MIT), Marvin Minsky (MIT) miwah Arthur Samuel (IBM) dados menjadi sané ngadegang miwah ngamanggalain panyelehan ring AI.
Sané ngadegang AI precaya indik masa sané jagi rauh: Herbert Simon narka, "mesin apacang prasida, ring galah duang dasa tiban, nglaksanayang pakaryan napi manten sané prasida kaambil olih manusa".
Panglimbak sayan ngalonang raris ring warsa 1974, pinaka penampén saking kritik ring Sir James Lighthill miwah panekan sané nglantur saking Kongres AS mangda ngicénin prabéya proyek sané lintang produktif, pamréntah AS miwah Inggris nénten malih nglanturang panyeleh eksplorasi ring AI.
Ring warsa 1985, peken AI sampun ngantos lintangan ring amiliar dolar.
Komputer sané sayan gelis, nincapnyané algoritme, miwah akses ring makudang data ngawinang panglimbak ring pembelajaran miwah persepsi mesin; metode pembelajaran sané teleb sané ngamerluang data sayan ngakéhang raris dados sikut akurasi ring warsa 2012.
Panyelehan AI kakepah dados sub-widang sané masaing sané sering gagal mabaosan sareng sané tiosan.
Panyelehan puniki untengnyané ring tigang institusi: Carnegie Mellon University, Stanford, miwah MIT, miwah sekadi katlatarang ring sor, soang-soang nglimbakang pamargin seseleh ipun ngraga.
Ipun ngwastanin pakaryan ipuné antuk makudang aran: minakadi. kawujudang, magenak, sané madasar parilaksana utawi nglimbakang.
Basa matematika kasarengin antuk mresidayang kolaborasi tingkat tinggi antuk widang sané becikan (sekadi matematika, ekonomi, utawi riset operasi).
Rahina mangkin pamikolih eksperimen sering pisan prasida kaukur antuk pamargi ketat, miwah risapunapi (antuk pamargi sukil) prasida kareproduksi.
Algoritma puniki mabukti nénten genep pacang nyawis pikobet penalaran sané ageng santukan ipun keni "ledakan kombinatorial": ipun dados ngalinang sekadi eksponensial rikala pikobet sayan ngagengang.
Pantaraning makudang-kudang pamineh sané madaging ring widya akal sehat sané komprehensif inggih punika: objek, properti, kategori, miwah paiketan objek; situasi, pamargi, kahanan miwah galah; sebab miwah akibat; kawruhan indik kawruhan (napi sané kauningin iraga indik napi sané akan tiosan uningin); miwah akéh  domain tiosan sané kirang becik kaselehin.
Minakadi, yéning asiki kedis medal ring bebaosan, anaké pastika sampun nyihnayang buron sané agemek agengnyané raris prasida magending miwah makeber.
Sayan nénten wénten sané patut utawi sané iwang ring pamargi sané nganggén logika abstrak.
Proyek seseleh sané jaga ngwangun basis pengetahuan ljangkep saking pamineh becik (minakadi, Cyc) ngamerluang akéh pisan rekayasa ontologis sané banget ngawinang leleh—ipun pasti sampun kawangun, antuk tangan, asiki konsep sukil ring asiki galah.
Ipun ngamerluang pamargi mangda prasida memvisualisasikan masa sané jagi rauh—asiki representasi saking kahanan jagat miwah prasida makarya panarka indik sapunapi pamargin ipuné pacang prasida nguwah—miwah prasida makarya pilihan sané ngamaksimalang utilitas (utawi "nilai") saking pilihan sané kasadiaang.
Puniki ngamerluang agen sané nénten  ja wantah prasida nagingin nilai ring genahnyané miwah makarya panarka sakéwanten taler prasida makarya evaluasi panarka miwah maadaptasi manut saking penilaiannyané.
Klasifikasi kawigunayang  mangda nentuang napi manten sané ngranjing kategori punika, miwah mamargi risampuné program nyingakin makudang conto saking makudang kategori.
Teori ngenenin indik komputasional prasida nguningin  sisyane antuk system kompleksitas komputasi antuk kompleksitas conto (akuda akeh data sane kabuatang), utawi antuk  panguratian  sane tiosan.
Akeh  panuntutan sane mangkin ngawigunayang  akeh kruna sane medal sinarengan anggen ngwagun  sintaksis teks. "
Pendekatan NLP statistik modern sane prasida ngapukang  samian pidabdab inucap miwah sane tiosan, sane prasida milihang sane pinih patut taler prasida katerima ring  halaman utawi paragraf.
Silih tunggul mobile robot sane modern, yaning kaicen wawidangan sane alit, nenten maileh, taler  prasida kasuryanin, dangan  nguningin genah miwah nitenin wawidangannyane ; nanging, wawidangan sane mauwah , sekadi ( ring endoskopi) wawidangan ring angga nafas pasien, ngawinang  tantagan sane ageng
Sekadi, wenten  sang sane ngwantu ring baga virtual kajantenang mangda prasida mawicara ring pablibagan  kantos mecanda, punika mawinan dane kapanggihang gelis tersinggung  majeng pauwahan   pakelengan sareng  krama tiosan, utawi anggen ngwadahin pablibagan manusa-komputer.
Prasida ke anak dueg katlatarang ngawigunayang pesaratan sane saderhana  miwah ngawi angob ( sekadi pengrasa utawi rasa andel ring kayun )?
Utawi napike iraga ngawigunayang tata cara sane tiosan "sane wantah prasida ngicen pemargi" sane prasida kapinehin (Sekadi, metode probabilistic) nanging minab dados dadalan  kaiwangan sane pateh sekadi sane kakaryanin olih klateg bayu manusane?
Stuart Russell lan Peter Norvig nitenin  akehan peneliti AI "nenten urati antuk asil panitenan Al sane kasungkenim pisan—salami pidabdabnyane mapikolih, nanging dane nenten nguratiang napike ida  maosang indik latian kawagedan utawi kawagedan sane sujati."
Kawagedan sane anyar  prasida nincapang  manut akehnyane sekadi eksponensial miwah katincapang ngelangkungin manusa.
Paiketan inggian sane langsung prasida kemargiang miwah kakaryan sane abot.
Pikayunan ngeraga saking napi sane kawedarang resiko akeh sorohnyane; sekadi Michael Osborne miwah Carl Benedikt Frey narka 47% kakaryan AS  "pikobetnyane abot pisan" majeng ring kawentenan otomatisasi, nanging manut laporan OECD wantah nyorohang 9% kakaryan AS sane dangan manggihang "pikobet".
Kawekas, para ilmuwan sampun ngusulang mangda prasida nincapang kawigunan taler ngirangin pikobet  indik keamanan sane dangan kapanggihang ring teknologi sane anyar.
Ring bukunyane Superintelligence, filsuf Nick Bostrom ngicen pangwedar kayun indik kawagedan  kakaryan  manusa sane pacang ngawi baya i manusa.
Bostrom taler ngawedaang sukilnyane ngawedarang indik rasa sagilik saguluk salulung sabayantaka ring AI sane canggih.
Ring bukunyane sane majudul Human Compatible , peneliti AI Stuart J. Russell nyobhayang indik rasa takut Bostrom sambilanga ngusulang pendekatan mangda prasida nanganin mesin sane mawiguna taler ngutamayang ring sane dereng pasti taler rasa tinut maajeng manusa, minab kesarengin antuk panuntunan penguatan sane matungkalik.
Para ahli mawosang ring baga kawagedan buatan makweg, antuk soroh sane ageng  inggian sane urati  utawi sane nenten urati antuk pikobet saking AI sane pamuputnyane madue kainggilan. 
CEO Facebook Mark Zuckerberg percaya Al pacang prasida "mungkah makudang parindikan sane mabuat," sekadi nambatin pinungkan taler nincapang  keamanan mobil otonom.
Musk taler nitenin perusahaan sane ngalimbakang indik kawagedan buatan sekadi DeepMind miwah Vicarious anggen "nitenin napi sane nedeng karasayang antuk kawagedan buatan.
Panitenan ring baga puniki ngenenin indik pangrasa mesin, agen moral sane kakaryanin olih manusa, Ai sane sredah taler pabligbagan indik ngwangun indik hak asasi manusa sane kantun kablibagan.
Galahnyane sampun ngawit mangda prasida ngawewehin dimensi etis majeng ring makudang mesin. 
Panitenan ring etika mesin abot pisan anggen ngirangin rasa jejeg antuk system otonom-prasida kawedarang inggian pikayunan mesin otonom sane nenten manut ring parindikan punika inggian wit samian rasa jejeh majeng ring kawagedan mesine.
Manusa nenten dados ngelaca-laca inggian mesin utawi robot pacang maparilaksana  becik majeng manusa santukan nenten wenten alasan sane mangda percaya dane pacang metu rasa percaya antuk sitem moralitas  sane sampun ngalimbak manut ring biologi utamanyane iraga (sane nenten kalanturang olih AI).
Proposal anggen nanganin  parindikan punika inggian mastikayang AI sane   kapertama sane waged inggih punika  'Friendly AI' taler pacang nitenin AI sane salanturnyane kalimbakang.
Manut titiang  rasa jejeh punika mawit saking kaiwangan sane nenten prasida minayang indik napi tios panglimbak sane jati-jati  wewengan mangkin   manut AI miwah agengnyane ngwangun kawagedan manut sang sane maurip."
Regulasi  kawedarang mabuat anggen nukung AI miwah nanganin pikobet sane wenten paiketannyane. 
Basita paribasa akeh ring karya-karya inucap kakawitin antuk Frankenstein karya Mary Shelley, inggian sane kakaryanin olih manusa  prasida mayanin tuannyane.
Isac Asimov nyobyahang the Three Laws of Robotics ring makweh buku miwah carita, utamanyane baga "Multivac" indik komputer sane banget waged antuk wasta sane pateh.
Duk warsa 1980-an, baga Sexy Robots kakaryan seniman Hajime Sorayama kalukis taler katerbitang ring Jepang sane madanging indik wangun  manusa organik sane sayuwaktinyane  antuk kulit metalik  madanging isi sane maurip taler kasarengin olih buku "Gynoids" sane kawigunayang olih   utawi ngiusain sane ngaryanin film rumasuk George Lucas miwah kreatif tiosan.
Bioteknologi inggih punika baga biologi sane jimbar, sane madaging indik ngawigunayang kauripan miwah daging angga anggen ngalimbakang utawi makarya produk.
The American Chemical Society ngawedarang bioteknologi ngawigunayang organisme, system utawi tatacara biologis olih makudang industri anggen malajah indik  ilmu kauripan miwah nincapang  nilai taler organisme sekadi tamba, taru miwah ubuh-ubuhan.
Bioengineering inggih punika ngawigunayang prinsip teknik miwah ilmu alam  anggen jaringan, sel miwah molekul.
Majalaran antuk pangawit bioteknologi, petani kapertama milih  miwah manakin  taru sane pinih anut, madue asil pinih akeh, mangda prasida ngasilang ajeng-ajeng sane prasida nukung ngalimbakang sorohnyane.
Paletan punika taler rumasuk  pangawit ngeragi bir.
Ring paletan puniki, karbohidrat taler biji-bijian  kapah dados alkohol, sekadi etanol.
Yadiastun ngeragi puniki nenten akeh karesepang kantos karya Louis Pasteur  ring warsa 1857, puniki kantun kapertama ngawigunayang bioteknologi anggen nguwah sumber ajeng-ajengan dados  soroh sane tiosan.
Catetan puniki taler  mawiguna ring teori seleksi alam Darwin.
Duk warsa 1928, Alexander Fleming manggihang cetakan  Penicillium.
MOSFET  (metal-oxide-semiconductor field-effect transistor) kapanggihang olih Mohamed M. Atalla  miwah Dawon Kahng duk warsa 1959
BioFET kapertama inggih punika transistor efek medan ion- sentitif (ISFET), kapanggihang olih Piet Bergveld du warsa 1970.
Ritengahin 1980-an, BioFET tiosan sampun kalimbakang, taler sensor gas FET (GASFET), sensor tekanan FET (PRESSFET), transistor efek medan kimia (ChemFET), referensi ISFET (REFET), FET sane kamodifikasi enzim (ENFET) miwah FET sane kauwah antuk imunologis (IMFET).
Nincapnyane pinunas antuk biofuel kaaptiang prasida dados gatra  sane  becik ring baga bioteknologi, antuk Departemen Energi sane narka etanol sane kawigunayang prasida ngirangin ngawigunayang bahan bakar sane mawit saking minyak bumi AS kantos 30 % ring warsa 2030.
TCE: The Chemical Engineer, (816), 26–31.
Conto tiosan inggih punika  tetaneman transgenetik sane keancerang prasida maurip  ring wawidangan sane wenten (utawi nenten wenten ) bahan kimia.
Sane tiosan, makudang bioteknologi  hijau sane kawigunayang nyarengang mikro organisme anggen  mareresik miwah ngirangin luhu. 
Taler panglimbak hormone, stem cell, antibodi, siRNA miwah tes diagnostic.
Silih tunggil sane kemargiang inggih punika ngawetuang bibit inggil sane prasida idup ring wawidangan ekstrim ring genah tuh, sane mapaiketan sareng inovasi, penciptaan teknik pertanian miwah ngelola sumber daya. 
Tatujon saking farmakogenomik inggih punika ngalimbakang  tata cara manut ring arsa mangda prasida nincapang terapi tamba, mapaiketan sareng genotype pasien, anggen mastikayang momohnyane becik taler isu kaonnyane kedik.
Bioteknologi modern prasida kawigunayang anggen makarya tamba sane wenten mangda prasida dangan miwah mudah. 
Penyelehan indik genetic ketarka diagnosis genetic dangan antuk  pinungkan warisan, taler prasida kawigunayang anggen nguningin reraman i anak (genetic ibu miwah aji) utawi leluhurnyane.
Akehan galah, pengujian  ngawigunayang mangda prasida  manggihang pauwahan sane mapaiketan sareng kelainan bawaan.
Perusahaan bioteknologi prasida mapica anggen  nyangkepin  ajeng-ajengan kawekas antuk  nincapang nutrisi miwah  ngalanturang baga pertanian ring kota.
10 % saking  genah nanem ring jagate  katatenin taneman GM duk warsa 2010.
Tata cara punika sampun ngawetuang cariren tetaneman anyar taler  prasida nitenin soroh ajengan saihang ring sadurung kapicayang  panitenan indik pemuliaan selektif miwah pemuliaan mutasi.
Puniki sampun kauwah antuk kasayagayan majeng pathogen miwah herbisida taler profil nutrisi sane sayan becik.
Yadiastun asapunika, parajanane yaning saihang ring para ilmuan kedikan sane ngayunin ajeng-ajengan GM becik karayunin. 
Nanging, kramane sane tenten cumpu ring kawentenan tetaneman GM punika madue makudang pamikayun, sekadi pikobet ngenenin indik palemahan, napike ajeng-ajengan sane kaasilang saking tetaneman GM becik, napi ke tetaneman GM kabuatang anggen nyangkepin ajeng-ajengan ring jagate, taler pikobet ekonomi sane kawedarang inggian organisme punika satinut majeng ring pidabdab kekayaan intelektual.
Wenten pabinayan ring  prarem GMO  sareng Negara, antuk makudang pabinayan sane pinih nyelab inggian AS miwah Eropa.
Uni Eropa minayang indik kacumpuin anggen tetaneman ring UE taler kacumpuin antuk import miwah proses.
Sarejoning aplikasi sane mapikolih kapicayang dana salami limang warsa mangda prasida kaparipurnayang manut panitenan.
Kloning inggih punika paletan sane ngawilang organisme individu sareng DNA sane mirip inggian tata cara alami utawi buatan. 
Puniki kawigunayang ring makudang penelitian biologis miwah aplikasi praktis ngawit saking sidik jari genetic kantos ring protein sane ageng.
Kakawitin, DNA sane kakayunang  mangda kaisolasi anggen ngiadayang paletan DNA antuk  ukuran sane manut.
Risampune ligasi, vector antuk sisilan sane kakayunin kagingsirang ring sel.
Silih tunggil teknik kultur jaringan sane mawiguna kawigunayang  anggen ngloning  garis keturunan sane mabinayang saking garis sel sane ngawigunayang cincin kloning (silinder).
Pidabdab puniki taler kawedarang "kloning penelitian" utawi "kloning terapeutik".
Kloning terapeutik kapolihang antuk ngawetuang sel induk embrionik sane kaaptiang prasida nambanin pinungkan sekadi diabetes miwah Alzheimer.
Sane ngawinang SCNT kawigunayang anggen kloning sangkaning sel somatic dangan kapolihang taler kapianakang ring laboratorium.
Oosit pacang beraksi majeng inti sel somatik, sekadi ring inti sel sperma.
Sel somatik prasida gelis kawigunayang utawi kasimpen ring laboratorium  yaning kawekas kawigunayang.
Puniki ngawetuang embrio siki sel. 
Embrio sane prasida kalimbakang raris kagenahang ring pengganti sane nerima, sekadi  banteng utawi domba  khusus ngenin buron ubuh-ubuhan.
Kawigunan sane tiosan, SCNT kapanggihang pinaka pemargi anggen ngloning soroh sane arang kapanggihang sane pacang punah.
Wantah tiga saking embrio puniki sane prasida embas, taler wantah asiki sane prasida maurip kantos ageng.
Nanging, warsa 2014 para peneliti ngelapurang kloning prasida mapikolih inggian pepitu kantos kutus saking  dasa sane kajantenang taler warsa 2016, Perusahaan Korea Sooam Biotech kalaporang  makarya limangatus embrio kloning nyabran rahina.
Reprosuksi aseksual mamargi alami ring makudang soroh, rumasuk tetaneman miwah buron.
Kacontoang, makudang kultivar anggur Eropa ngangganin klon (kloning) sane sampun  kalimbakang salami langkungan saking kalih millennium.
Akeh taru, betbet, taneman rambat, paku miwah tetaneman keras herba sane tiosan ngwangun koloni klon alami.
Ring tetaneman, parthenogenesis inggih punika panglimbak embrio saking sel telur sane nenten kabuahin, taler pinaka pidabdab apomiksis.
Klon sekadi punika nenten samian pateh santukan sel somatik minab madaging pauwahan ring DNA intinnyane.
Embrio buatan sane kapasahang utawi kembaran embiro, inggih punika tata cara sane ngawetuang kembar monozigot utawi embrio asiki, nenten kauratiang antuk cara sekadi metode kloning tiosan.
Embrio Dolly kakaryanin antuk ngambil sel miwah kagenahang ring sel telur domba.
Dane kakloning ring Roslin Institute ring Skotlandia olih ilmuwan Inggris Sir Ian Wilmut miwah Keith Campbell  taler meneng irika  ngawit sane embas duk warsa1996  kantos padem warsa 2003 rikanjekan mayusa nem warsa.
Dolly manut parajanane nincap santukan utsaha punika nyihnayang inggian materi genetik saking sel sane gede, kantos sane kaancerang mangda prasida ngamedalang wantah subset gen sane mabinayan, taler mawali nitenin mangda prasida ngawetuang rasa.
Kloning mamalia kapertama (ngawilang domba Dolly)  prasida mapikolih kantos 29 embrio nyabran 277  taluh sane kabuahin, sane ngasilang tiga domba rikanjekan embas, silih tunggilnyane idup.
Utamanyane, yadiastun klon kapertama inggih punika katak, durung wenten kloning katak dewasa sane kaasilang saking sel donor nucleus somatic dewasa.
Nanging, peneliti tiosan rumasuk Lan Wilmut sane mimpin tim prasida ngloning Dolly, ngawedarang inggian Dolly padem sangkaning infeksi saluran pernafasan  nenten  wenten paiketannyane sareng  sareng proses kloning.
Ilmuwan Soviet Chaylakhyan, Veprencev, Sviridova miwah Nikitin mrasida ngekloning bikul maadan "Masha".
Mirip antuk gatra sane ngawi kembar.
Asu: Snuppy, asu Afghan muani inggih punika asu sane kakloning kapertama (2005).
Kebo: Samrupa inggih punika kebo kakloning kapertama.
Onta: (2009) Injaz, pinaka onta hasil kloning kapertama.
Kambing: (2001) ilmuan saking Northwest A&F University prasida ngloning kambing kapertama sane ngawigunayang sel luh sane dewasa.
Kamargiang ring China duk warsa 2017, taler kalapurang duk Januari 2018.
Lubak mabatis selem: (2020) Duk warsa 2020, tim ilmuwan ngloning jadma istri sane mawasta Willa, sane padem duk tengahin warsa 1980-an  taler nenten nyisayang keturunan sane maurip.
Puniki nenten nganutin ring konsep alami miwah embas kembar identik.
Kantos mangkin, para ilmuwan nenten madue pikayun anggen  ngloning manusa taler dane percaya hasil sane kapolihang  patut kablibagang  ngenenin indik hukum, prarem sane kabuatang ring jatagate ngenin indik kloning. 
Nanging akeh sane mikayunin punika mawit saking agama, pitaken sane katakenang olih kloning taler kaarepin antuk pikayunan sekuler.
Sane nenten cumpu sareng kloning madue rasa jejeh inggian teknologi durung prasida jangkep kalimbakang taler aman miwah dangan kasalah wigunayang (nuju ring panumitisan manusa saking sira organnyane miwah  jaringan sane pacang kaambil), taler  jejeh ring indik sapunapi  jatma kloning prasida ngamargiang kulawarga taler  parajana tiosan. 
Puniki taler kawedarang pinaka "kloning Konservasi". 
Pikolih puniki prasida ngicen  rasa andel inggian pidabdab punika (ngawigunayang ibu sane ngentosin saking soroh tiosan) prasida kawigunayang anggen ngloning soroh sane sampun punah.
Duk warsa 2002, ahli genetika ring Museum Australia nyobhayang sane sampun ngaryanin DNA  macan Tasmania (macan Tasmania), rikalaning punah salami 65 warsa, ngawigunayang pidabdab rante polymerase.
Warsa 2003, wau kapertama, buron punah, ibex Pyrenean sane kawedarang ring  arep kakloning, ring Centre of Food Technology and Research of Aragon, ngawigunayang inti sel beku sane kaawetang saking conto kulit ring warsa 2001 miwah sel taluh kambing mued.
Когда вернутся мамонты ("When the Mammoths Return"), 5 Februari 2015 (Karereh 6 September 2015) Pikobet tiosan inggih punika kauripan mammoth sane kauwah: ruminansia manut ring paiketan sareng mikrobiota spesifik ring waduk sane anggen pencernaan
Mawinan, makudang krama maosang dane minab gelis ngelingsiran yaning saihang ring buron sane embas alami, taler  padem dumunan majeng ring soroh domba mayusa nem warsa.
Nanging, keguguran miwah padem neonatal kantun agengan sane kapanggihang sangkaning  kloning saihang ring konsepan alami utawi reproduksi  kakaryan manusa (IVF).
Kloning, utamanyane kloning manusa, sampun ngamedalang makudang carita ilmiah.
Akeh asil sane ngambarang indik ngawi manusa antuk metode nguripang sel saking jaringan utawi sampel DNA; rantai ganda prasida kapanggihang, utawi  kapanggihang kauripan embrio manusa ring rahim buatan punika lambat.
Film fiksi ilmiah sekadi The Matrix miwah Star Wars: Episode II- Attack of the Clones ngamedalang indik janin manusa sane kapanakang antuk industry ring tangki mekanis.
A Number kawigunayang olih Caryl Churchill  ring televisi, rikalaning sareng-sareng makarya inggian BBC miwah HBO Films.
Dane satata angen-angen indik rasa tresna maring ibundane, sane nenten kapanggihang sekadi dane  taler sampun padem sia warsa pungkuran.
Ring novel Ira Levin duk warsa 1976 The Boys from Brazil miwah nganutin filmnyane warsa 1978, Joseft Mengele ngawigunayang kloning anggen makarya salinan Adolf Hitler.
Ring Doctor Who, ras alien majabu besi, makhluk sane seneng maperang kawedarang Sontarans kasobyahang ring serial "The Time Warrior" warsa 1973.
Pidbadab indik tentara kloning sane kapanakang anggen perang katitenin malih ring "The Doctor’s Daughter" (2008), rikanjekan DNA Doctor kawigunayang anggen makarya prajurit istri sane mawasta Jenny.
Novel Kazuo Ishiguro ring warsa 2005 Never Let Me Go taler kaambil saking film ring warsa 2010  ngenenin indik sejarah alternatif  inggian manusa kloning kakaryanin matetujon mangda prasida ngicen sumbangan organ majeng manusa sane embas alami, lempas saking  dane prasida idup  ngeraga nguningin.
Ring novel futuristik Cloud Atlas miwah film salanturnyane, silih tunggil carita  ngenenin indik klon sane ngawi  rekayasa genetika  mawasta Sonmi~451, silih tunggil saking yutaan sane kapiara ring "wombtank" kakaryan manusa, sane katitahang ngayahin ngawit embas.
Ring film Us, makudang genah sadurung  warsa 1980-an, Pemerintah AS ngaryanin samian krama Amerika Serikat sane palsu sane matetujon anggen ngontrol rekan aslinnyane, mirip sekadi boneka voodoo.
Wewengan makin, klon ngamedalang serangan nadak miwah prasida muputang genosida massal  sawitrannyane  sane nenten eling.
Gen sampun kakirim ring soroh sane pateh, soroh sane mabinayan (ngawetuang organisme transgenetik), kantos ring kingdom sane mabinayan.
Insinyur genetika patut ngisolasi gen sane pacang keranjingan ring organisme induk taler ngapukang sareng soroh genetic tiosan, taler wawidangan promotor miwah terminator taler sering pisan majeng ring caciren sane dados kapilih.
Herbert Boyer miwah Stanley Cohen makarya organisme  rekayasa genetika kapertama warsa 1973, bakteri sane  prasida naenang antibiotik kanamycin.
Buron mawit saking rekayasa genetika kapertama sane kaadol inggih punika GloFish (2003) miwah burnn hasil rekayasa genetika kapertama  sane kacumpunin anggen  ajeng-ajengan inggih punika salmon AquAdvantage  duk warsa 2015.
Woong sampun taler karekayasa antuk tatujon sane pateh.
Wenten proposal anggen ngicalang gen-gen virulen saking virus anggen makarya vaksin.
Akehan sane karekayasa anggen toleransi herbisida utawi resistensi serangga.
Buron akehan sane sukil kauwah taler akehan kantun kateliti.
Ubuh-ubuhan sane kauwah mangda prasida nincapang pikolih ekonomi sekadi panglimbaknyane, momot ulam, akeh susu, taler nenten dangan keni pinungkan, miwah kauripannyane.
Yadiastun terapi gen manusa kantun anyar, sampun kawigunayang anggen nambanin pinungkan genetic sekadi imunodefisiensi sane abot, taler amaurosis kongenital leber.
Sane kantun kajajehin taler inggih punika objektivitas miwah sang sane ngatur, keni pangius ajeng-ajengan sane nenten kauwah antuk genetik, nitenin ajeng-ajengan sane kapolihang, kauripan miwah ngawigunayang  hak kekayaan intelektual.
Panegara-panegara sampun ngambil pidadbab anggen nanganin paindikan inucap.
Kawedarang taler rekayasa genetika punika taler ngingkupin indik miara sane selektif miwah pemargi tiosan saking seleksi buatan.",
Sekadi, taneman biji-bijian riticale samian kalimbakang ring laboratorium duk warsa 1930 ngawigunayang makudang cara anggen nguwah genomnyane.
Bioteknologi modern kawedarang pinaka "caca asam nukleat in vitro, rumasuk asam deoksiribonukleat (DNA) rekombinan miwah suntikan langsung asam nukleat ring sel utawi organel, utawi fusi sel sane nenten pinaka kulawarga taksonomi."
Panitenan punika ngutamayang  pidabdabnyane saihang ring hasilnyane, sane kapanggihang minab wenten GMO miwah nenten GMO antuk genotipe lan fenotipe sane mesaih.
Puniki taler ngwatuang pikobet  yaning  paletan anyar kalimbakang.
Insinyur genetika patut ngisolasi gen sane pacang karanjingan ring organisme inannyane.
Gen punika raris kagapukan antuk genetik sane tiosan, rumasuk wawidangan sang sane nukung miwah sang sane terminator taler cihna sane prasida kapilih.
DNA sane karanjingan ring sel buron ngawigunayang mikroinjeksi, inggian DNA prasida kasuntikang majalaran antuk selubug inti sel langsung ketengah ring nucleus, utawi majalaran antuk ngawigunayang vector virus.
Ring tetaneman puniki kapolihang majalaran antuk soroh jaringan.
Manut tata cara nguni, genetik anyar sane keranjingang  keacak ring genom inannyane.
Wenten papat soroh nuclease sane karekayasa: meganucleases, zinc finger nucleases, transcription activator-like effector nucleases (TALENs), miwah sistem Cas9-guideRNA (kaambil saking CRISPR).
Duk warsa 1972 Paul Berg ngamedalang molekul DNA kapertama pinaka asil ngapukang DNA saking soroh sane matiosan saking virus bojog miwah virus lambda.
Bakteri sane prasida ngeranjingan plasmid raris prasida metaenan idup sangkaning wenten kanamycin.
Duk warsa 1974 Rudolf Jaenisch makarya bikul transgenic antuk ngeranjingan DNA sane tios  ritengahin embrionyane, nadosang buron transgenetik kapertama ring jagate.
Bikul antuk gen sane kaicalang (kawedarang bikul knockout) kakaryanin duk warsa 1989.
Duk warsa 1983 tetanduran sangkaning kakaryanin antuk genetika kapertama kalimbakang olih Michael W. Bevan, Richard B. Flavell lan Mary-Dell Chilton.
Duk warsa 2000, beras emas sane kawewehin Vitamin A inggih punika  tetanduran kapertama sane kalimbakang antuk nutrisi sane nincap.
Insulin sane kakaryanin olih bakteri, mamerek humulin, sampun kacumpuin  mangda prasida kasobyahang olih Food and Drug Administration duk warsa 1982.
Duk warsa 1992 Calgene kedadosang ngamedalang tomat Flavr Savr sane prasida  kaadol, ajeng-ajengan rekayasa genetika sane kapertama.
Duk warsa 2010, para ilmuan ring J.Craig Venter Institute  nyobyahang inggian dane sampun ngamedalang genom bakteri sintetis kapertama.
Punika kamedalang ring pasar AS duk warsa 2003.
Gen miwah gatra ngenenin indik genetik sane tiosan saking makudang soroh organisme sane prasida kawewehin ring plasmid miwah keranjingan ring bakteri anggen genah nyimpen miwah kauwah.
Akeh plasmid kusus sane ngawi DNA palsu sane kapalasan saking bakteri dangan kamargiang.
Ilmuan prasida sayan dangan malsuang miwah ngapukang gen ring bakteri mangda prasida ngawetuang protein anyar utawi protein sane durung becik taler nitenin iusnyane ring makudang sistem molekuler
Bakteri sampun kawigunayang anggen makarya ajeng-ajengan antuk galah sane lami, taler strain kusus sampun kalimbakang taler kapilih ring pidadab punika antuk skala industry.
Akehan bakteri sane ngasilang ajeng-ajengan inggih punika bakteri asam laktat,  iriki sampun akehan penelitian indik rekayasa genetika bakteri sane ngasilang ajeng-ajengan sampun kamargiang.
Akehan kaasilang olih AS lan yadiastun wenten prarem sane nadosang produk ring Eropa duk warsa 2015 nenten wenten ajeng-ajengan sane mawit saking bakteri kasayagayang irika.
Bakteri raris kaambil taler protein sane kakayunin  keangkenin saking dane. 
Akeh saking protein punika nenten prasida utawi sukil kapolihang majalaran antuk pemargi alami taler akehan sane nenten  kaiusin antuk patogen, sane ngawi nyansan aman.
Salian tetambaan dane taler sampun kawigunayang anggen ngaryanin biofuel.
Pikayunan nyane taler nguwah bakteri usus mawinan sane masmi bakteri sane mayanin, utawi ngawigunayang bakteri anggen ngentosin utawi nincapang enzyme utawi protein sane kirang. 
Bakteri punika kaaktifang mangda prasida ngawangun soroh prasida ngicen pemargi kawekas, nanging taler prasida nincapang pikobet utamananyane indik keamanan santukan pangius inggian bakteri miwah anggan manusane durung tatas kauningin yaning saihang ring tetamban tradisional.
Langkungan saking  satus warsa bakteri sampun kawigunayang ring baga pertanian.
Majalaran antuk panglimbak rekayasa genetika, bakteri puniki kauwah anggen medaanganin miwah nyimbarang inan nyane.
Strain bakteri Pseudomonas ngerusak napi sane beku antuk nuklesi toya dados kristal es ring wawidangan ipune.
Kawigunan sane tiosan majeng ring bakteri sane kauwah antuk genetik rumasuk bioremediasi, inggian bakteri kawigunayang anggen ngruwah zat sane mabaya kedadosang wangun tiosan sane nenten mayanin.
Duk warsa 1980-an seniman Jon Davis miwah ahli genetika Dana Boyd nguwah simbol Jermanik anggen feminitas (ᛉ) kedadosang ciri sistem bilangan raris kedadosang paletan DNA, sane kamedalang ring Escherichia coli.
Peneliti prasida ngawigunayang parindikan punika anggen ngitenin makudang pidabdab, taler genah target, ukuran sisipan, miwah lami galah ekspresi gen.
Yadiastun akehan kantun ring paletan percobaan, wenten makudang pikolih ngawigunayang terapi gen anggen ngentosin gen sane usak.
Duk warsa 2018, akeh uji klinis sane nedeng mamargi, rumasuk miara hemophilia, glioblastoma, pinungkan granulomatosa kronis, cystic fibrosis miwah makudang soroh kanker.
Virus herpes simplek ngawinang ukuran sane becikan, madue genah langkungan saking 30kb miwah ngicen galah sane makweh, yadiastun dane kirang cutet rikalaning ngirim gen yaning saihang ring galah sane tiosan.
Virus tiosan sane sampun kawigunayang pinaka vector inggian punika alphavirus, flavivirus, virus campak, rhabdovirus, Newcastle disease virus, poxvirus, lan picornavirus.
Parindikan punika nenten ngiusin virus, ngawi respons kekebalan alami taler nenten wenten  galah majeng dane prasida molihang malih kawigunan virulensi nyane, sane prasida kapanggihang antuk makudang vaksin tiosan.
Vaksin sane pinih becik anggen nanganin Tuberkulosis, vaksin Bacillus Calmette-Guérin (BCG), wantah prasida ngingkupin sane wenten paiketannyane.
Vaksin sane madasar antuk vector tiosan sampun kacumpunin taler kantun akeh sane kantun kalimbakang.
Duk warsa 2004, para peneliti ngelapurang indik virus sane kauwah antuk genetik sane ngawigunayang parilaksana utama sel kanker minab ngicen pidabdab anggen masmi tumor.
Virus punika kasuntikang ring punyan juuk anggen ngicalang pinungkan penghijauan juuk sane sampun ngirangin juuke mabuah kantos pitung dasa persen ngawit warsa 2005.
Virus sane kakaryanin antuk genetika sane ngawinang buron sane kedadosang target nenten subur majalaran antuk immunokontrasepsi sampun kakaryanin ring laboratorium sareng virus tiosan sane kaaptiang prasida ngalimbakang buron.
Nguwah genetik virus myxoma sampun kausulang antuk ngalestariang kelinci liar Eropa ring  wawidangan Iberia miwah anggen ngwantu ngatur dane ring Australia.
Minab dane ngarekayasa bakteriofag mangda prasida dados protein sane kauwah ring arep nyane taler kagapukang ring  genah tiosan (pidabdab punika kawedarang tampilan fag).
Majeng aplikasi industry, ragi ngapukang kainggilan bakteri dados soroh sane masel siki sane dangan kapalsuang taler ngalimbak antuk pauwahan protein canggih sane kapanggihang ring eukariota.
Asilih sampun nyutetang galah fermentasi malolactic, nanging sane tiosan ngandegang produksi senyawa etil karbamat sane mabaya salami fermentasi.
Nenten sekadi bakteri miwah virus, dane madue kainggilan inggian mayanin serangga wantah majalaran antuk kontak kemanten, yadiastun  masaing sareng pestisida kimia.
Sane becik anggen nitenin biologis inggih punika legu, vector makudang pinungkan sane dangan ngawi padem, rumasuk malaria , demam kuning, miwah demam berdarah.
Pemargi sane tiosan inggin punika ngawewehin protein ring wong sane ngandengan panglalah malaria utawi ngicalang samian Plasmodium.
Akeh entik-entikan sane pluripotent, inggih punika asiki sel saking entik-entikan sane gede dados kaalap ritengahin galahe sane becik prasida ngalimbak dados entik-entikan anyar.
Panglimbak ageng ring kultur jaringan miwah  mekanisme seluler  entik-entikan  majeng ring makudang entik-entikan sane kalimbahang ring makone.
Organisme soroh tiosan sane taler mesaih sareng rekayasa genetika inggih punika Arabidopsis Thaliana
Ring penelitian, tetanduran sane karekayasa  anggen ngwantun manggihang kawigunan silih tunggil gen.
Nenten sekadi muatgenisis, rekayasa genetika taler prasida ngicalang napi sane kaaptiang taler nenten kantos ngusik gen tiosan ring organisme.
Pidabdab sane tiosan inggian nagingin gen ring genah sane sitengan taler manggihang napi sane metu yaning banget kaekspresiang, memaksa gen mangda kamedalang ring genah sane matiosan utawi ring galah ngalimbakang sane matiosan.
Entik-entikan ias rekayasa genetika kapertama sane kaadol inggian pauwahan warna.
Entik-entikan ias rekayasa genetika sane tiosan rumasuk Krisan miwah Petunia.
Virus gedang ringspot mademang punyan gedang ring Hawaii duk abad kalih dasa kantos entikan gedang transgenetik kapicayang resistensi sane kapolihang saking pathogen.
Entik-entikan sane kaasilang kaping kalih matetujon anggen nincapang momot, sering pisan antuk nguwah profil nutrisi.
Entik-entikan GM prasida nincapang buah sane kaasilang majalaran antuk ngirangin kawentenan wereng, nincapang nutrisi miwah nerima samian abiotic.
Akehan entik-entikan GM sampun kauwah mangda prasida ngarepin herbisida, sane madaging glifosat utawi glufosinat.
Wenten sane ngawigunayang gen sane nyiriang protein insektisida vegetatif.
Kirang saking a persen entik-entikan GM madanging caciren tiosan, ngenenin indik  prasida naenang virus, ngandengan mangda nenten gelis tua taler nguwah genah entikan.
Entik-entikan miwah sel entik-entikan sane kauwah antuk genetik sane kawigunayang anggen ngaryanin biofarmasi ring bioreactor, pidabdab punika kaloktah pinaka pharming.
Akeh tamba sane madanging entik-entikan alami taler pemargi ngenein indik tata cara ngaryanin sampun kawurah antuk genetik utawi kagingsirang ring entik-entikan sane tiosan mangda prasida ngamedalang sane agengan.
Dane taler prasida nekes ius kaon.
Vaksin mael yaning kakaryanin, kagingsiran, miwah kakelola, mawinan madue sistem sane prasida kakaryanin ring lokal prasida ngawetuang pemargi sane agengan ring genah sane lacur taler berkembang.
Kasimpen ring pabrik ngirangin prabea kawekas santukan prasida kasobyahang nenten muatang genah penyimpenan dingin , nenten muatang malih kamurniang, taler madue stabilitas kantos kapungkur wekas.
Duk 2018 wantah tatiga buron rekayasa genetika sane sampun kacumpuin, samian ring AS.
Kanada: Brainwaving Mamalia transgenik kapertama kakaryanin antuk nyuntikang DNA virus ring embrio  raris nanem embrio ring soroh istri.
Panglimbak sistem penyuntingan gen CRISPR-Cas9 pinaka pemargi sane mudah taler gelis anggen nguwah sel germinal langsung, prasida ngirangin galah sane kabuat anggen ngalimbakang mamalia sane kauwah antuk genetik.
Bikul sane kauwah antuk genetik sampun dados mamalia sane sampun sering kawigunayang ring penelitian biomedis , santukan pengargan nyane mudah taler dangan kapalsuang.
Duk warsa 2009, para ilmuwan nyobyahan dane sampun prasida ngingsirang gen ring spesies primate (marmoset) sane kapertama.
Ekspresi stabil sampun kapolihang ring domba, bawi, bikul miwah buron tiosan.
Human alpha-1-antitrypsin inggih punika protein tiosan sane kakaryanin saking kambing taler kawigunayang anggen nambanin manusa antuk defisiensi punika.
Paru-paru bawi saking bawi sane kauwah antuk genetik kantun katitenin mangda katempelang ring manusa.
Buron sampun kakaryanin mangda prasida gelis tumbuh, sayan seger taler nenten dangan keni pinungkan.
Bawi GM sane kawedarang Enviropig kakaryanin antuk mangda prasida neda entik-entikan fosfor mangda sayan dangan yaning saihang ring bawi asli.
Parindikan puniki dangan ngwantu ibu sane nenten prasida madue toyan susu nanging makayunan mangda okannyane molihang toya susu saihang ring susu formula.
Wenten tetimbang inggian indik rekayasa genetika mangda prasida nangiang malih buron saking kepunahan.
Sampun kawigunayang anggen nambanin kelainan genetik sekadi imunodefisiensi sane abot pisan, taler amaurosis bawaan Leber.
Terapi gen germline ngasilang pauwahan napi manten sane prasida kawarisang, sane sampun ngawetuang rasa jejeh ring komunitas ilmiah.
Akuakultur inggih punika industri sane ngalimbak, wewengan mangkin nyiagayang langkungan saking tengan ulam sane karayunin ring sajebag jagate.
Makudang soroh sampun ngalimbakang ulam zebra anggen nguningin polusi antuk nempelang protein fluoresen ring gen sane kaaktifang sangkaning wenten polutan.
Pangawit nyane kalimbakang olih silih tunggil soroh mangda nguningin polusi, nanging sane mangkin dados pahan saking medangan ulam ias, dados buron rekayasan genetika kapertama sane kasayagayang majeng kramane sami pinaka buron sane kapiara rikalaning warsa 2003 kasobyahang mangda kaadol ring AS.
Zebrafish (ulam zebra) inggih punika organisme model sane kawigunayang ring proses pengembangan, regenerasi, genetika, perilaku, tata cara pinungkan miwah nguji toksinitas.
Ulam GM sane kalimbakang antuk promotor sane nukung makarya hormon anggen ngedeang buron sane akeh kawigunayang ring baga industry akuakultur kawigunayang mangda prasida ngelisang pengembangan taler dangan ngirangin nangkep ulam sane nenten kapiara.
Puniki kacumpuin antuk prarem duk warsa 2015, ajeng-ajengan transgenic lian ring entik-entikan pertama sane kaadol.
Drosophila sampun kawigunayang anggen melajahin genetika miwah pewarisan, urip embrio, panuntunan, parilaksana miwah nyansan tua.
Legu resisten malaria sampun kalimbakang ring laboratorium antuk nagingin gen sane ngirangin panglimbak parasit malaria taler ngawigunayang endonuclease homing anggen nyobyahang gen punika prasida gelis ring samian soroh muani (kaloktah pinaka penggerak gen).
Pendekatan tiosan inggih punika antuk ngawigunayang teknik serangga steril , inggihan sane muani karekayasa genetik mangda  nenten prasida medua pianak mangda mesaing sareng pejantan sane antes, anggen ngirangin populasi.
Pendekatan nyane mirip sareng teknik steril sane kauji ring legu, inggihan legu muani kauwah antuk gen sane nekes legu luh sane embas kantos gede.
Ring pidabdab puniki galur bollworm barak nguda sane kasteril antuk radiasi rekayasa genetik anggen nyihnayang protein fluoresen barak mawinan medanganin para peneliti ngamargiang panitenan.
Wenten taler galah anggen ngawigunayang mesin sane ngasilang sutwa anggen makarya protein sane mawiguna.
Ayam GM sane makarya tamba Kanuma, enzim sane nambanin kondisi langka, ring taluh nyane sampun kacumpuin manut ring prarem AS duk warsa 2015. 
Wenten proposal anggen ngawigunayang rekayasa genetika anggen ngendaliang katak tebu ring Australia.
Parindikan punika taler dangan anggen ngawilang nematode transgenic sane  sampun becik taler puniki kesarengin antuk RNA inggih punika alat sane utama kawigunayang anggen melajahin gen dane.
Nematoda transgenik sampun kawigunayang anggen melajahin virus, toksikologi, pinungkan, taler anggen nitenin polutan ring palemahan.
Muati prasida ngeregenerasi angganyane saking siki sel.
Muati bulu, annelid laut, sampun kauwah.
Panglimbak prarem indik rekayasa genetika kakawitin ring warsa 1975, ring Asilomar, California.
Puniki pinaka pasemaya internasional sane ngatur indik ngirim, nanganin, miwah ngawigunayang organisme hasil rekayasa genetika.
Akeh panitenan sane muatang izin saking kuuban prarem nasional utawi undang-undang.
Wenten sistem sane umum anggen nguningin relatip risiko sane mapaiketan sareng transgenic miwah agen tiosan majeng ring staf laboratorium miwah kramane.
Panegara sane mabinayan ngawigunayang nomenklatur sane mabinayang anggen ngambarang paletan taler prasida milih persaratan sane mabinayan  majeng ring napi sane prasida kamargiang nyabran paletan.
Kacontoang, entik-entikan sane nenten kawigunayang anggen ajeng-ajengan nenten katitenin olih sang sane madue amongan antuk ajeng-ajengan sane aman.
Akehan panegara sane nenten ngicen transgenik kalimbakang ngicen ngamargiang penelitian ngawigunayang transgenic.
Yadiastun wantah akidik transgenic sane sampun kacumpuin mangda kabudidaya ring UE, wenten taler transgenic sane kacumpuin karauhang saking duru negara taler kaproses. 
Kawicakan AS nenten wantah ngutamayang proses sekadi paneragara tiosan, manggihang napi pikobet ilmiah sane prasida kajantenang miwah ngawigunayang konsep mangda maimbang miwah mabuat.
Silih tunggil wicara sane mabuat indik regulator inggih punika napike produk GM  patut kapicayang label.
Kawentenan punika nyarengang sang sane ngawigunayang, sang sane ngaryanin, perusahaan bioteknologi,  pemerintah, lembaga swadaya pandruen kramane, miwah ilmuan.
Akeh sane jejeh ring pangius kesehatan miwah palemahan saking transgenic.
Yadiastun asapunika, parajanane yaning saihang ring para ilmuan kedikan sane ngayunin ajeng-ajengan GM becik karayunin. 
Kawentenan gen inggian ring entik-entikan GM miwah entik-entikan sane  mesaih, kesarengin antuk  panincapang ngawigunayang herbisida sekadi spektrum luas, prasida nincapang pikobet 
Anggen nanganin makudang pikobet puniki, wenten GMO sane sampun kalimbakang antuk caciren anggen ngwantu ngewatesin panglalahnyane.
Pikobet indik palemahan miwah agronomi tiosan taler indik sayan ngarerednyane soroh entik-entikan, sayan akehnyane  hama sekunder ( pinungkan sane nenten kaaptiang ) taler pauwahan serangga sane kebal.
Ius entik-entikan Bt ring organisme non-target sane mabuat dados wicara parajanane risampune wenten makalah warsa 1999 sane ngawedarang dane prasida dados tuba majeng  kupu-kupu raja.
Majalaran antuk kawagedan ngaryanin rekayasa genetika manusa sane mangkin minab wenten rasa jejeh indik kantos ring dije teknologi puniki kawigunayang, utawi napike  kawentenan punika patut kawigunayang. 
Oktober 2006 ketetnyane prarem sane kamargiang, nincapang  panitenan indik ajeng-ajengan ring perusahaan sane ngaryanin miwah ngadol GMO, nincapang kawigunayang pauwahan genetik, utawi rasaa jejeh antuk ngawigunayang herbisida antuk glifosat.
GMO metu ring genahe  irika santukan rasa percaya kramane indik keamanan pangan, kapaiketang antuk kewentenan ajeng-ajengan wewengan mangkin sekadi ensefalopati spongiform Bovine  miwah pikobet tiosan sane nyarengang antuk prarem pemerintah ngenenin produk ring Eropa, kidik.
Rekayasa genetika, taler kawedarang modifikasi genetik utawi malsuang genetik, inggih punika malsuang langsung gen silih tunggil organisme ngawigunayang bioteknologi.
Sarana kakaryanin taler kawigunayang anggen ngeranjingan DNA punika  ring organisme inannyane.
DNA  sane anyar prasida karanjingan acak, utawi kagenahang ring wawidangan tiosan ring genom.
Rudolf Jaenisch ngamedalang buron GM kapertama rikalaning dane ngeranjingan DNA sane tiosan ring bikul duk warsa 1974.
Ajeng-ajengan sane kabuatang rekayasa genetika sampun kaadol duk 1994, antuk ngamedalang tomat Flavr Savr.
Duk warsa 2016 salmon sane kauwah antuk hormon panlimbak urip kaadol.
Majalaran antuk ngelumpuhang gen sane ngingkupin kawentenan punika, minab prasida ngawetuang organisme  soroh  buron saking pinungkan manusa.
Medalnyane entik-entikan rekayasa genetika sane  prasida kaadol  ngicen pangius ekonomi majeng para petani ring makudang panegara sane katiosan, nanging taler ngawinang wenten pesaingan ring teknologi.
Soroh gen, maius ring organisme  sane nenten kaaptiang, ngontrol ajeng-ajengan sane ngeranjing miwah  hak kekayaan intelektual taler sampun kajantenang pinaka pikobet sane ageng.
Puniki gelis pisan, prasida kawigunayang anggen nyelagin gen napi kemanten saking organisme tiosan (napi malih sane mawit saking  genah tiosan) taler prasida nekes pawewehan gen tiosan sane nenten kakayunin.
Tamba, vaksin miwah produk tiosan sampun kaambil saking organisme sane karekayasa  anggen ngaryanin.
Biologi sintetik inggih punika soroh ilmu anyar sane ngawi rekayasa genetika sayan maju antuk ngawigunayang  lakar sane  kasintesis antuk artifisial  majeng organisme. 
Yaning wenten lakar genetik saking soroh sane tiosan kawewehin ring inannyane, organisme sane kaasilang kawedarang transgenetik. 
Duk warsa 1973 Herbert Boyer lan Stanley Cohen ngawi organisme transgenic kapertama antuk ngeranjingan gen resistensi antibiotik ring plasmid bakteri Escherichia coli.
Duk warsa 1976 Genentech, perusahaan rekayasa genetika kapertama,  sane kakaryanin olih Herbert Boyer lan Robert Swanson taler  risampune awarsa raris perusahaan punika makarya protein manusa ( somatostatin) ring E.coli.
Insulin sane kakaryanin olih bakteri sampun kacumpuin mangda kasobyahang olih Food and Drug Administration (FDA) warsa 1982. 
Republik Rakyat Cina inggih punika panegara kapertama sane ngadol entik-entikan transgenik, nyobyahang mako sane prasida naenang virus duk warsa 1992.
Duk warsa 1995, Bt Potato kacumpuin nenten mayanin olih Environmental Protection Agency, risampune kacumpuin olih FDA , nadosang entik-entikan sane ngasilang pestisida kapertama sane kacumpuin ring AS.
Penyaringan genetik prasida kamargiang anggen nentuang gen sane becik taler tes salanturnyane raris kawigunayang anggen nitenin sira sane pinih becik.
Pidabdab puniki taler prasida kaekstraksi majalaran antuk elektroforesis gel.
Risampune kaisolasi, gen punika kategul dados plasmid raris kagenahang ring bakteri.
Puniki ngeranjing ring wawidangan promotor miwah terminator, sane ngawitin taler sane muputang transkripsi.
Kawentenan puniki prasida kerangsang ring bakteri sane tiosan majalaran antuk stress (sekadi  keni panes miwah strum listrik) sane prasida nincapang sel majeng DNA; DNA sane kaambil taler prasida kagapukang sareng genom utawi wenten sane pinaka DNA ekstrakromosomal.
Ring entik-entikan, DNA sering kasisipang ngawigunayang pauwahan sane kamediasi Agrobacterium,  ngawigunayang paletan T-DNA Agrobacteriums sane  prasida nyelipang materi genetic sane kamargiang alami ring sel entik-entikan.
Ring entik-entikan puniki prasida kapolihang majalaran antuk ngawigunayang kultur jaringan.
Marker sane kapilih kawigunayang anggen minayang sel sane kauwah saling sel sane nenten prasida kauwah.
Tes puniki taler prasida nyantenang genah kromosom taler nomor salinan saking gen sane keranjingang.
Daging genetik anyar prasida keranjingan acak ring tengahing genom inannyane utawi kaaptiang ring genah sane kejantenang.
Akeh gen sane kaaptiang prasida katincapang majalaran antuk mecikang genom.
TALEN miwah CRISPR inggih punika kakalih sane pinih akeh kawigunayang taler soang-soang madue kainggilan soang-soang.
Akeh transgenic sane kaadol inggih punika entik-entikan sane prasida ngarepin musuh inggian serangga utawi entik-entikan toleran herbisida.
Bikul hibridomas, sel-sel sane megapukan anggen ngawetuang antibody moniklonal, sampun kaambil majalaran antuk rekayasa genetika sane ngawinang antibody monoklonal manusa.
Rekayasa genetika taler kawigunayang anggen makarya soroh buron saking pinungkan manusa.
Tamba sane becik prasida kauji ring model bikul puniki.
Duk warsa 2015 wenten virus kawigunayang anggen ngeranjingan gen sane seger ritengahing sel-sel kulit silih tunggil anak lanang sane keni pinungkan kulit langka, epidermolisis bulosa, mangda idup, taler raris nekung kulit sane seger majeng ulung dasa persen anggan anak alit lanang sane keni ius pinungkan .
Wenten taler rasa jejeh inggian teknologi prasida kawigunayang nenten wantah anggen nambanin, nanging taler anggen nincapang, nguwah makwaca,  tatacara masawitra, kawagedan, parilaksana jadmane.
Dane ngawedarang inggian anak istri kembang, Lulu lan Nana, sampun embas makudang wuku sadurungnyane.
Sane mangkin, pauwahan germline nenten kedadosang ring 40 panegara.
Bakteri mudah, gelis idup, klonal, gelis mapanakan, dangan mauwah taler prasida kasimpen ring suhu -80 °C kantos nenten wenten wates galahnyane.
Niki prasida ngiusin ring fenotipe organisme, inggian gen sane kaekspresiang utawi gen tiosan sane saling mapaiketan sareng gen inucap.
Ring knockout saderhana, salinan gen sane kakayunin sampun kauwah  mangda  nenten mawiguna.
Parindikan  punika prasida kawigunayang olih peneliti mangda prasida nitenin cacat sane kapanggihang saking mutasi  inucap  mawinan prasida nyantengan pangius gen tiosan.
Pidabdab sane pinih saderhana, taler sane kapertama kawigunayang, inggin punika "nitenin alanine", inggian sajeroning genah salegenti kauwah dados asam amino alanine sane nenten reaktif.
Pidabdab nyane pateh sareng pidabdab knockout, sajebag ning pidabdab sane wau kecancerang anggen nincapang kawigunan gen, inggian ngicen penyalin pawewehan gen utawi  ngamargiang induksi sintesis protein sane sayan sering kamargiang.
Silih tunggul utsaha anggen ngamargiang inucap  inggian antuk ngentosin gen soroh liar antuk gen “fusi”sane pateh sareng gen soroh liar antuk sarana pelaporan sekadi protein fluoresen hijau (GFP) sane medanganin wangun produk, saking pauwahan genetic.
Studi ekspresi matetujon anggen manggihin ring dije taler pidan protein spesifik kakaryanin.
Wenten gen sane nenten prasida mawiguna becik ring bakteri, mawinan ragi, sel serangga utawi sel mamalia taler prasida kawigunayang.
Wenten soroh mikroba sane kauwah antuk genetik taler prasida kawigunayang ring biomining taler bioremediasi, santukan prasida ngekstrak logam berat saking wawidanganyane taler ngapukang ring soroh sane dangan mawali kapolihang.
Entik-entikan sane nenten dangan keni wong miwah virus taler sampun kalimbakang utawi kantun kalimbakang.
Ring warsa 2016 Salmon sampun kauwah manut genetik antuk hormon sane prasida ngawi gelis mentik mangda prasida gelis gede.
Kedele miwah kanola sampun kauwah manut genetik mangda prasida ngawetuang minyak sane  inggil.
Pagingsiran gen majalaran antuk vector virus sampun kausulang pinaka sarana anggen nanganin spesies invasif taler maksin buron sane dangan keni pinungkan.
Aplikasi rekayasa genetika ring pelestarian akehan teoritis taler durung prasida kamargiang.
Parikrama Asilomar ngusulang indik tata cara sukarela ngenenin indik ngawigunayang teknologi rekombinan.
Satus seket pitu negara pinaka kuuban protokol taler akeh sane ngawigunayang pinaka sepat siku-siku majeng prarem dane soang-soang.
Akeh panegara sane nenten nadosang manakin transgenik ngicen ngamargiang panitenan.
Emily Marden, Risiko miwah Regulasi: Kawicakan Prarem AS indik ajeng-ajengan miwah pertanian sane kauwah antuk genetik , 44 B.C.L. Rev.733 (2003) tungkalikane, Uni Eropa minab madue prarem transgenik sane pinih ketet ring jagate.
Silih tunggil wicara sane mabuat indik regulator inggih punika napike produk GM  patut kapicayang label.
Parindikan puniki sampun ngawinan litigasi, sengketa pedangana internasional, taler protes, miwah prarem sane ngewatesin produk sane kaadol ring makudang panegara.
Yadiastun rasa sumanangsaya sampun kamedalang, nanging nganutin ekonomi peneliti akehan sampun manggihin inggian nanem entik entikan GM  mawiguna pisan majeng petanine.
Akeh pangius palehaman sangkaning entik entikan GM miyab muatang galah kantos tibanan anggen nelebang taler mabukti ring praktik pertanian konvensional.
Wenten film sane sampun nyambatang majeng penonton indik rekayasa genetika, sajabaning 1978 The Boys from Brazil lan 1993 Jurassic Park, makekalih ngawigunayang palajahan, demonstrasi, miwah klip film ilmiah.
Nanoteknologi, taler kasingkat nanotech, inggih punika ngawigunayang sarana ring skala atom, molekul miwah supramolekul anggen pabuat industry.
Puniki nyihnayang inggian ius mekanika kuantum mabuat pisan ring jagat kuantum puniki, taler punika mawinan asapunika napi sane kawedarang inucap magingsir saking tatujon teknologi ring soroh penelitian sane ngingkupin saking soroh penelitian miwah teknologi sane  mapaiketan sareng sifat  kusus materi sane medal ring sor wates ukuran sane kapicayang.
Penelitian miwah aplikasi sane mapaiketan  sami matiosan, ngawit saking nyimbarang fisika perangkat konvensional kantos ring pendekatan sane yukti-yukti anyar manut perakitan mandiri  molekuler, saking materi baru sane kalimbakang antuk dimensi ring skala nano kantos kontrol langsung materi inucap ring skala atom.
Inggian "nano-teknologi" kapertama kawigunayang olih Norio Taniguchi ring warsa 1974, yadiastun nenten sami uning.
Medalnyane nanoteknologi pinaka baga ring warsa 1980-an medal majalaran antuk konvergensi pikaryan teoritis taler publik Drexler, sane ngalimbakang taler nyobhayang kerangka konseptual anggen nanoteknologi, taler panglimbak eksperimental visibilitas ageng sane naut manah krama sami pawewehan  anggen nitenin atom.
Panglimbak mikroskop Gerd Binning miwah Heinrich Rohrer ring Laboratorium Penelitian IBM Zurich nerima hadiah Nobel ring Fisika warsa 1986.
C60 witnyane nenten kasobyahang pinaka nanoteknologi; kruna puniki kawigunayang anggen pikaryan salanturnyane antuk karbon nanotube indik (kapah-kapah kawedarang tabung graphene utawi tabung Bucky) sane nyaratang aplikasi potensial anggen elektronik taler perangkat skala nano.
Raris makudang warsa kawekas, panglimbak teknologi multi-gerbang ngawinang panskalaan perangkat transistor efek medan logam –oksida-semikonduktor (MOSFET) kantos ring paletan skala nano sane alitan saking dawan gerbang 20 nm, kakawitin antuk FinFET ( transistor efek medan sirip), MOSFET gerbang ganda tigang dimensi, non-planar.
Wenten sane cumpu taler wenten sane nenten cumpu indik suksman miwah pangius sane utama saking nanoteknologi , kacontoang olih laporan Royal Society indik nanoteknologi.
Produk punika wantah ngenenin indik aplikasi massal sarana nano taler nenten nyarengan kontrol materi atom.
Parindikan punika kedasarin antuk teknologi FinFET gate-all-around (GAA).
Puniki ngingkupin indik sakancan pakaryan wewengan mangkin taler konsep sane sayan maju.
Wateh pinih sor kajantenang manut ukuran atom (hydrogen madue atom sane pinih alit, kirang langkung seprapat diameter kinetic nm) santukan nanoteknologi patut ngwangun perangkat nyane saking atom miwah molekul.
Nyantenang parindikan punika ring wawidangan tiosan, pabinayan ukuran nanometer sareng ameter pateh sareng ageng guli sareng geden gumi.
Ring pendekatan "bottom-up", sarana miwah prasarana kawangun saking makudang molekular sane kaakit ngeraga majalaran kimiawi antuk prinsip pengenalan molekul.
Silih tunggil conto inggih punika panincapan genah sane sayan jimbar majeng volume sane nguwah cirin mekanik, termal miwah  katalitik  sarana.
Pidabdab katalitik nanomaterial taler prasida dangan ngawi pikobet rikalaning mainteraksi sareng biomaterial.
Konsep pengenalan molekul mabuat pisan: molekul prasida kenacerang mawinan konfigurasi utawi kaatur sayan kasenengin santukan gaya non-kovalen antarmolekul.
Pidabdab sane kamargiang ngawit ring paletan pinih sor punika prasida ngawit perangkat parallel taler mudahan yaning saihang sareng pidabdab saking arep ke sor, nanging dangan leleh santukan ukuran taler kompleksitas rakitan sane kakayunin nincap.
Manufaktur inggian sistem nano sane produktif nenten mapaiketan sareng, taler patut kabinayang  saking soroh tiosan, teknologi konvensional sane kawigunayang anggen ngaryanin nanomaterial sekadi karbon nanotube  miwah nanopartikel.
Kaaptiang panglimbak nanoteknologi prasida ngawi konstruksin dane antuk makudang pemargi tiosan, minab ngawigunayang tata cara biomimetic.
Sukil pisan ngerakit perangkat ring skala atom, santukan  sang sane ngerakit punika patut ngenahang atom ring atom tiosan sane ukuran miwah leketnyane nenten mesaih.
Pidabdab puniki ngawinan wenten panyiluran surat ring publikasi ACS Chemical & Engineering News warsa 2003.
Dane sampun ngwangun kirang langkung tigang perangkat molekul sane matiosan sane gerakan nyane kamargiang saking desktop antuk pauwahan tegangan: nanotube nanomotor, aktuator molekuler, miwah nanoelektromekanis relaksasi osiliator.
Nanomaterial antuk transport ion sane gelis taler mapaiketan antuk nanoionik  miwah nanoelektronika.
Sarana skala nano sekadi nanopilar wenten sane kawigunayang ring sel sinar surya sane ngirangin prabea tradisional sel sinar surya saking silicon.
Akehan, molekul self-assembly mautsaha mangda ngawigunayang konsep kimia supramolekul, taler khusus nyane panyobyahan molekul , ngawinang wenten molekul tunggal langsung ngatur anggan nyane dados makudang konformasi sane mawiguna.
Hard drive madasar antuk magnetoresistance raksasa sane sampun wenten ring pasar manut sareng panyobhayan puniki, sakadi teknik deposisi lapisan atom (ALD).
Berkas ion sane kafokusang prasida langsung ngicalang material, utawi nyimpen material rikanjekan gas precursor sane manut kamargiang rikanjekan punika.
Puniki raris prasida kawigunayang pinaka sarana molekul tunggal ring perangkat nanoelektronik.
Nanoteknologi molekuler inggih punika pidabdab sane kausulang sane kasarengin antuk manipulasi molekul tunggal antuk tata cara sane sampun katitenin, miwah deterministic. 
Wenten pangapti anggen ngawigunayang robot nano ring baga kedokteran.
Sangkaning sifat materi sane diskrit (inggih punika atom) taler minab panglimbak eksponensial, paletan puniki kawedarang pinaka dasar saking revolusi industry tiosan.
Majalaran antuk panedunan dimensi, panincapan rasio ring permukaan – nuju-volume katitenin.
Yadiastun manut sane kaancerang mesaih sareng mikroskop confocal panitenan sane kalimbakang olih Marvin Minsky duk warsa 1961 miwah mikroskop akustik pemindaian (SAM) sane kalimbakang olih Calvin Quate miwah sawitrannyane duk 1970-an, mikroskop probe antuk panitenin sane anyaran  madue resolusi sane agengan , santukan nenten kawatesin olih dawan gelombang, munyi utawi sinar.
Nanging, pidabdab puniki kasorohang alon santukan panitenan sane kamargiang olih mikroskop inggih punika alon .
Soroh tiosan saking teknik nanoteknologi rumasuk sane kawigunayang anggen pabrikasi nanotube  miwah kawat nano, sane kawigunayang ring pabrikasi semikonduktor sekadi litografi ultraviolet dalam, litografi berkas elektron, pemesinan berkas ion terfokus, litografi nanoimprint, deposisi lapisan atom, miwah deposisi uap molekul, taler kalanturang rumasuk cara ngeraga ngerakit molekuler sekadi sane ngawigunayang ring-blok kopolimer.
Scanning probe microscopy inggih punika cara sane pinih mabuat inggian ngenenin indik karakterisasi miwah sintesis  nanomaterial.
Majalaran antuk ngawigunayang, sekadi,  panitenan indik medasar antuk fitur, atom utawi molekul prasida kagingsirang ring wawidangan arep antuk cara panitenan mikroskop probe.
Pemargi puniki rumasuk ring sistesis kimia, ngerakit ngeraga taler ngerakit genah.
Para peneliti ring Bell Telephone Laboratories sekadi John R. Arthur.
MBE medanganin para ilmuan mangda prasida ngenahang paletan atom ring genah sane  patut  antuk atom, ring pidabdabnyane ngwangun struktur sane becikan.
Perban sane madaging nanopartikel perak anggen nguwasang tatu mangda gelis.
Nanoteknologi minab prasida ngawi aplikasi medis sane mudahan taler dangan kawigunayang ring genah-genah sekadi kantor dokter umum miwah ring jero.
Platinum sane mangkin kawigunayang pinaka katalis mesin diesel ring mesine puniki.
Salanturnyane katalis oksidasi ngoksidasi hidrokarbon taler karbon monoksida anggen ngwangun karbon dioksida lan toya. 
Perusahaan Denmark Innovations Fonden nginvestasiang DKK 15 yuta rikalanging ngarereh pangentos katalis anyar ngawigunayang nanoteknologi.
Yaning jimbar katalis sane keni asep knalpot katincapang, pangirangan katalis taler katincapang.
Punika mawinan, ngaryanin nanopartikel puniki pacang nincapang medanganin katalis mesin diesel sane kaasilang—taler prasida ngawetuang asep sane kedasan—taler pacang ngirangin prabea.
Rikalaning ngancerang perancah, para peneliti sampun mautsaha nempa fitur skala nano saking wawidangan mikro sel anggen nuntun diferensiasi nyane ring garis keturunan sane manut.
TSMC ngawit ngaryanin 7 nm duk warsa 2017, taler Samsung ngawit ngaryanin 5 nm duk warsa 2018.
Pakelengan puniki, makudang  soroh ngaptiang mangda nanoteknologi punika kajantenang olih pemerintah.
Makudang produk nanopartikel minab madue pikobet sane nenten kaaptiang.
Ngadekin partikel nano taler  serat nano ring ambara prasida ngawinang makudang pinyungkan pari, sekadi fibros.
Silih tunggil studi ageng sane katerbitang wewengan puniki ring Nature Nanotechnology nyihnayang makudang wangun karbon nanotube – anak poster anggen "nguwah nanoteknologi" – prasida pateh bayan nyane sareng asbes yaning akeh keadekin.
Davies (2008) sampun ngusulang indik peta margi ngenenin indik prarem sane nlantarang indik pidabdab anggen nanganin kakirangan puniki.
Mawinan, makudang akademisi sampun ngawedarang pacang alon-alon pisan taler sayan keket, antuk kacumpon nyane pemasaran sane kaandengang, pelabelan sane katincapang, taler pesaratan ngalimbakang data keamanan sane kawewehin sane mapaiketan sareng wangun-wangun nanoteknologi.
Teknologi nuklir inggih punika teknologi sane nyarengin reaksi nuklir inti atom.
Dane, Pieree Curie miwah Marie Curie ngawit nyelehin kawentenan punika.
Wenten saking soroh radiasi punika prasida ngalintangin materi biasa, taler samian prasida akeh mayanin.
Saka kidik kaelengin inggian radiasi sane kawetuang sangkaning peluruhan radioaktif inggih punika radiasi pengion taler napi malih yaning akidik sane kaborbor  kawekas prasida mayanin pisan.
Rikalaning atom prasida karesepang, sifat radioaktivitas prasida sayan tinglis.
Icalnyane alfa inggin punika yaning inti ngelebang  partikel alfa, inggih punika kalih proton miwah kalih neutron, sane  pateh sareng intin helium.
Soroh radiasi puniki  pinih mayanin taler pinih sukil kaicalang.
Akeh neutron sane kalebang nyabran nucleus sane terus melah nucleus tiosan kawedangan pinaka K. Nilai K agengan saking 1 suksmannyane inggih punika reaksi fisi ngelebang sayan akeh neutron yaning saihang sareng sane kaisep, taler punika sane kawedarang pinaka reaksi berantai mandiri.
Yaning gelis wenten peluruhan sane prasida ngalanturang reaksi berantai, massa kawedarang gelis kritis, taler  pelepasan energi pacang sayan gelis taler nenten prasida ketanganin, biasan nyane ngawinang makeplug.
Salami proyek punika, reaktor fisi kapertama taler kalimbakang, yadiastun dane utama nyane rikalaning makarya sanjata taler nengen ngasilang listrik.
Nanging, yaning galah baya wantah rikalaning neutron karanjingang, mawinan reaksi prasida kauratiang, sekadi ngeranjingan utawi ngicalang penyerapan neutron.
Rikalaning inti sane kawetuang inganan saking besi, energi biasan nyane kakutang; rikalaning inti baatan saihang ring besi , energi biasannyane kaisep.
Kawentenan elemen baat sane masisa, saking nikel kantos uranium miwah sane tiosan,  sangkaning nukleosintesis supernova, proses-R.
Bom hidrogen molihang bayu agengan saking fusi sane prasida ngerusak, nanging energin nyane nenten prasida ketanganin.
Nanging, kakalih perangkat punika maoperasi antuk kaicalan energi bersih.
Fusi nuklir witnyane kamargiang wantah ring paletan teoretis salami perang dunia II, rikalaning para ilmuwan ring Proyek Manhattam  (kapucukin olih Edward Teller) nyelehin pinaka sarana anggen makarya bom.
Napi malih perangkat nuklire alit prasida nguwugang kota antuk keplugan, kabubagan, miwah radiasi.
Sanjata sekadi punika patut naenang asiki utawi langkung massa fisil subkritis sane stabil kagenahang, raris nginduksi kekritisan (ngawetuang galah kritis) anggen peledakan.
Asiki isotope uranium, inggian uranium -235,  metu alami taler nenten stabil, nanging satata kapanggihang magapukan sareng isotope uranium-328 sane stabil.
Utawi, elemen plutonium madue isotope sane nenten stabil ring pidabdab puniki mangda prasida kawigunayang.
Dane ngeplugang sanjata nuklir kapertama ring uji coba sane mawasta kode "Trinity", nampek Alamogordo, New Mexico, duk 16 Juli 1945.
Risampune rusak sane durung naenin kepanggihang taler korban saking asiki sanjata, pemerintah Jepang raris nyerah, muputang Perang Dunia II.
Langkungan saking petang warsa ngelantur, duk 29 Agustus 1949, Uni Soviet ngeplugang sanjata fisi sane kapertama.
Sanjata radiologi inggih punika soroh sanjata nuklir sane kakaryanin anggen ngedarang sarana nuklir mabaya ring wawidangan musuh.
Yadiastun kawedarang nenten mawiguna olih militer konvensional, sanjata punika ngawinang rasa jejeh antuk terorisme nuklir.
Semaya puniki ngicen nuklir punika kauji ring beten tanah.
Risampune ngalinggatanganin semaya indik nenten nadosang uji komprehensif duk warsa 1996 (sane ngawit 2011 durung kajantenang), samian panegara bagian puniki sampun masemaya mangda muputang samian uji coba nuklir.
Salami Perang Dingin, lawan perang madue sanjata nuklir sane ageng pisan, prasida mademang penyatusan yuta diri.
Sane mangkin tenaga nuklir ngiagayang kirang langkung 15,7 % saking listrik dunia (duk warsa 2004) taler kawigunayang anggen nyalanang kapal induk, sane prasida melahang es taler kapal selam (sane mangkin ekonomi lan sane kajejehin ring makudang pelabuhan sampun nenten nadosang ngawigunayang tenaga nuklir ring kapal  pengangkut).
Pencitra x-ray medis miwah untu ngawigunayang kobalt -60 utawi sumber sinar-x tiosan.
Makekalih madanging sumber sane alit 241Am sane ngawinang arus konstan alit.
Kawigunan sane tiosan anggen nanganin serangga inggih punika teknik serangga steril, inggian serangga muani kasteril antuk radiasi  raris kalebang, mawinan nenten madue panak, anggen ngirangin akehnyane.
Wit radiasi sane kawigunayang inggih punika sumber sinar gamma radioisotop, generator sinar-X taler akselerator elektron.
Santukan punika taler kawigunayang ring barang-barang sane nenten ajeng-ajengan, sekadi perangkat keras medis, plastik, tabung anggen pipa gas, selang anggen manesin tehel, foil susut anggen mungkus ajeng-ajengan, suku cadang mobil, kabel miwah kabel (isolasi), ban, taler  lakar batu permata.
Mikroorganisme nenten  malih prasida  mepanakan taler ngalanturang patogen.
Entik-entikan nenten prasida  nganturang pidabdan nyane kantos tasak utawi tua alami.
Sane istimewa ring pengolahan ajeng-ajengan antuk radiasi pengion punika sane yukti nyihnayang wenten kepadatan energi nyabran transisi atom akeh pisan, prasida melahang molekul taler nginduksi ionisasi (santukan punika wastan nyane) sane nenten prasida kapanggihang wantah antuk pemanasan kemanten.
Nanging, ngawigunayang istilah, pasteurisasi dingin, anggen nyobyahang ajeng-ajengan sane karadiasi kantun manggihang pikobet, santukan pasteurisasi taler iradiasi sayuwaktin nyane pidabdab sane mabinayang, yadiastun napi sane kaaptiang ring makudang parindikan  punika pateh.
Marie Curie padem sangkaning anemia aplastic sangkaning paparan nyane akeh.
Kirang langkung atenga sane padem saking Hiroshima miwah Nagasaki padem risampune kalih katos limang warsa keni paparan radiasi.
Nuklir punika rusak sangkaning mayanin pisan, langkungan saking pelepasan bahan nuklir ring wawidangan nyane.
Reaktor militer sane katiben sengkala sekadi punika inggih punika Windscale ring Inggris miwah SL-1 ring Amerika Serikat.
Parindikan tiosan saking panitenan transhumanis inggih punika sapunapi carane ngingkupin kramane saking baya eksistensial, sekadi perang nuklir utawi tabrakan asteroid.
Sane katlatarang punika pacang ngenahang dasar intelektual majeng ring filsuf Inggris Max More  ngawitin ngartikulasiang prinsip-prinsip transhumanisme pinaka filosofi futuris duk warsa 1990, taler nanganin ring California silih tunggil sekolah sane pikayunan nyane sampun ngalimbak dados gerakan transhumanis ring sajebag jagate.
Ring wacana, Descartes ngerawatang soroh tamba anyar sane prasida ngicen keabadian fisik miwah pikayunan sane sayan kukuh.
St. Leon minab sampun ngicen pangwedar kayun anggen novel okannyane sane istri Mary Shelley majudul Frankenstein.
Unteng nyane, dane kedaut sareng panglimbak ilmu eugenika, ektogenesis (ngawetuang taler naenang kauripan ring palemahan buatan), taler genetika sane kamargiang anggen nincapang karakteristik manusa, sekadi kesehatan miwah kawagedan.
Pikayunan-pikayunan puniki sampun dados bantang transhumanis sane sampun kaloktah ngawit duke punika.
Ring pahan material miwah manusa saking manifesto, Noboru Kawazoe ngaptiang indik: risampune makudang dekade, majalaran antuk panglimbak teknologi komunikasi, nyabran krama pacang prasida "nerima gelombang otak" ring karna nyane, sane ngawedarang langsung taler pateh sekadi napi sane anak tiosan pikayunin indik angganyane punya taler dane.
Ring warsa 1966, FM-2030 (sadurung nyane, F.M. Esfandiary), ilih tunggil futuris sane nuntun indik "konsep-konsep anyar indik manusa" ring The New School, ring New York City, ngawit nitenin krama-krama sane ngawigunayang teknologi, gaya hidup, miwah pikayunan indik dunia transisi ring posthumanitas pinaka "transhuman".
FM-2030 lan Vita-More gelis pacang ngamargiang parikrama majeng transhumanis ring Los Angeles, sane kasarengin antuk mahasiswa saking kursus FM-2030 taler sane nonton ring produksi Artistik Vita-More.
Sane kauratiang inggin punika pemargi sane pateh ring teknologi nincapang manusa lintas kelas miwah pewatesan.
Puniki nilarang Asosiasi Transhumanis jagate pinaka organisasi transhumanis internasional sane inggil.
Asosiasi transhumanis Mormon kakaryanin duk warsa 2006.
Transhumanisme nitenin indik kawentenan evolusi, taler wenten indik ngawi soroh buron sane inggih majalaran antuk nincapang kognitif (inggih punika panincapan biologis), nanging tetep "nganutin kawekas risampune manusa" pinaka tatujon sane pinih untat ring evolusi kuubandane.
Inggian "posthumanisme budaya" sekadi punika pacang nanjeyang sumber daya anggen ngayunin mawali paiketan inggian manusa miwah mesin sane sayan maju, transhumanisme lan posthumanisme sane mirib, ring pikayunan puniki, nenten wantah ngicalang konsep using saking "subjek liberal otonom", nanging nyimbarang malih hak "prerogatifnyane" majeng ring posthuman.
Nanging, progresif tiosan maosang inggian posthumanisme, inggian punika indik filosofi utawi sane ngaryanin, pinaka pauwahan saking panguratian indik keadilan sosial, saking reformasi institusi manusa taler saking rasa seneng antuk pikayunan sane tiosan, nuju rasa kangen indik narsistik indik transendensi manusa, angga antuk tata cara sane sayan becik.
Makweh transhumanis sane aktif ngawedarang kawigunan teknologi kawekas taler system sosial sane inovatif anggen nitenin momot samian kauripan, taler mautsaha ngawi sane sayuwakti sane kaarepin olih manusa nyangkepin semaya indik hukum miwah politik mangda pateh antuk ngicalang sakancan pikobet indik mental miwah angga saking nguni.
Makudang ahli teori sekadi Ray Kurzweil maosang inggian panglimbak teknologi sayan ngelis taler wenten 50 warsa kawekas nenten wantah ngasilang indik panglimbak teknologi sane radikal, nanging  minab taler singularitas  teknologi, sane manut fundamental prasida ngruwah parilaksana manusa.
Sekadi, Bostrom sampun akeh nulis indik pikobet ngenenin eksistensial indik kasukertan manusane kawekas, taler indik pikobet sane prasida kawetuang olih teknologi anyar.
Nanganin kawentenan puniki, Hawking nyantenang  indik ngancerang ngerasa genom manusa utawi nincapang pidabdab nyane (sekadi, antarmuka otak-komputer) anggen nincapang kawagedan manusa taler ngirangin agresi, sane kaminabang dane nyihnayang inggian kauripan manusa minab kaliwat belog antuk koletif sane kantun tetep nganutin sistem sane sayan nenten stabil, ngawinang parajanane runtuh.
Para pemikir puniki maosang inggian kawagedan antuk mabligbagan  sane madasar antuk sane palsu  pinaka  wates sane nenten ngulah laku inggian ngranayang kramane soang-soang mangda prasida mawacana ngeraga antuk cara sane nenten kaiusin sareng asumsi eksternal.
Pateh sekadi puniki, akeh sane nukung transhumanis sane inggil, sekadi Dan Agin, kaanutang antuk kritikus transhumanisme, ring tengen miwah kiwa politik sareng-sareng, pinaka "biokonservatif" utawi "bioluddites", kruna sane pinih untat nganutin indik  pidabdab sosial anti-industrialisasi  abad kaping-19 sane nenten cumpu indik pengentosan, inggian sang sane makarya manual manusa sareng mesin.
Skenario sane pateh taler kapanggihang rikalaning jadmane madue implant saraf sane medanganin dane ring genah makarya taler ring baga pendidikan.
Immortalisme, ideology moral sane kadasarin antuk kasayuwaktian ngenenin indik ngawewehin urip radikal miwah keabadian teknologi  minab sane kakayunin, taler ngangsok panitenan taler panglimbakan anggen mastikayang  sane sayuwakti kamargiang.
Matematika (saking basa Yunani: ) madangin indik palajahan ngenenin  kuantitas (teori bilangan), struktur (aljabar), ruang (geometri), miwah pauwahan (analisis).
Rikalaning struktur matematika inggih punika  conto sane pinih becik  saking napi sane yukti kapanggihang, pikayunan sane matematis taler prasida kawigunayang  anggen ngicen pikayunan  indik buana alit.
Penelitian sane kabuatang anggen nanganin pikobet indik matematika prasida  muatang galah tiban-tibanan utawi kantos meabad-abad anggen ngamargiang panitenan sane  terus kalanturang.
Matematika ngalimbak ritengahing kecepatan sane kantun lambat jantos Renaisans,  rikanjekan  pauwahan matematika masaduajeng sareng penemuan ilmiah anyar sane ngawinang wenten panincapat sane gelis pisan inggian ring  matematika sane kapanggihang ngelantur kantos mangkin.
Sekadi sane sampun kabuktiang antuk mapetekan sane sampun kapanggihang ring tulang, salian nguningin cara mapetekan soroh barang, jadma prasejarah mibah sampun uning cara mapetekan akeh abstrak sekadi galah—rahina, masa, utawi warsa.
Kakawitin duk abad kaping-6 antuk Pythagoras, sareng matematika Yunani krama Yunani Kuno ngawitin malajah sistematis matematika pinaka subjek ring anggan nyane ngeraga.
Matematikawan sane pinih kaloktah ring zaman kuno sering kawedarang pinaka Archimedes  (c.287-212 SM) saking Syracuse.
Sistem angka Hindu – Arab taler prarem anggen ngawigunayang, sane kawigunayang ring sajebag jagate mangkin, sampun ngalimbak salami millennium kapertama Masehi ring India taler katransmisiang ring jagat pahan kauh antuk matematika Islam.
Pikolih sane pinih kaloktah saking matematika Islam inggih punika panglimbak aljabar.
Salami ngawit periode modern, matematika ngawit ngalimbak ring Eropa Kauh.
Minab matematikawan sane pinih kaloktah abad kaping-19  inggih punika matematikawan Jerman Carl Friedrich Gauss, sane makweh ngicen pamargi majeng ring baga-baga sekadi aljabar, analisis, geometri, diferensial, teori matrix, teori bilangan, miwah statistik.
Panitenan-panitenan matematika puniki terus kamargiang kantos mangkin.
Yaning cutetang, mathēmatikḗ tékhne suksman nyane "senin matematika."
Ring basa Inggris, kruna benda matematika mawit saking kruna kerja tunggal.
Nanging, Aristoteles taler nyatet inggian ngutamawang kuantitas manten minab nenten minayang matematika saking sains sekadi fisika; manut pikayunan nyane, abstraksi taler nelebang kuantitas pinaka sarana sane prasida "kapasahang ring pikayunan" saking conto sane yukti nyaihang matematika.
Sane unik ring intuisionisme inggih punika dane nulak makudang pikayunan matematika sane kawedarang sah manut  arti tiosan.
Haskell Curry ngartiang matematika wantah pinaka "ilmu sistem formal".
Popper taler nyatet inggian "titian pastika pacang ngangkenin sistem pinaka sumber pengetahuan utawi ilmiah wantah yaning prasida kauji olih pengalaman."
Kleteg bayu miwah asil panitenan taler ngwantu ring perumusan dugaan ring matematika miwah ilmu (tiosan).
Kacontoang, fisikawan Richard Feynman manggihang indik rumusan integral ngenenin margi mekanika kuantum ngawigunayang pegapukan inggian pikayunan matematis miwah wawasan fisik, taler teori string wewengan mangkin, teori ilmiah sane kantun kalimbakang  sane mintonin nyikiang papat kekuatan fundamental alam, terus ngicen inspirasi indik matematika anyar.
Pabinayan sering kakaryanin inggian matematika murni taler matematika terapan.
Sekadi ring akehan bidang studi, panglimbak pengetahuan ring galah ilmiah puniki sampun ngawi kekhususan: mangkin wenten penuatusan baga khusus ring matematika taler soroh mata pelajaran matematika sane anyar kantos 46 halaman.
Akeh ahli matematika mabawosan indik kainggilan matematika, kaluwihan instrinsik nyane,taler kaluwihan batin nyane.
G. H. Hardy ring A Mathematician's Apology  ngawedarang andel ring kayun inggian tetimbang kaluwihan puniki, antuk ngeraga, prasida anggen matutang  palajahan matematika murni.
Teorema sane kawedarang pinaka karakterisasi objek antuk fitur-fitur puniki inggih punika  hadiah.
Euler (1707-1783) sane ngamong  makweh notasi sane kawigunayang wewengan mangkin.
Nenten sekadi basa alami, inggian akeh anake prasida matehang kruna (sekadi banteng) antuk objek fisik sane kaanutang antuk angganyane, simbol matematika abstrak, nenten madue analog fisik.
Basa matematika taler ngingkupin makweh istilah teknis sekadi homeomorfisme taler integral sane nenten madue arti salian matematika.
Matematikawan ngawedarang kasayuwaktian basa miwah pikayunan puniki pinaka "cihna cepil".
Mangda nenten keni "teorema" sane iwang, manut pikenoh sane iwang, sane akeh metu ring sejarah subjek punika.
Kaiwangan penampen indik katelitian inggih punika sane ngawinang makudang kaiwangan penampen ngenenin indik matematika.
Sane tiosan, bukti asisten mresidayang ngeverifikasi makasami sane nenten prasida kapicayang ring bukti tulisan tangan, taler ngicen kasayuwaktian  bukti panjang sekadi teorema Feit- Thompson. 
Salian panguratian utama puniki, wenten taler subdivisi sane kadadosang anggen nitenin tautan saking jantung matematika ring baga tiosan; logika, teori himpunan (dasar), ring matematika empiris saking makudang ilmu  (matematika terapan), taler wewengan mangkin indik studi ketat sane nenten  pasti. 
Makudang sane nenten kacumpuin indik dasar-dasar matematika  kalanturang kantun rahina mangkin.
Punika mawinan, puniki pinaka genah majeng teorema sane Gödel durung jangkep  sane (manut formal) nyihnayang inggan sajeroning  sistem formal efektif madanging aritmatika dasar, yaning suara (suksmanyane  samian teorema sane kabuktiang patut),  pastina nenten jangkep (suksmannyane wenten teorema sane patut  sane nenten prasida kabuktiang ring system punika).
Logika modern kapah dados teori rekursi, teori model, miwah teori bukti, taler mapaiketan sareng ilmu komputer teoretis, taler teori kategori.
Teori komputabilitas nitenin indik kakirangan makudang model teoritis komputer, rumasuk model sane pinih kaloktah—mesin Turing.
Tetimbang bilangan asli taler nuju ring bilangan transfinite, sane mormalang konsep "tanpa wates". 
Punika mawinan silih tunggil krama prasida malajahin sorohnyane, bungkung, baga miwah sistem abstrak tiosan sareng-sareng studi punika ( indik stuktur sane kasuksmanin olih operasi aljabar) pinaka genah saling aljabar abstrak.
Triginometri inggih punika pahan matematika sane pamaiketan indik sisi taler sudut segitiga taler kawigunan trigonometri.
Geometri cembung taler diskrit kalimbakang anggen nanganin pikobet ring teori bilangan taler analisa fungsional, nanging mangkin kawigunayang anggen aplikasi  ring optimasi miwah ilmu komputer.
Soroh sane mogbog kawigunayang anggen malajahin ruang, struktur, miwah pauwahan.
Kawigunan medal iriki pinaka konsep sentral sane nyobyahang indik kuantitas sane mauwah.
Silih tunggil saking makudang aplikasi analisis fungsi inggih punika mekanika kuantum.
Ahli statistik (makarya pinaka pahan saking proyek penelitian) "makarya data sane masuk akal" antuk ngambil sampel acak taler kaeksperimen acak; desain conto statistik utawi eksperimen nyantengan analisa data (sadurung data kasayagayang).
Panitenan indik numerik malajahin metode anggen pikobet ring analisis ngawigunayang fungsional  miwah teori aproksimasi; analisa numerik sane madanging indik studi pendekatan miwah diskresisasi antuk panguratian khusus anggen kaiwangan pembulatan.
Mendali Chern kasobyahang warsa 2010 anggen ngankenin napi sane kapolihang salami maurip.
Daftar puniki kantos selebritas sane ageng ring wawidangan  matematikawan, taler sia saking pikobet sane kaaptiyang mangkin sampun ketanganin. 
Nilai Pi kapertama kaketekan olih dane.
Inucap inggih punika Pythagoras sane makarya wastan "matematika", taler sareng sira malajah matematika anggen pabuat nyane ngeraga kakawitin.
Sangkanin pesaingan politik, komunitas Kristen ring Alexandria niwakang pidanda, kawedarang dane sareng, antuk ngelalungin taler ngulitin kulitnyane aji kulit kerang (wenten sane ngawedarang genteng).
Cihna anggen nerjemahang teks-teks ilmiah antuk basa tiosan sampun kalanturang salami pemerintahan khalifah,  napi malih ulama  punika prasida dados ahli ring karya-karya sane katerjemahang taler giliran nyane prasida molihang dukungan kapungkur wekas mangda prasida ngalimbakang ilmu-ilmu punika.
Silih tunggil fitur saking makudang sarjana sane makarya  kaingkupin olih Muslim ring abad pertengahan  inggian dane sering polymaths.
Selami periode transisi saking budaya feodal miwah gerejawi nuju budaya sekuler, akéh ahli matematika sané sampun kasub madué pakaryan sané lianan: Luca Pacioli (pamucuk akuntansi); Niccolò Fontana Tartaglia (insinyur miwah penata buku sané kasub); Gerolamo Cardano (pamucuk probabilitas miwah ekspansi binomial); Robert Recorde (dokter) miwah François Viète (pengacara).
Universitas-universitas Inggris ring periode puniki nulad makudang-kudang pendekatan sané ketah kauningin ring universitas-universitas Italia miwah Jerman. Nanging sawiréh ipun sampun polih ngerasayang kebébasan miwah otonomi sané substansial, irika perubahan sampun kakawitin olih Zaman Pencerahan, iusan sané pateh sané dados inspirasi majeng ring Humboldt.
Mahasiswa prasida ngelaksanayang penelitian ring seminar utawi laboratorium miwah ngemolihang tesis doktoral sareng daging sané lebih ilmiah.
Ahli matematika miwah ahli matematika terapan karasayang pinaka pahan saking pakaryan STEM (sains, teknologi, teknik, miwah matematika).
Aktuaris taler nyaurin pitakén indik finansial rumasuk sané kasarengin olih akéhnyané urunan pensiun sané mabuat anggén ngemolihang pendapatan pensiun miwah cara perusahaan sané patut nginvestasiang sumber daya kaanggén nincapang pikolih investasi kasarengin antuk minehang potensi panadosnyané.
Sistem hieroglif ring angka Mesir, sakadi angka Romawi selanturnyané, kakasorang saking pralambang pawilangan sané kaanggén rikala maketékan.
Sistem wilangan pangawit sané kadagingin notasi posisi nénten desimal, rumasuk sistem sexagesimal (basis 60) antuk angka Babilonia, miwah sistem vigesimal (basis 20) sané negesang angka suku Maya.
Sadurung karya Euclid sawatara 300 SM, paplajahan Yunani sané mapaiketan sareng matematika nénten anut sareng kaprecayaan filosofis miwah mistis.
Krama Yunani kuno kakirangan pralambang anggén nol ngantos periode Helenistik miwah ipun nganggén tigang set pralambang mapasahang pinaka angka: set kapertama kaanggén genah satuan, malih siki kaanggén genah puluhan, miwah kaping untat anggén genah ratusan.
Algoritma pembagian dawa ipun inggih punika pateh, miwah algoritma akar kuadrat digit-demi-digit, sané ketah kaanggén wawu niki ring abad ke-20 kauningin olih Archimedes (sané minab sampun manggihin puniki).
Krama Cina kuno sampun melajahang aritmatika selanturnyané daweg Dinasti Shang miwah ngelantur ngantos Dinasti Tang, saking wilangan dasar ngantos aljabar selanturnyané.
Antuk genah ratusan, ipun ngelantur nganggén pralambang malih anggén genah satuan, miwah selanturnyané.
Krama Cina kuno inggih punika krama kapertama sané manggihin, ngeresepang, miwah ngemargiang angka negatif sané maarti.
Sané pateh yusannyané, uskup Siria Severus Sebokht (650 M) maosang, "krama India madue metode pawilangan sané nénten prasida kaajumang nganggé munyi.
Krama Arab taler malajahang metode anyar puniki miwah ngadanin ipun hesab.
Panglimbak aljabar ring jagat Islam abad pertengahan miwah taler ring Renaisans Eropa pinaka pikolih saking papolosan ageng pawilangannyané sané ngalintangin notasi desimal.
Ekspresi aritmatika patut katureksain manut saking ririgan operasi sané kakayunin.
Upaminyané, komputer digital prasida nganggén malih pamargi penjumlahan sané wénten miwah nyimpen pamargi penjumlahan kaanggén ngemargiang pengurangan, nganggén metode komplemen kalih pinaka nyeledii tungkalikan aditif, sané dangan pesan kamargiang ring piranti keras (negasi).
Perkalian taler nyikiang kalih angka manados siki angka, produknyané.
Yening angka-angka punika kapinehang magenah ring guwét asiki, perkalian sareng angka sané agengang saking 1, upaminyané x, pateh tekén mentangang samian saking 0 sinarengan, sakewéntenanyané ngantos angka 1 punika kabentangang nuju genah x magenah.
Soang-soang dividen kakepah sareng nol nénten kategesang.
Teorema dasar aritmatika kapertama kabuktiang olih Carl Friedrich Gauss.
Notasi posisi (taler kabaos pinaka "notasi nilai tempat") manut saking representasi utawi pengkodean angka nganggén pralambang sané pateh antuk ririgan akehan sané matiosan (upaminyané, "genah satuan", "genah puluhan", "genah ratusan") miwah, sareng titik radix, nganggén pralambang-pralambang sané pateh anggén nyeledii pecahan (upaminyané, "genah persepuluh", "genah perseratus").
0 kaanggé pinaka pangentos mawinan pamargi notasi posisi kabuktiang kapertama ring naskah Jain saking India sané mamurda Lokavibhâga, tanggal 458 M miwah wawu ring pangawit abad ke-13 konsep-konsep puniki kasalurang ring beasiswa the Arabic world, kabakta ka Eropa olih Fibonacci nganggé sistem angka Hindu-Arab.
Pikolihnyané kaketék kasarengin antuk ngewewehin asiki digit taler kawawanin saking soang-soang nomer sané nagingin genah pateh, kalanturang saking tengen ka kiwa.
Digit paling tengen inggih punika pikolih antuk genah mangkin miwah pikolih kaanggén ngewewehin angka selanturnyané ka kiwa maweweh sareng pikolih digit kaping kalih (paling kiwa), sané stata asiki (yening nénten nol).
Tabel perkalian sané dasa baris miwah dasa kolom madaging pikolih antuk soang-soang digit sané apasang.
Teknik punika pateh ring pengurangan miwah ring pembagian.
Ring terminologi matematika, ciri puniki kategesang pinaka panguntat miwah daftar sadurungnyané kasinahang pinaka.
Akéhnyané ring kolom pence inggih punika 25.
Operasi puniki kawawanin antuk nganggén pikolih ring kolom shilling, sareng pamargi pangimbuh ngewewehin pikolih sané kabakta saking kolom penny.
Asiki buklet khas sané makéhnyané 150 halaman katabulasi kakapingkalihang "saking asiki ngantos dasa tali antuk makudang-kudang pangargan saking asiki sen ngantos asiki pon".
Paplajahan puniki langah kauningin dados algorisme.
Taler, aritmatika kaanggén olih para Ulama Islam anggén ngajahin indik ngemargiang hukum-hukum sané mapaiketan sareng Zakat miwah Irth.
Penjumlahan (ketahnyané kacihnayang antuk pralambang tambah) inggih punika sinalih tunggil saking papat operasi dasar aritmatika, tatiga sané tiosan inggih punika pengurangan, perkalian, miwah pembagian.
Ring aljabar, bidang matematika sané tiosan, penjumlahan taler prasida kamargiang ring objek abstrak sakadi vektor, matriks, subruang, miwah subgrup.
Nganggé pangiring gerundive -nd ngamolihang paweweh ("addend"), "indik sané pacang kawewehin".
Sum miwah "summand" mawit saking kruna aran Latin summa sané maarti "pinih ageng, pinih luur" miwah summare sané pinaka kruna kria sané mapaiketan.
Istilah saking Masa Pertengahan Inggris selanturnyané inggih punika "adden" miwah "adding" sané kakasubang olih Chaucer.
Upaminyané, napi ké patut yéning a + b + c kategesang dados (a + b) + c utawi a + (b + c)?
Lianan puniki wénten buron nénten manusa ngédéngang kabisan akidik antuk ngawewehin, utamannyané primata.
Nganggé pengalaman tambahan, alit-alité malajah menjumlahkan sayan ngelisang taler ngawigunayang komutatifitas penjumlahan antuk ngitung saking wilangan sané agengan, ring indiké puniki kakawitin sareng tiga miwah ngitung "papat, lima."
Nol: Saantukan nol pinaka identitas aditif, ngawewehin nol punika dangan pisan.
Asiki ngadungang kalih pecahan desimal ring ajeng asiki miwah sané lianan sareng titik desimal ring genah sané pateh.
Yéning addends inggih punika kecepatan rotasi kalih poros, raris ipun prasida kawewehin sareng diferensial.
Indiké punika ngawigunayang mekanisme sané makta taler kawantu gravitasi.
Anggén ngirangin, operator patut nganggé komplemen kalkulator Pascal, sané akéh nganggén cara sané mabuat ring penjumlahan.
Kakalih pamedal XOR miwah AND dangan antuk karealisasiang ring logika digital sané prasida nganggé realisasi rangkaian paweweh akéh sané magilir prasida kasikiang dados operasi logis sané pinih kompleks.
Akéh implementasi, sujatinyané, pinaka campuhan saking tatiga desain ring ungkuran puniki.
Akéhnyané aritmatika sané nénten kakeniang punika dados dadalan saking kaiwangan program sané sampun biasa.
Manut ring harfiah, teges ring ajeng punika pamargi teorema rekursi ring himpunan maririgan ring atenga saking N2.
Yéning a utawi b punika nol, margiang indiké punika dados identitas.
Iriki, semigrup kawangun olih wilangan asli miwah grup inggih punika grup aditif wilangan bulat.
Komutatifitas miwah asosiatifitas saking penjumlahan asli maciri langsung; negesang wilangan asli 0 pinaka himpunan rasional negatif, ketah kacingak dados identitas aditif.
Jadmané patut ngemuktiang yéning operasi puniki kategesang becik, mapaiketan sareng ririgan co-Cauchy.
Himpunan wilangan bulat modulo 2 wantah madué kalih elemen; operasi penjumlahan sané katami ring logika Boolean pinaka fungsi "utawi sané eksklusif".
Indiké punika ngicénin kalih generalisasi sané matiosan saking pawewehan wilangan asli ka transfinit.
Wénten akéh malih generalisasi perkalian katimbang pawewehan.
Sujatiné, yéning kalih wilangan nonnegatif a miwah b matiosan ririgan agengnyané, raris pikolih kakalihnyané pateh tekén pikolih maksimum ipuné.
Indiké puniki ngelingkupin papineh indik pikolih angka asiki, sané marupa ragannyané, miwah pikolih puyung, sané marupa nol.
Integrasi inggih punika marupa "penjumlahan" indik kontinum, utawi lebih patutnyané miwah umumnyané inggih punika penjumlahan sareng makudang-kudang macem titik sané prasida kapasahang.
Kombinasi linier pinih maguna ring konteks indik pawewehan langsung pacang ngelanggar akidik uger-uger normalisasi, sakadi pencampuhan strategi ring teori paplalianan utawi superposisi kawéntenan ring mekanika kuantum.
Pembagian inggih punika sinalih tunggil saking petang soroh operasi dasar aritmatika, cara nyikiang wilangan anggén ngaryanin wilangan anyar.
Domain indik pembagian Euclid (sareng sisan) kategesang kabaos domain Euclid miwah ngelingkupin lingkaran polinomial ring asiki nénten kapastikayang (sané negesang perkalian miwah penambahan ring rumus variabel tunggal).
Pralambang pembagian puniki taler anggén ngeraga antuk nyelidii operasi pembagian punika, upaminyané pinaka label ring tombol kalkulator.
Nyalurang objek akidik manut galah ring soang-soang pitehan pembagian nuju soang-soang pahan sané nujuang ring papineh 'nugel/chunking' wangun pembagian sané pepes ngirangin kelipatan pembagian saking dividen punika.
Para jadmané dados nganggén tabel logaritma kaanggén ngepah kalih angka antuk ngirangin logaritma kalih angka, ngraris ngrereh antilogaritma saking pikolihnyané.
Makudang-kudang basa pemrograman, sakadi C, ngemargiang pembagian wilangan bulat sekadi kasus 5 ring ajeng, dadosnyané pasautné inggih punika wilangan bulat.
Asapunika taler pembagian tengen b olih a (kasurat) inggih punika solusi y antuk persamaan.
Upaminyané rumasuk aljabar matriks miwah aljabar quaternion.
Ngranjingnyané ekspresi sekadi punika ring akéhan kalkulator ngemolihang pabesen sané iwang.
Saantukan pangentosan puniki ngirangin sané agengan saking kalih angka, ngewawanin proses puniki ngicénin pangentos angka sané alitan manten ngantos kakalih angka punika dados pateh.
Kasujatin indik FPB stata prasida kaekspresiang nganggén cara puniki sané kabaos pinaka identitas Bézout.
Antuk kabecikan puniki, algoritma nénten malih ngangén tindakan langkungan saking kaping lima akéhan digit (basis 10) saking wilangan bulat sané alitan.
Algoritma Euclid madue akéh aplikasi teoretis miwah praktis.
Algoritma Euclid prasida kaanggén antuk muputang persamaan Diophantine, sakadi manggihin wilangan sané nagingin makudang-kudang kongruensi manut teorema sisa Cina, anggén ngwangun pecahan selanturnyané, miwah anggén manggihin pendekatan rasional sané akurat anggén wilangan asli.
Pembagi persekutuan sané pinih ageng ketah kasurat pinaka fpb (a, b) utawi, sewéntenanné pinaka (a, b), yadiastun notasi panguntat ambigu, taler kaanggén antuk konsep sakadi sané ideal ring wilangan bulat, sané banget mapaiketan sareng FPB.
Upaminyané, patutné 6 utawi ipun 35 nénten je wilangan prima sawiréh makakalih madué kakalih faktor prima: 6 = 2 × 3 miwah 35 = 5 × 7.
Faktorisasi wilangan bulat ageng kasadin dados pikobet komputasi sané pinih méweh miwah keamanan akéh protokol kriptografi sané kaanggén mailehan kadasarin antuk sané nénten patut.
Himpunan kombinasi linear integral sami saking a miwah b sujatiné pateh sareng himpunan kelipatan g sami (mg, m pinaka wilangan bulat).
Prasida kategesang malih, kelipatan wilangan sané alitan rk−1 kakirangang saking wilangan sané agengan rk−2 ngantos sisan rk pinih alitan saking rk−1.
Duaning asapunika, c ngepah sisan pangawit r0, sawireh r0 = a - q0b = mc - q0nc = (m - q0n)c.
Kapertama iraga nyoba ngaryanin ubin persegi panjang nganggén ubin persegi b-by-b; nanging, ngecagang sisan persegi panjang r0-by-b, taler r0 < b. Raris iraga nyoba masang sisan persegi panjang sareng ubin persegi r0-by-r0.
Teorema sané nasarin teges pembagian Euclid nyantenang indik pikolih pahan miwah sisan sakadi punika stata wénten miwah unik.
Ring ungkur iterasi loop, variabel b nyimpen sisan rk, miwah variabel a ngamel purwakanyané, rk−1.
Ahli matematika miwah sejarawan B. L. van der Waerden ngaturang papineh yéning Buku VII mawit saking buku pangénter indik teori wilangan sané kasurat olih ahli matematika ring aliran Pythagoras.
Berabad-abad selanturnyané, algoritma Euclid kapanggihin antuk independen patutné ring India miwah ring Cina, utamanyané anggén mragatang persamaan Diophantine sané metu ring astronomi miwah ngaryanin kalender sané akurat.
Algoritma Euclid katatasang kapertama nganggén numerik miwah kakasubang ring Eropa ring edisi kalih saking Bachet's Problèmes plaisants et délectables (Pleasant and enjoyable problems, 1624).
Ring abad ke-19, algoritma Euclid nujuang ring panglimbakan sistem wilangan anyar, sakadi wilangan bulat Gauss miwah wilangan bulat Eisenstein.
Peter Gustav Lejeune Dirichlet rupanyané inggih punika jadma kapertama sané nyinahang algoritma Euclid pinaka dasar saking akéhan teori wilangan.
Upaminyané, Dedekind inggih punika jadma kapertama sané muktiang teorema kalih persegi Fermat nganggén faktorisasi unik wilangan bulat Gauss.
Aplikasi tiosan saking algoritma Euclid kalimbakang ring ke-19.
Makudang-kudang algoritma relasi wilangan bulat anyar sampun kalimbakang, sakadi algoritma Helaman Ferguson miwah R.W. Forcade (1979) miwah algoritma LLL.
Para pemain magiliran ngamedalang m kelipatan tumpukan sané alitan saking tumpukan sané agengan.
Sareng ngalugrayang u antuk ngentosin samian wilangan bulat sané prasida, pupulan solusi nénten kawatesin prasida kapolihang saking solusi tunggal (x1, y1).
Ring bidang puniki, pikolih operasi matematika napi manten (penjumlahan, pengurangan, perkalian, utawi pembagian) kakirangin modulo 13; inggih punika, kelipatan 13 kawewehang utawi kakirangang nyantos pikolihnyané wénten ring pantaraning 0–12.
Mangkin anggap manten yéning pikolihnyané kaanggén ring samian pikolih N nyantos M - 1.
Pinaka ilustrasi, probabilitas pikolih pahan 1, 2, 3, utawi 4 soang-soang inggih punika sawetara 41,5%, 17,0%, 9,3%, miwah 5,9%.
Sinalih tunggil pendekatan sané nénten efisien anggén ngrereh FPB saking kalih wilangan asli a miwah b inggih punika antuk ngitung samian papalih persekutuannyané; raris FPB inggih punika papalihan persekutuan sané pinih ageng.
Sakadi sané kabaosang ring ajeng, FPB pateh tekén produk saking faktor prima sané kapalihang olih kalih angka a miwah b. Metode sané wénten ritepengan kadi mangkin anggén faktorisasi prima taler nénten efisien; akéh sistem kriptografi modern sané magantung sareng kanéntenefisienan punika.
Algoritma FPB Lehmer ngangén prinsip umum sané pateh tekén algoritma biner anggén ngélisang ketékan FPB ring basis arbitrer.
Algoritma Euclid prasida kaanggén antuk mragatang persamaan Diophantine linier miwah pikobet sisa Cina antuk polinomial; pecahan selanturnyané saking polinomial taler prasida kategesang.
Soang-soang domain Euclid inggih punika domain faktorisasi unik (UFD), yadiastun tungkalikannyané nénten patut.
Domain Euclid stata marupa domain ideal utama (PID), domain integral sané marupa ideal punika wantah ideal sané utama.
Pembilang miwah penyebut taler kaanggén ring pecahan biasa, rumasuk pecahan majemuk, pecahan kompleks, miwah wilangan campuran.
Istilah puniki dumun kaanggén antuk nganéhang soroh pecahan puniki saking pecahan sexagesimal sané kaanggén ring astronomi.
Indiké puniki katatasang ring buku pangénter The Ground of Arts ring abad ke-17.
Pikolih kali pecahan miwah tungkalikannyané inggih punika 1, raris tungkalikannyané inggih punika tungkalikan perkalian saking pecahan.
Sisannyané manados pembilang saking pahan pecahan.
Saantukan 5×17 (= 85) agengan saking 4×18 (= 72), pinaka pikolih saihannyané inggih punika .
Saantukan sepertiga saking seprapat inggih punika seperoras, kalih pertiga saking seprapat inggih punika kalih peroras.
Desimal berulang nénten kawatesin arang kaperluang anggén nyujur presisi sané pateh.
Krama Mesir nganggén pecahan Mesir SM.
Metode ipuné ngicénin pasaut sané pateh sareng metode modern.
Ekspresi modern pecahan sané kasengguh pinaka bhinnarasi rupanyané mawit saking India ring karya Aryabhatta, Brahmagupta, miwah Bhaskara.
Ring matematika, aritmatika modular inggih punika sistem aritmatika antuk wilangan bulat, sané angkan-angkanyané "malincer mabalik" rikala nyujur pikolih tertentu sané kawastanin modulus.
Aplikasi sané pinih dangan inggih punika meték checksum ring pengidentifikasi nomor seri.
RSA miwah Diffie–Hellman nganggén eksponensial modular.
Kaanggén olih implementasi sané pinih efisien saking papalihan persekutuan sané pinih ageng ring polinomial, aljabar linier sané patut miwah algoritma dasar Gröbner antuk wilangan bulat miwah wilangan rasional.
Operasi modulo, sakadi sané kaimplementasiyang ring akéh basa pemrograman miwah kalkulator, inggih punika aplikasi aritmatika modular sané ketah kaanggén ring konteks puniki.
Metode ngentungang sia ngicénin tetimbang panureksan gelis ketékan aritmatika desimal sané kamargiang nganggén tangan.
Sistem kongruensi linier prasida kapuputang ring galah polinomial antuk wangun eliminasi Gauss, antuk sajangkepnyané cingakin teorema kongruensi linier.
Perkalian wilangan bulat (rumasuk wilangan negatif), wilangan rasional (pecahan) miwah wilangan asli kamedalang olih generalisasi sistematis saking teges dasar puniki.
Produk saking kalih panyukatan inggih punika soroh panyukatan anyar.
Operasi matungkalik saking perkalian inggih punika pembagian.
Pembagian wilangan lianan 0 sareng ragannyané pateh tekén 1.
Nganggén perkalian manut implisit puniki prasida ngawinang ambiguitas ritatkala variabel gabungan kebenengan cocok sareng wastan variabel lianan, ritatkala wastan variabel ring arep tanda kurung prasida kabiyutang sareng wastan fungsi utawi ring pituduh ririgan operasi sané patut.
Angka-angka sané pacang kakaliang ketahnyané kawastanin "faktor".
Punika taler saantukan pikolih pengalian nénten mapaiketan sareng ririgan faktor, pabinayan pantaraning "sané kakaliang" miwah "pengali" wantah maguna ring undagan sané pinih dasar miwah ring makudang-kudang algoritme perkalian, sakadi perkalian dawa.
Pikolih perkalian kawastanin produk.
Uger-uger geser ngaryanang angka kakaliang sayan gelis manados kirang langkung tiga genah akurasi.
Teori umum kaicénin olih analisis dimensional.
Wilangan kompleks nénten madué ririgan.
Iriki iraga madué identitas 1, pinaka lawan saking grup ring sor penambahan sané ketah identitasnyané 0.
Antuk nyingakin puniki, pinehang himpunan matriks persegi sané dados kabalik saking dimensi sané wénten ring ajeng genah punika.
Kasujatian sané tiosan sané patut kauratiang inggih punika yéning wilangan bulat ring sor perkalian nénten pinaka pupulan-napi malih yéning iraga nentén nganggé nol.
Ring matematika, persentase (saking basa Latin per centum "sareng satus") inggih punika angka utawi rasio sané kabaosang pinaka pecahan saking 100.
Ketékan sareng pecahan puniki asah sareng ketékan persentase.
Sabilang maosang indik persentase, mabuat pisan antuk nentuang napi ké nika relatif (inggih punika, amunapi akéhnyané sané pateh tekén 100%).
Ritatkala maosang indik "munggahang 10%" utawi "nedunang 10%" ring kuantitas, interpretasi sané ketah inggih punika indiké puniki relatif manut pikolih pangawit kuantitas punika.
Kabiapara sané pateh pantaraning konsep persentase (umur) miwah poin persentase sané mabinayan prasida ngranayang makada banget salah tampi rikala jurnalis ngaturang indik pikolih pemilu, upaminyané, ngewedar pikolih anyar utawi pabinayan sareng pikolih sadurungnyané pinaka persentase.
Istilah puniki sampun kaiket sareng basa Latin per centum.
Pangater tata bahasa miwah gaya sesai matiosan indik sapunapi persentase patut katulis. 
Ritatkala suku bunga pinih andap, angka 0 kasarengin yéning suku bunga kirang saking 1%, upaminyané "% Saham Treasuri", nénten "% Saham Treasuri").
Asapunika taler, persentase kajayaan tim, fraksi pacentokan sané kajayaan klub, taler ketah kabaosang pinaka proporsi desimal; tim sané madué persentase kajayaan 0,500 sampun ngemolihang 50% saking pacentokan ipuné.
Pengurangan taler nganutin uger-uger sané prasida katarka ngeninin indik operasi punika, sakadi penjumlahan miwah perkalian.
Ngelaksanayang pengurangan ring wilangan asli inggih punika sinalih tunggil amongan numerik sané pinih dangan.
Manut kawéntenannyané, angka sané ngirangang kabaos pinaka pengurang (subtrahend), yéning angka sané ngirangin kabaos minuend.
Subtraction" inggih punika kruna ring basa Inggris sané mawit saking kruna kria ring basa Latin subtrahere, sané prasida marupa pasikian saking sub sane mateges "saking sor" miwah trahere sané mateges "ngedeng".
Saking posisi 3, nénten malih matindakan ka kiwa mangda kantun ring 3, dadosné.
Anggén nyeledii operasi sakadi punika, guwét patut kalantangang.
Digit sané pinih ajeng inggih punika "1" saking pikolihnyané raris kaentungang.
Ring genah puluhan, 0 kirang saking 1, dadosnyané 0 kawewehin sareng 10, miwah selisihnyané sareng 1, inggih punika 9, kasurat ring genah puluhan.
Pengurangan raris kalanturang ring genah ratusan, irika 6 nénten kirang saking 5, punika selisihnyané kasurat ring genah pikolih ratusan.
Lianan punika operasi puniki nincapang asiki angka digit ratusan pengurang.
Pasautnyané inggih punika 1, miwah kasurat ring pikolih genah ratusan.
Teorema puniki kapertama katarka olih Pierre de Fermat ring warsa 1637 ring margin pasalin Arithmetica, irika dané ngangken yéning dané madué bukti sané pinih ageng anggén karanjingang ring margin.
Teorema limang warna, sané madué bukti dasar sané cendet, nelatarang indik limang warna jangkep anggén ngewarnaang peta miwah kabuktiang ring ungkur abad ke-19; nanging, ngemuktiang petang warna punika jangkep tur mewehan.
Teorema punika pinaka teorema sané pinih agéng kapertama sané kabuktiang nganggén komputer.
Tiosan punika, peta napi manten sané madué potensi manados imba saihan patut madué pahan sané kacingak sakadi sinalih tunggil saking 1.936 peta puniki.
Dumun kakaryanin ring warsa 1908 olih Steinitz miwah Tietze.
Pinaka variasi V ring ajeng bidang berhingga sareng elemen - elemen q madué titik-titik rasional sané akéhnyané nénten kakeniang, miwah titik ring ajeng soang-soang genah berhingga sareng elemen qk sané madaging genah punika.
Dumun katarka olih Henri Poincaré, teorema puniki ngeninin indik genah sané ring lokal kacingak sakadi genah tiga dimensi biasa nanging masambung, sukatnyané berhingga, miwah kakirangan wates (amanifold 3 kerep).
Risampuné para ahli matematika madaya upaya selami ngantos aabad, Grigori Perelman ngaturang bukti tarkaan ring tiga makalah sané wénten ring warsa 2002 miwah 2003 ring arXiv.
Perelman muputang pahan bukti puniki.
Ring informal, ipun nakénang napi ké sabilang pikobet sané solusinyané prasida gelis kaverifikasi olih komputer taler prasida kapuputang digelis olih komputer; akéh sané narka pasautnyané inggih punika nénten prasida.
Durung mabukti sané cén sané iwang, nanging akéh sané ngugu yéning sané katarka kapertama nika sané patut miwah sané kakalih nika iwang.
Upaminyané, tatimbang Collatz, indik napi ké ririgan wilangan bulat punika sané mapanguntat utawi nénten, sampun kauji anggén wilangan bulat sami ngantos 1,2 × 1012 (langkungan saking atriliun).
Bukti punika dados magenepan, sakadi verifikasi konsekuensinyané utawi interkoneksi sané kenceng sareng pikolih sané kauningin.
Asiki metode saking pembuktian, prasida kamargiang ritatkala wénten wantah makudang-kudang kasus sané prasida ngemolihang imba saihan, kaadanin pinaka "brute force": ring pendekatan puniki, samian kasus sané minab kapinehang miwah kasinahang nénten kaanggén antuk ngaturang imba saihan.
Hipotesis kontinum, sané negarang nyantenang kardinalitas relatif saking himpunan nénten mawates, pamuputnyané mabukti independen saking himpunan teori aksioma Zermelo-Fraenkel sané katampi manut kawéntenannyané.
Akidik ahli teori wilangan sané nyengsayaang kawiaktian hipotesis Riemann.
Peta logistik inggih punika pemetaan polinomial, ketah kabaos pinaka imba gegulakan dasar indik sapunapi parilaksana sané biyut prasida metu saking persamaan dinamis non-linier sané banget amadia.
Kepler muktiang yéning indiké punika inggih punika wates rasio angka Fibonacci maririgan.
Anggen kalih dasar representasi puniki prasida ngawinang pikobet.
Upaminyané, kalih representasi 0,999... miwah 1 inggih punika ekuivalen sané mateges makakalih pinaka panyeledii angka sané pateh.
Nganggén komputer miwah superkomputer, wénten konstanta matematika, rumasuk π, e, miwah akar kuadrat saking 2, sampun kaketék ngantos langkungan saking satus miliar digit.
Wénten konstanta banget matiosan saking soroh sané biasa mawinan notasi anyar sampun kakaryanin anggén nyeledii ipun ring ketah kawéntenannyané.
Arang kawéntenannyané, pralambang sané nyeledii konstanta inggih punika kruna sejangkepnyané.
0 (nol) inggih punika angka, miwah angka numerik sané kaanggén nyeledii angka punika ring wilangan.
Wastan anggén angka 0 ring basa Inggris luiré zero, nought (Inggris), naught (Amerika;), nil, utawi—ring konteks irika wénten asiki digit sané nampekin prasida masahang saking huruf "O"—oh utawi o.
Antuk teges dasar indik kakirangan, kruna nothing miwah none ketah kaanggén.
Ketah kabaos oh ring konteks nomor telepon.
Pralambang nfr, sané mateges indah, taler kaanggén antuk nujuang undagan dasar ring gambar gegumuk miwah piramida, miwah doh ipun kasukat relatif manut guwét dasar rikala ring ulu utawi tebén guwét puniki.
Genah penampungan Babilonia boya ja angka nol sané sujati sawiréh nénten kaanggén ngeraga, taler nénten kaanggén ring ungkur angka.
Ring warsa 150 M, Ptolemy, sané keni iusan Hipparchus miwah bangsa Babilonia, nganggén pralambang nol ring pakaryannyané indik astronomi matematika sané kabaos the Syntaxis Mathematica, taler kaadanin Almagest.
Pamargi puniki kajumunin ring warsa 525 M ring tabel sané pateh, sané kasalin nganggén kruna Latin nulla utawi "none" olih Dionysius Exiguus, kasandingang sareng wilangan Romawi.
Lokavibhāga, teks Jain indik kosmologi sané kantun kaanggén ring pasalin Sanskerta abad pertengahan saking basa Prakrit mula, sané manut internal matanggal 458 M (era Saka 380), nganggén sistem pikolih genah desimal, rumasuk nol.
Ring warsa 813, al-Khawarizmi nganggén wilangan Hindu ring tabel astronominyané."
Buku puniki raris kasalin ka basa Latin ring abad ke-12 nganggén murda Algoritmi de numero Indorum.
Titiang ngelaksanayang pasliksikan titiang nelebang miwah malajah indik kawéntenan ngicénin-miwah-nampi ring pabinayan.
Titiang sampun mautsaha keras antuk nyusun buku puniki ngantos jangkep mangdané prasida karesepang, ngepahnyané manados limolas bab.
Asia pamucuk India inggih punika: 9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254–255 nagingin 0 pinaka wilangan asli, ring indiké puniki inggih punika wantah asiki wilangan asli sané nénten positif.
Pinaka pikolih utawi angka, nol nénten pateh tekén angka nol, kaanggén ring sistem wilangan sareng notasi posisi.
Angka 0 minab utawi minab nénten kaanggep pinaka wilangan asli, nanging pinaka wilangan bulat, miwah saantukan punika dados wilangan rasional miwah wilangan real (taler wilangan aljabar miwah wilangan kompleks).
Nénten prasida dados wilangan prima sawiréh madué faktor sané akéhnyané nénten kakeniang, miwah nénten prasida manados wilangan genap sawiréh nénten prasida kadadosang pinaka pahan saking wilangan prima (sawiréh 0 stata patut manados sinalih tunggil faktor).
Uger-uger puniki kaanggén antuk wilangan real utawi kompleks x, sajabaning katelatarang sané tiosan.
Fungsi kardinalitas, sané kamargiang ring himpunan kosong, ngewaliang himpunan kosong dados pikolih, mawinan ngukuhang ipun dados elemen 0.
Ring aljabar abstrak, 0 ketahnyané kaanggén nujuang elemen nol sané pinaka elemen netral anggén ngewewehin (yéning kategesang ring struktur sané kapinehang) miwah elemen pangresep antuk perkalian (yéning katuduhang).
Antuk akidik kuantitas, level nol manut kawéntenannyané kakepah saking samian level lianan, duaning antuk sané tiosan kirang langkung kapilih sakitannyané.
Sampun katujuang yéning apupulan sané madaging petang neutron minab prasida stabil antuk kajantenang pinaka atom ring duwényané.
Upaminyané, elemen saking pélpélan kadagingin nomor ngawit saking 0 ring C, mawinan anggén pélpélan saking item n, ririgan pélpélan indeks kakawitin saking 0 ngantos.
Ring database, minabang genah punika nénten madué pikolih.
Antuk genah teks piniki nénten puyung utawi string kosong.
Ketékan napi manten rumasuk pikolih nol micayang pikolih nol.
Ring Formula One, yéning Juara Dunia sané kuasa nénten malih maadu ring Formula One ring warsa risampuné ipun ngemolihang jayanti saking utsahanyané nguber gelar. 0 kapicayang majeng ring sinalih tunggil pembalap saking tim sané nyarengin juara sané kantun kukuh tatkala ngemolihang gelar punika.
Mesin ketik dumun nénten ngabinayang wangun pantaraning O miwah 0; makudang model taler nénten madué sereg mapasahang antuk angka 0.
Angka 0 sareng titik ring tengah minab mawit pinaka opsi ring gambar IBM 3270 miwah kalanturang sareng tipografi komputer modern sakadi Andalé Mono, miwah ring sistem reservasi maskapai penerbangan.
1 (siki, taler kabaos satuan, miwah pasikian) inggih punika angka miwah angka numerik sané kaanggén nyeledii angka punika ring wilangan.
Ring konvensi pralambang punika nol kaanggep nénten positif utawi negatif, 1 inggih punika wilangan bulat positif kapertama miwah sané pinih alit.
Akéhan yéning nénten samian sarana saking 1 prasida kacutetang saking indiké puniki.
Kadi asapunika puniki wilangan bulat sesampun nol.
Punika kasiarang ka Eropa ngelintangin Maghreb miwah Andalusia selami Abad Pertengahan, ring karya-karya ilmiah sané kasurat ring basa Arab.
Gaya sané nénten nganggé upstroke dawa ring digit 1 ketahnyané taler nénten nganggén stroke horizontal ngelintangin vertikal digit 7.
Manut teges, 1 inggih punika besaran, pikolih mutlak, utawi norma saking wilangan kompleks satuan, vektor satuan, miwah matriks satuan (ketah kabaos matriks identitas).
Ring teori kategori, 1 arang kaanggén nujuang objek terminal saking kategori.
Saantukan fungsi eksponensial basis 1 (1x) stata pateh sareng 1, tungkalikannyané nénten wénten (sané pacang kabaos basis logaritma 1 yéning jakti wénten).
Punika taler, vektor ketah kanormalisasiang dados vektor satuan (inggih punika, vektor saking magnitudo siki), sawiréh sering madué solah sané kamanahang.
Taler pinaka angka kapertama miwah kalih ring ririgan Fibonacci (0 manados nol/zeroth) miwah pinaka angka kapertama ring akéh ririgan matematika lianan.
Duaning asapunika, aljabar abstrak prasida minehang genah sareng siki elemen, sané nénten marupa wangun tunggal miwah nénten marupa himpunan samian.
Kode biner inggih punika ririgan 1 miwah 0 sané kaanggén ring komputer antuk nyeledii soroh data sami.
+1 inggih punika genah listrik positron miwah proton.
Filsuf Neopythagoras, Nicomachus saking Gerasa negesang yéning siki nénten angka, nanging wit angka.
We Are Number One inggih punika tembang warsa 2014 saking parikrama TV raré ring LazyTown, sané ngemolihang popularitas pinaka meme.
Ring asosiasi sepak bola (soccer) angka 1 ketah kaaturang majeng ring pangijeng gawang.
1 pinaka angka sané pinih andap sané kalugra antuk kaanggén olih pemain National Hockey League (NHL); liga nénten ngicénin nganggén 00 miwah 0 ring ungkur warsa 1990-an (angka sané pinih agéng sané kalugra inggih punika 98).
Ririgan angka acak sané madaging ririgan dawa sakitannyané sané metu manados nénten acak, olih teorema monyet tak terhingga.
Kaping kalih, saantukan nénten wénten wilangan transendental sané prasida kawangun nganggén kompas miwah penggaris beneng, punika mawinan nénten prasida "ngentosin lingkaran dados kotak".
Astronom India, Aryabhata nganggén pikolih 3,1416 ring karyanyané Aryabhaṭīya (499 M).
Astronom Persia, Jamshīd al-Kāsh ngemolihang 9 digit sexagesimal, kirang langkung pateh sareng 16 digit desimal, ring warsa 1424 nganggén poligon sareng sisi 3x228, sané manados rekor dunia selami sawatara 180 warsa.
Indiké puniki ngelidin mangda nénten magantung sareng seri tak terhingga.
Sakadii sané sampun kaobah olih Salamin miwah Brent, algoritma puniki taler kabaos pinaka algoritma Brent-Salamin.
Matiosan sareng seri tak terhingga utawi algoritma iteratif sané ngukuhang miwah nganggén digit perantara sami ngantos nyujur pikolih ring pamuput.
Piranti sané kaanggén ngelingang sakadi puniki kabaos mnemonik.
Digit punika sakadi parisolah kayu ageng sané neked ring tarib sakadi kubah.
Digit numerik inggih punika pralambang tunggal sané kaanggén ngeraga (sakadi "2") utawi ring kombinasi (sakadi "25"), anggén nyeledii angka ring sistem wilangan posisi.
Sistem wilangan posisi madué asiki digit unik anggén wilangan bulat saking nol ngantos, nanging nénten rumasuk, radix saking sistem wilangan.
Wilangan mulanyané mirib sareng wilangan modern, ngantos ka glif sané kaanggén antuk ngewakilang nol.
Suku Maya nganggén pralambang cangkang anggén ngewakilang nol.
Sistem wilangan Thailand mirib sareng sistem wilanganHindu-Arab sajabaning pralambang sané kaanggén antuk ngewakilang angka.
Makakalih pinaka sistem basis 3.
Makudang-kudang pangawi ring 300 warsa ungkuran puniki sampun nyatet fasilitas notasi posisi sané akéhnyané manados representasi desimal sané kaobah.
Upaminyané, 1111 (siu, satus, miwah solas) inggih punika repunit.
Tiosan meték dasa jeriji, budaya lianan sampun meték buku-buku jeriji, doh ring pantaraning jerijin tangan, miwah jerijin cokor taler jerijin tangan.
Budaya zaman batu, rumasuk pupulan krama asli Amerika kuno, nganggén ketékan anggén majudi, ayahan soang-soang, miwah madolan barang.
Kakawitin sawatara ring warsa 3500 SM, token tanah legit saka kidik kagentosin olih pralambang angka sané kacetak sareng stylus bunder ring sisi sané malianan ring gumpelan tanah legit (dumun genah anggén token) sané nglantur katunu.
Pralambang angka lanying puniki mirib sareng pralambang angka bulat sané kagentos miwah ngukuhang notasi pikolih pralambang aditif saking pralambang angka bulat.
Angka sexagesimal inggih punika sistem radix campuhan sané ngukuhang basis 10 miwah basis 6 punika magilir ring ririgan iyisan vertikal lanying miwah chevron.
Akéh prejurit miwah takehan baas sané unik metu pinaka pasikian unik saking ketékan puniki.
Ketékan sané dumun méwéhan antuk kakaliang miwah kakepah.
Krama Yahudi ngawit nganggé sistem sané pateh (wilangan Ibrani), sareng imba pinih lingsir sané kauningin inggih punika koin saking kirang langkung 100 SM.
Suku Maya ring Amerika Tengah nganggé sistem campuhan basis 18 miwah basis 20, minab katami saking Olmec, rumasuk fitur-fitur canggih sakadi notasi posisi miwah nol.
Widya indik cihna simpul miwah warna kapaksa olih penakluk Spanyol ring abad ke-16, miwah nénten kukuh yadiastun sarana perekam biasa sakadi quipu kari kaanggén ring wewidangan Andes.
Nol kapertama kaanggén ring India ring abad ke-7 M olih Brahmagupta.
Ahli matematika Arab ngagengang sistem anggén ngeranjingang pecahan desimal, miwah Muhammad ibnu Mūsā al-Ḵwārizmī ngurit sastra sané mabuat indiké punika ring abad ke-9.
Sistem biner (basis 2) kasiarang ring abad ke-17 olih Gottfried Leibniz.
Variabel sané saihannyané patut kapuputang taler kabaos nénten kauningin, miwah pikolih-pikolih sané nénten kauningin punika sané nagingin saihan kabaos solusi persamaan.
Persamaan kondisional wantah kaanggén antuk nilai-nilai tertentu saking variabel.
Sisi tengen persamaan ketah kaanggé nol.
Persamaan kaanalogiang sareng skala mapaiketan sareng genah bobot.
Puniki pinaka daya kapertama saking geometri aljabar, genah matematika sané mabuat.
Anggén muputang persamaan saking sinalih tunggil kulawarga, jadmané nganggé teknik algoritmik utawi geometris sané mawit saking aljabar linier utawi analisis matematis.
Persamaan puniki méweh yéning pinehang sejangkepnyané; para jadmané ketah ngrereh puniki wantah anggén manggihin wénten napi ten solusinyané, miwah yéning wénten, kaanggén meték akéhnyané solusi.
Ring gambaran punika, x, y miwah z inggih punika samian besaran sané matiosan (ritepengan puniki wilangan real) sané waluya pinaka bobot lingkaran, miwah soang-soang saking x, y, miwah z madué bobot sané matiosan.
Punika mawinan, persamaan sareng R nénten mapaiketan sareng persamaan umum anggén lingkaran.
Proses ngemanggihin solusi, utawi, ring kasus parameter, nyinahang sané nénten kauningin ring istilah parameter, kabaos muputang persamaan.
Ngaliang utawi ngepah kalih sisi persamaan sareng kuantitas nénten nol.
Persamaan aljabar inggih punika univariat yéning wantah kasarengin asiki variabel.
Ring matematika, teori sistem linier inggih punika dasar miwah pahan fundamental saking aljabar linier, subjek sané kaanggén ring makéhan matematika modern.
Formalisme puniki ngawinang jadma antuk nentuang genah miwah sifat-sifat fokus kerucut.
Pangaksi sakadi puniki, sané kacihnayang olih Descartes, nagingin miwah ngubah soroh geometri sané karesepang olih para ahli matematika Yunani kuno.
Persamaan Diophantine eksponensial inggih punika persamaan sané eksponen suku-suku persamaannyané nénten kauningin.
Geometri aljabar modern kadasarin antuk teknik sané pinih abstrak saking aljabar abstrak, utamanyané aljabar komutatif, sareng basa miwah pikobet geometri.
Titik ring genah rumasuk ring kurva aljabar yéning koordinatnyané nagingin persamaan polinomial sané kaaturang.
Ring matematika murni, persamaan diferensial katelebang saking perspektif sané matiosan, makéhan mapaiketan sareng solusi ipun — himpunan fungsi sané nagingin persamaan.
Persamaan diferensial linier, sané madué solusi sané prasida kawewehin miwah kakaliang sareng koefisien, kategesang pinih becik miwah karesepang, miwah solusi mawangun kerep sané patut prasida kapolihang.
PDE prasida kaanggén ngambarang makudang-kudang fenomena sakadi munyi, panas, elektrostatika, elektrodinamika, aliran fluida, elastisitas, utawi mekanika kuantum.
Solusi inggih punika pican pikolih ka variabel sané nénten kauningin sané ngaryanang persamaan ring persamaan manados patut.
Himpunan solusi persamaan sami inggih punika himpunan penyelesaiannyané.
Mapaiketan sareng konteksnyané, ngrereh pamargi persamaan prasida nganggé cara luiré ngemanggihin solusi napi manten (ngemanggihin solusi tunggal sampun jangkep), solusi sami, utawi solusi sané nagingin sifat selanturnyané, sakadi gelah interval tertentu.
Ring indiké puniki, solusinyané nénten prasida kadagingin.
Variasi ring soroh persamaan sifatnyané ageng, punika taler metode sané anut.
Minab sawiréh kirang uning indik matematika; akidik pikobet sané prasida kapuputang risampuné mautsaha selami maabad-abad.
Polinomial metu ring akéh genah matematika miwah sains.
Akéh pangawi nganggén kalih kruna puniki selegenti.
Manut formal, wastan polinomial inggih punika P, nénten P(x), nanging notasi fungsional P(x) kaanggén mawit saking galah rikala pabinayan pantaraning polinominal miwah fungsi sané mapaiketan kari nénten tatas.
Nanging, prasida kaanggén ring domain sané cén manten ring penjumlahan miwah perkalian kategesang (inggih punika, lingkaran napi manten).
Polinomial derajat alit sampun kaicénin wastan khusus.
Polinomial 0, sané minab kaanggep nénten pisan madué suku, kabaos polinomial nol. 
Saantukan derajat polinomial nénten-nol pinaka derajat pinih ageng saking asuku, polinomial puniki madué kalih derajat.
Polinomial prasida kasoroang manut akéh suku sareng koefisien nénten nol, mawinan polinomial asuku kabaos monomial, polinomial kalih suku kabaos binomial, miwah polinomial tigang suku kabaos trinomial.
Ritatkala kaanggén antuk negesang fungsi, domainnyané nénten sanget kawatesin.
Polinomial ring indiké sané nénten kakeniang kabaos polinomial univariat, polinomial langkungan saking indik asiki sané nénten kakeniang kabaos polinomial multivariat.
Ring kasus genah wilangan kompleks, faktor-faktor sané nénten prasida kareduksi masifat linier.
Yéning derajat agengan saking siki, grafik nénten madué asimtot.
Ring aljabar dasar, metode sakadi rumus kuadrat kaajahin anggén muputang samian persamaan polinomial derajat kapertama miwah kalih ring siki variabel.
Nanging, algoritma pangrereh akar prasida kaanggén manggihin numerik sané katenger saking akar ekspresi polinomial ring genah napi manten.
Daweg abad ke-16, rumus sané pateh (nganggén akar pangkat tiga tiosan ring akar kuadrat), nanging karasayang doh méwehan anggén persamaan derajat tiga miwah papat (cingak persamaan kubik miwah persamaan kuartik).
Ring warsa 1830, Évariste Galois muktiang yéning akéhan persamaan sareng derajat sané agengan saking papat nénten prasida kapuputang olih radikal, miwah nujuang yéning anggén sabilang persamaan, jadmané prasida mutusang napiké persamaan punika prasida kapuputang olih radikal, miwah, yening nggih, durusang.
Nanging kadi asapunika, rumus anggén persamaan sané prasida kapuputang saking derajat 5 miwah 6 sampun kamedalang (cingak fungsi quintic miwah persamaan sextic).
Algoritma sané pinih efisien ngranayang dangan antuk kapuputang (ring komputer) persamaan polinomial sareng derajat agengan saking 1.000 (cingak algoritma pangrereh akar).
Anggén aset persamaan polinomial ring akidik sané nénten kauningin, wénten algoritma anggén mutusang napiké ipun madué wilangan terbatas saking solusi kompleks, miwah, yéning akéhan puniki akidik, mawinang wantah kaanggén antuk meték solusi.
Persamaan polinomial inggih punika para jadmané wantah seneng sareng solusi sané maosang wilangan bulat punika persamaan Diophantiné.
Koefisien prasida karesepang dados wilangan real, anggén fungsi sané mapikolih real.
Kawéntenan puniki nelatarang napi mawinang kombinasi linier kabaos polinomial.
Ring kasus koefisien ring tengahin lingkaran, "non-konstan" patut kagentosin sareng "non-konstan utawi non-unit" (makakalih teges cumpu ring kasus koefisien ring lapangan).
Ritatkala koefisien saking wilangan bulat, wilangan rasional utawi wilangan tebatas, wénten algoritma anggén nguji ireduksibilitas miwah anggén meték faktorisasi manados polinominal sané nénten prasida kareduksi (cingak Faktorisasi polinomial).
Polinomial karakteristik saking matriks utawi operator linier madaging informasi indik pikolih eigen operator.
Nanging, notasi elegan miwah praktis sané kaanggén iraga mangkin wawu nglimbak ring pangawit abad ke-15.
Indiké puniki "nyangkepin bujur sangkar", ngentosin sisi kiwa manadosbujur sangkar paripurna.
Teorema Descartes nelatarang yéning anggén sabilang petang lingkaran madiman (saling usud), jari-jari lingkarannyané nagingin persamaan kuadrat tertentu.
Ahli matematika Balilonia saking sawatara 400 SM miwah ahli matematika Cina saking sawatara 200 SM nganggén metode geometri diseksi anggén muputang persamaan kuadrat sareng akar positif.
Euclid, ahli matematika Yunani, mikolihang metode geometri sané pinih abstrak sawatara 300 SM.
Al-Khawarizmi sampun doh mamargi indik ngaturang solusi jangkep anggén persamaan kuadrat umum, nampi asiki utawi kakalih pasaut numerik anggén sabilang persamaan kuadrat, sinambi ngaturang bukti geometris ring prosesnyané.
Abū Kāmil Shujā ibnu Aslam (Mesir, abad ke- 10) utamanyané inggih punika jadma kapertama sané nampi wilangan irasional (ketah katampi mawangun akar kuadrat, akar pangkat tiga utawi akar pangkat papat) pinaka solusi persamaan kuadrat utawi pinaka koefisien ring persamaan.
Solusinyane kepahan gede kadasarin ring karya Al-Khawarizmi
Nanging, ring titik sane katentuang rumus kuadrat kawitin kilangan akurasi mawinan kaiwangan kabulatang, risedek metode sane kakenehang ngancan nincap.
Metode kapaekan numerik wenten, sane kaucap prosthaphaeresis, sane manawarin jalan patas, ring sekitar oprasi sane ngambil galah sakadi pangalian lan pangambilan pangkat miwah akar.
Alogaritma komputasi antuk nemuang solusi inggih punika kepahan sane penting ring aljabar linier numerik, lan maplalinin jadma sane ring teknik, fisika, kimia, ilmu komputer, lan ekonomi.
Antuk solusi ring domain integral sakadi ring bilangan bulat, ring struktur aljabar liyanan, teori lian sampun kalimbakang, cingak kapatehan linier ring duur ring.
Saundukne puniki manawi makasami basa lan teori ruang vektor (utawi lewih lumrah, modul) antuk kabakta.
Sistem sakadi puniki kaucap sistem underdetermined.
Sistem kalih madue solusi tunggil sane unik, inggih punika kagetepang kalih garis.
Sabilang kalih rahina kapatehanne puniki madue solusi sane pateh
Sistem kapatehan sane ruas kiwane bebas linier satata konsisten.
Puniki ngasilin sistem kapatehan antuk besik kapatehan lewih kidik miwah besik lewih kidik sane nenten uningin.
Tipe 3: Nambahin ka besik baris kalipatan skalar ring sane liyanan.
Umpaminyane, sistem antuk matriks definit positif simetris polih kapragatin kalih rahina enggal antuk dekomposisi cholesky.
Kapaekan sane pateh puniki mabinayan sasai kaambil antuk sistem sane pinih gede. Yening nenten, lakar akeh nelahang galah utawi memori.
Puniki kaarahin ka kelas metode iteratif.
Ring matematika, deret inggih punika, sane kasarnyane, deskripsi oprasi katambahin jumlah sane nenten kauningin, besik sakabesik, ka gedeang ngawit sane kaicen.
Liyanan ring dija-dija ring matematika, deret nenten kauningin nika akeh kaanggen ring disiplin kuantitatif sane liyanan sakadi fisika, ilmu komputer, statistik, miwah keuangan.
Paradoks zeno indik achilles lan penyu kagambarin sifat kontra-intuitif saking jumlah sane nenten kabatasin puniki. Achilles nguberin aukud penyu, nanging dugas ia nincap posisi penyu ring awal balapan, penyu sampun nincap posisi kalih, dugas ia nincapang posisi kalih puniki, penyu wenten ring posisi katiga, lan selanturnyane.
Penampen puniki nenten kabuktiang wantah jumlahnyane pateh teken kalih (yadiastun sakadi asapunika), nanging kabuktiang wantah jumlahnyane pinih akeh kalih.
Tes antuk konvergensi seragam ngeranjing uji-M Weierstrass, konvergensi seragam Abel, Tes, tes Dini miwah kriteria Cauchy.
Konvergensi seragam saking himpunan kepahan matutup lan mabatas (inggih punika, kompak) saking bagian dalam cakram konvergensi: inggih punika, konvergen seragam ring himpunan kompak.
Deret Hilbert-Poincaré inggih punika deret mapangkat lumrah sane kaangen antuk malajahin aljabar matingkat.
Ring abad ka-17, James Gregory magae saking sistem desimal wawu saking seri kabatas lan katerbitang seri Maclaurin sane liyanan.
Cauchy (1821) kekeh saking tes konvergensi sane ketat, ia nyinahang wantah yening kalih deret konvergen, produk ipun durung sakadi kenten, lan antuk ia ngawitin patemon kriteria sane efektif.
Metode summabilitas inggih punika katetapang limit ka subset saking himpunan deret divergen sane pas maluasin penampen klasik indik konvergensi.
Sarjana India sampun nganggen rumus faktorial sanentennyane ngawit abad ka-12.
Ring basa fungsional, definisi rekursif sasai katerapang langsung antuk ngambarang fungsi rekursif.
Implementasi liyanan (sakadi perangkat lunak komputer sakadi program spreadsheet) sasai polih pananganan nilai sane lewih gede.
Kabandingin antuk definisi Pickover saking superfaktorial, hyperfaktorial, numbuh pinih makelo.
Sakadi relatif, nenten wenten solusi antuk faktorial, nenten wenten kombinasi sane kabatasin ring jumlah, produk, pangkat, fungsi eksponensial, utawi logaritma sane sedeng antuk kaorahang: nanging manawita antuk nemuang rumus lumrah antuk faktorial nganggen alat sakadi integral miwah limit ring kalkulus.
Integral sane sampun iraga tlatarang inuni puniki nglibatin fungsi transendental, nanging fungsi gamma taler nampak ring integral fungsi aljabar murni.
Antuk ngambil limit, produk rasional sane matentu antuk akeh faktor sane luwih, polih kaevaluasi ring wangun fungsi gamma taler.
Sejarahnyane, pinih riin kadokumentasiang olih Philip J. Davis ring artikel sane kakaryanin ngamolihang hadiah Chauvenet 1963, wenten akeh panglimbakanne gede ring matematika ngawit abad ka-18.
Patemon-patemon nemuang bukti khusus antuk sabilang rumus, lakar pinih becik antuk madue metode lumrah antuk identifikasiang fungsi gamma.
Nanging, fungsi gamma kacingakin nenten menuhang kapatehan diferensial sadarana.
Teorema Bohr-Mollerup maguna mawinan relatif aluh antuk ngabuktiang konveksitas logaritmik antuk sabilang rumus sane mabinayan sane kaanggen antuk mendefinisiang fungsi gamma.
Rikala komputer elektronik wenten antuk produksi tabel saking 1950-an, akudang tabel ekstensif antuk fungsi gamma kompleks katerbitang antuk ngebekin panunasan, ngranjing tabel sane pas kantos 12 tongos desimal saking Biro Standar Nasional AS.
Ring sains, rumus inggih punika cara ringkas antuk ngungkapin informasi sakadi simbolis sakadi ring a rumus matematika utawi rumus kimia.
Ring matematika, rumus lumrahnyane katuju saking identitas sane kasamaang abesik ekspresi matematika teken sane liyanan, antuk sane pinih penting inggih punika teorema matematika.
Konvensi puniki, yadiastun kirang penting ring rumus sane relatif sadarana, maarti wantah matematikawan polih lewih enggal ngaturang rumus sane pinih gede lan lewih kompleks.
Umpaminyane, H2O inggih punika rumus kimia antuk yeh, sane kaorahang wantah sawilang molekul silih tunggil kalih atom hidrogen (H) miwah besik atom oksigen (O).
Ring rumus empiris, proporsi puniki kakawitin antuk elemen kuci miwah selanturne katetapang jumlah atom elemen liyanan saking senyawa—pinaka rasio saking elemen kunci.
Makudang-kudang jenis senyawa ionik, sapunapiang, nenten polih katulis pinaka rumus empiris sane tuah maisi wilangan bulat.
Wenten makudang jenis rumus punika, sane liyanan rumus molekul miwah rumus kental.
Fungsi awalnyane, marupa idealisasi indik sapunapi kuantitas sane variasi  kagantung saking kuantitas liyanan.
Definisi "graf" puniki, katuju ring sakumpulan pasangan objek. 
Rikala domain lan kodomain inggih punika himpunan wilangan real, soang-soang punika polih kaanggapin pinaka koordinat cartesian ring abuah titik ring pesawat.
Saget, punika polih kaidentifikasi antuk fungsi, nanging puniki kaengkebin interpretasi biasa saking suatu fungsi pinaka suatu proses.
Ring peta polih madue himpunan napi kemanten pinaka kodomainnya, lian punika ring makudang konteks, lumrahnyane ring buku-buku sue, kodomain ring suatu fungsi sakadi khusus marupa himpunan wilangan real utawi kompleks.
Conto lumrah liyanan inggih punika fungsi keiwangan.
Deret pangkat polih kaanggen antuk mendefiniskan fungsi saking domain tongos ipune makumpul.
Salanturne, deret pangkat polih kaanggen antuk ngegedeang domain fungsi.
Kepahan saking puniki polih ngaryanin plot sane mewakili (kepahan saking) fungsi.
Puniki inggih punika faktorisasi kanonik saking.
Dugase ento, tuah fungsi sane manilai real ring variabel real sane kakenehang, lan makasami fungsi katampenin mulus.
Fungsi jani kaanggen ring makasami widang matematika.
Puniki inggih punika sapunapi fungsi trigonometri kawalik kadefinisiang ring napi fungsi trigonometri monoton.
Kawigunan konsep fungsi multi-nilai lewih jelas dugas matimbangin fungsi kompleks, lumrahnyane fungsi analitik.
Fungsi sakadi puniki kaucap nilai utama ring fungsi punika.
Pemrograman fungsional inggih punika paradigma pemrograman sane silih tunggil ngawangun program antuk: tuah nganggen subrutin sane mapolah sakadi fungsi matematika.
Sajabaning antuk terminologi basa komputer, "fungsi" madue arti matematis sane lumrah ring ilmu komputer
Kaucap kemanipulasin marginin makudang tata titi, (kapadaang, reduksi, lan konversi), sane marupa aksioma teori lan polih tafsiran pinaka tata titi komputasi.
Nicolas Chuquet nganggen wangun notasi eksponensial ring abad ka-15, sane salanturne kaanggen olih Henricus Grammateus lan Michael Stifel saking abad ka-16.
Dadosne ipun lakar nulis polinomial, umpamine, pinaka .
Hasilne satata wilangan real positif, miwah identitas tur properti sane kasinahang ring baduur antuk eksponen wilangan bunter tetep yakti antuk definisi puniki antuk eksponen real.
Fungsi puniki pateh teken akar th lumrah antuk radikan real positif.
Puniki inggih punika pangawitan saking teori matematika semigrup.
Iraga polih slegenti mawali himpunan N teken wilangan kardinal n antuk ngamolihang Vn, yadiastun tanpa milih himpunan standar sane katentuang teken kardinalitas n, puniki kadefinisiang wantah kantos isomorfisme.
Nicolas Bourbaki, Elemen Matematika, Teori Himpunan, Springer-Verlag, 2004, III.§3.5.
Tetrasi iterasi kaarahin ka operasi liyanan, lan selanturnyane, akonsep mawasta hiperoperasi.
Ring tata titi sane katerapin, fungsi eksponensial ngamodelang hubungan ring dija sane marubah konstan ring variabel independen ngicenin perubahan proporsional sane pateh (inggih punika, presentase menek utawi tuun) ring variabel independen.
Properti fungsi puniki kaarah saking panumbuhan eksponensial utawi peluruhan ekponensial.
Selanturne punika, komposisi fungsi onto (surjektif) satata baduur.
Selanturne sira ja jadma polih ngawangun rantai transformasi sane kasusun bareng, sakadi .
Notasi alternatif puniki kaucap notasi postfix.
Kategori himpunan teken fungsi pinaka morfisme inggih punika kategori prototipikal.
Umpamine, desibel (dB) inggih punika unit sane kaanggen antuk nyataang rasio pinaka logaritma, kepahanne gede antuk kakuatan sinyal miwah amplitudo (ring dijane tekanan suara inggih punika conto lumrah).
Ipun makasami ngawantu antuk ngambarin rasio frekuensi interval musik, nampak ring rumus ngitungvwilangan prima utawi faktorial sane paek, kainfonang makudang model saking psikofisika, lan polih ngawantu ring akuntansi forensik.
Wilangan bunter selanturne inggih punika 4, sane marupa jumlah digit 1430.
Sadurung patemon Napier, wenten teknik liyanan teken cakupan sane pateh, sakadi prothaphaeresis utawi penggunaan tabel progresi, sane nglimbak sakadi ekstensif olih Jost Bürgi kakenehin warsa 1600.
Kabaosang indik angka sane kabutuhin  saakehnyane angka inggih punika kiasan kasar antuk logaritma lumrah, lan kaucap olih archimedes pinaka “urutan angka”.
Metode sakadi nika kaucap prosthaphaeresis.
Umpamine, sabilang ruang cangkang nautilus inggih punika panyalin kakenehang saking selanturne, kaskalanin antuk faktor konstan.
Logaritma taler kakaitin antuk kepatehan diri.
Puniki kaanggen antuk mangukur kilangnya tingkat tegangan ring transmisi sinyal listrik, antuk ngambarin tingkat daya suara ring akustik, lan absorbansi sunaran ring widang spektrometri lan optik.
Cuka lumrahnyane maude pH menawi 3.
"Hukum" puniki, sapunapi, kirang realistis tekening model sane lewih wawu, sakadi hukum kakuatan Stevens.)
Dugas logaritma ring suatu variabel acak madistribusi normal, maka variabel punika kaucap madistribusi log-normal.
Antuk model sakadi punika, fungsi manawita kagantung ring sanentennyane abesik parameter sane pasti kaestimasi.
Asapunika taler, algoritma merge sort mangurutin daftar sane nenten kasortir antuk ngepahin daftar dadi kalih kepah lan ngurutin lewih dumun sadurung ngabungin hasilnyane.
Eksponen Lyapunov nganggen logaritma antuk mangukur tingkat kageburan sistem dinamis.
Segitiga Sierpinski (kagambar) polih katutupang olih tiga salinan ring dewek padidi, soang-soang madue sisi tenga ring lantang aslinyane.
Conto liyanan inggih punika logaritma p-adik, fungsi invers ring eksponensial p-adik.
Ngalaksanayang eksponensial polih kalaksanayang sakadi efisien, nanging logaritma diskrit kateguhin pinih sukeh antuk kaitung ring makudang kelompok.
Akah kuadrat ring wilangan negatif polih karembugin ring kerangka wilangan kompleks.
Ring India kuno, pengetahuan indik aspek teoritis lan terapan saking kuadrat miwah akah kuadrat sanentennyane salingsir Sutra Sulba, menawi 800-500SM (manawi joh lewih awal).
Huruf jim pateh wentuknyane teken akah kuadrat dugase puniki.
Puniki kadefinisiang konsep penting ring standar deviasi sane kaanggen ring teori probabilitas lan statistik.
Kepahan gede kalkulator saku madue kunci akar kuadrat.
Kompleksitas galah antuk kaitung akah kuadrat teken digit presisi pateh teken ngaliang kalih angka n-digit.
Pikobet Hilbert inggih punika duang dasa telu pikobet ring matematika sane katerbitang olih matematikawan Jerman David Hilbert ring warsa 1900.
Antuk pikobet liyanan, sakadi sane ka-5, para ahli sakadi tradisional sumanggem interpretasi tunggil, lan solusi antuk interpretasi sane katrima sampun kaicenin, nanging wenten pikobet sane ngaitin sane durung kakelarin.
Wenten kalih pikobet sane nenten tuah nenten kapuputang nangin manawi sayuktinyane nenten polih kapuputin olih standar modern.
Duang dasa besik pikobet liyanan makasami ngamolihang ringsun sane signifikan, lan kanti pamuput abad duang dasa pakaryan saking pikobet puniki enu kakenehin penting.
Hilbert maurip suene kanti 12 warsa sasampun Kurt Godel manerbitang teoremanya, nanging kasinahin nenten nulis penampen formal napi-napi saking karya Godel.
Ring ngarembug penampennyane wantah sabilang pikobet matematika pastika madue solusi, Hilbert menawita menawi wantah solusi nika polih kadadosang bukti wantah pikobet aslinyane nenten menawi.
Sane kapertama kabuktiang olih Bernard Dwork; bukti sane pateh apisan mabina saking kalih sane kapertama, marginin kohomologi ℓ-adik, kaicenin olih Alexander Grothendieck.
Nanging, penampen Weil, saking lingkup ipunne, lewih sakadi pikobet Hilbert tunggil, lan Weil nenten taen ngorahang ipunne pinaka program antuk makasami matematika.
Erdos sasai nawarin hadiah jinah; gede cenikne hadiah kagantung saking keweh sane karasayang ring pikobet nika.
Sanentennyane ring media arus utama, analogi pikobet Hilbert abad ka-21 manut de facto inggih punika daftar pitu Pikobet Hadiah Milenium sane kapilih warsa 2000 olih Clay Mathematics Institute.
Hipotesis Riemann patut kauratiang mawinan kanampakin ring daftar pikobet Hilbert, daftar Smale, daftar Pikobet Hadiah Milenium, lan wantah pikenoh Weil, ring wangun geometrisnyane.
1931, 1936 3 ngingetin kalih polihedral teken volume sane pateh, napikeh satata manawi antuk ngetepang sane kapertama dadosnyane akeh getepan polihedral sane polih kapasang mawali antuk ngasilin sane kalih?
— 12 nglimbak teorema Kronecker-Weber saking ekstensi Abelian ring wilangan rasional ka widang wilangan dasar napi-napi.
1959 15 dasar katos kalkulus enumeratif Schubert.
1927 18 (a) Napikeh wenten polihedron sane tuah nerima ubin anisohedral ring telu dimensi? (b) Napi kemasan bola punika padat?
Wilangan inggih punika objek matematika sane kaanggen antuk ngitung, ngukur, lan ngicen label.
Lewih lumrah, nomor raga polih kawakilin olih simbol, sane kaucap angka; umpamine, "5" inggih punika angka sane mawakili angka lima.
Pangitungan antuk angka kalaksanain antuk oprasi aritmatika, sane pinih paek inggih punika nambahin , ngurangin, ngaliang, baginin, lan eksponensial.
Gilsdorf, Thomas E. Pengenter Matematika Budaya: Antuk plajahan kasus ring otomies lan Inca, John Wiley & Sons, 24 Februari 2012. Restivo, S. Matematika ring Krama lan Sejarah, Springer Science & Business Media, 30 November 1992.
Sasuen abad ka-19, matematikawan ngawit nglimbakang akeh abstraksi sane mabinayan sane madue sifat tertentu saking wilangan, lan polih kacingak pinaka panglimbak konsep.
Sistem paitungan nenten madue konsep nilai tongos (sakadi ring notasi desimal modern), sane kabatasin representasi wilangan gede.
Brahmasphutasiddhanta karya brahmagupta inggih punika buku kapertama sane ngucapin angka kosong, mawinan asapunika Brahmagupta lumrahnyane kaucap pinaka sane kapertama ngarumusin konsep kosong punika.
Ring nada sane pateh, Panini (abad ka-5 SM) nganggen operator kosong (kosong) ring Ashtadhyayi, conto awal tata basa aljabar antuk basa Sanskerta (cingak taler Pingala).
Ring warsa 130 M, Ptolemy, sane kaiusin olih Hipparchus lan jadma Babilonia, nganggen simbol antuk 0 (lingkaran cenik teken palang lantang) ring sistem angka sexagesimal utawi nganggen angka alfabet Yunani.
Referensi diophantus sadurungne karembug manut lewih eksplisit olih ahli matematika India Brahmagupta, ring Brahmasphutasiddhanta ring warsa 628, sane nganggen wilangan negatif antuk ngasilin rumus kuadrat wangun lumrah sane enu kaanggen kantos mangkin.
Ritatkala sane pateh, jadma Cina nyinahang angka negatif antuk ngambar goresan diagonal marginin digit pinih tengen nenten kosong ring angka-angka positif sane patut.
Matematikawan Yunani lan India klasik makarya paplajahan indik teori wilangan rasional, pinaka kepahan saking paplajahan lumrah teori wilangan.
Konsep pecahan desimal kakaitin antuk notasi nilai tongos desimal, makakalih nyinahang sampun nglimbak bareng-bareng.
Nanging, Phytagoras yakti teken kemutlakan angka, lan nenten prasida nerima kawentenan wilangan irasional.
Ring abad ka-17, matematikawan lumrahnyane nganggen pecahan desimal teken notasi modern.
Ring warsa 1872, kawedarang teori-teori Karl Weierstrass (olih sisyane E. Kossak), Eduard Heine, Georg Cantor, lan Richard Dedekind kalaksanain.
Weierstrass, Cantor, lan Heine madasar teori ipunne ring deret sane nenten katincap, risedek Dedekind nemuang idene indik getepan (Schnitt) ring sistem wilangan real, mapalasin makasami wilangan rasional dadi kalih kelompok sane madue sifat karakteristik sane matentu.
Mawinan asapunika butuh antuk nimbangin himpunan wilangan aljabar sane lewih luwih (makasami solusi antuk kapatehan polinomial).
Aristoteles mendefinisiang penampen barat tradisional indik nenten kabatesinne matematika.
Nanging, kanincapang gede selanturne ring teori kakarya olih George Cantor; ring warsa 1895 ia nerbitin abuku indik teori himpunan sane wawu, raos nyinahin, liyanan ento, wilangan transfinit lan ngarumusin hipotesis kontinum.
Aversi geometris modern nenten katincap kaicenin olih geometri proyektif, sane raos nyinahang "titik-titik ideal ring sane nenten katincap", besik antuk sabilang arah spasial.
Ide representasi grafis saking wilangan kompleks sampun nampak, sapunapiang, ring awal 1685, ring Wallis’s De algebra tractatus.
Ring 240 SM, Eratosthenes nganggen Saringan Erastothenes antuk ngisolasinin wilangan prima pang enggal.
Hasil liyanan indik distribusi wilangan prima ngranjing bukti Euler wantah jumlah kawalikan saking wilangan prima divergen, lan pikenoh Goldbach, sane ngorahin wantah sabilang wilangan genep sane sedeng gede inggih punika jumlah saking kalih wilangan prima.
Manut tradisional, urutan wilangan asli kakawit antuk 1 (0 wantah nenten kaucap pinaka angka antuk jadma kuno).
Ring sistem 10 basis puniki, digit pinih tengen saking wilangan asli madue nilai tongos 1, lan sabilang digit liyanan madue nilai tongos dasa kali nilai tongos digit ring samping tengen.
Wilangan negatif lumrahnyane katulis antuk tanda negatif (tanda minus).
Deriki huruf z teka.
Pecahan prasida lewih gede saking, kirang saking, utawi pateh pada teken 1 lan taler prasida positif, negatif, utawi 0.
Paragraf selanturne lakar fokus ngutamaang saking wilangan real positif.
Dadosne, umpami, besik tenge inggih punika 0,5, seperlima inggih punika 0,2, seperdasa inggih punika 0,1, lan seperseket inggih punika 0,02.
Nenten tuah conto-conto sane pinih kasinah puniki nanging das makasami wilangan real inggih punika irasional lan mawinan asapunika nenten madue pola pangulangan lan mawinan ento nenten wenten wilangan desimal sane patut.
Mawinan wantah angka kalih sawusan tongos desimal nenten katahanin, angka-angka selanturne nenten signifikan.
Umpami, 0,999..., 1,0, 1,00, 1,000, ..., makasami ngewakilin wilangan asli 1.
Lantasne, yening makasi digit saking angka inggih punika 0, angkane inggih punika 0, lan yening makasami angka saking angka inggih punika string 9 sane nenten wenten telasne, ragane polih ngutang angka sia ring samping tengen tongos desimal, lan nambahin besik ka string 9s ring samping kiwa tongos desimal.
Dadosne, wilangan real inggih punika himpunan kepahan saking wilangan kompleks.
Teorema dasar aljabar ngawedar wantah wilangan kompleks ngawangun widang katutup aljabar, sane maarti wantah sabilang polinomial teken koefisien kompleks madue akah saking wilangan kompleks.
Wilangan prima sampun kaplajahin manut luwih sasuen lewih saking 2000 warsa lan sampun nincapang akeh pitaken, tuah makudang sane sampun kacawis.
Wilangan real sane nenten wilangan rasional kaucap wilangan irasional.
Angka-angka polih kaitung stabil antuk makasami oprasi aritmatika lumrah, ngranjing paitungan akah polinomial, lan antuk sakadi punika ngawangun widang katutup pedas.
Silih sinunggil penampenne inggih punika wantan nenten wenten algoritma antuk nguji kasetaraan kalih angka sane polih kaitung.
Sistem wilangan sane ngasilin magantung saking basis napi sane kaanggen antuk digit: basis napi ja menawi, nanging basis wilangan prima ngicenin sifat matematika becik.
Sane kapertama ngicenin urutan set, sane lian sane kalih ngicenin ukuranne.
Dasar standar puniki ngaryanin wilangan kompleks dadosne widang Cartesian, sane kaucap widang kompleks.
Wilangan kompleks manilai mutlak besik ngawangun lingkaran satuan.
Saking pawarnaan domain, dimensi pesuan soang-soang kawakilin olih warna lan katerangan.
Magae saking pikobet polinomial lumrah pamuputne mangarah saking teorema dasar aljabar, sane kasinahang wantah antuk wilangan kompleks, wenten solusi antuk sabilang kapatehan polinomial derajat abesik utawi lewih tegeh.
Memoar Wessel nampak ring Prosiding Akademi Kopenhagen nanging kepahan gede nenten kauratiang.
Panulis klasik selanturne ring teori lumrah ngranjing Richard Dedekind, Otto Hölder, Felix Klein, Henri Poincaré, Hermann Schwarz, Karl Weierstrass lan akeh sane liyanan.
Kawigunan wilangan imajiner nenten katrima manut luwih kanti karya Leonhard Euler (1707-1783) lan Carl Friedrich Gauss (1777-1855).
Wilangan bulat ngawangun kelompok cenik lan cincin cenik sane maisi wilangan asli.
Niki inggih punika prototipe ring makasami onjek saking struktur aljabar sakadi nika.
Tipe data aproksimasi integer antuk lantang tetep (utawi himpunan kepahan) kalambangin int utawi integer saking makudang-kudang basa pemrograman (sakadi Algol68, C, Java, Delphi, dll).
Niki inggih punika sifat sane polih kabuktiang saking wilangan rasional lan sistem wilangan posisional, lan nenten kanggen pinaka definisi ring matematika.
Mawinan segitiga pateh batis, a = b).
Mawinan c genep, kabagi c teken 2 ngasilin wilangan bulat.
Gentosin 4y2 antuk c2 saking kapatehan kapertama (c2 = 2b2) ngasilin 4y2 = 2b2.
Mawinan b2 genep, b musti genep.
Nanging niki matentangan teken penampen wantah ipunne nenten madue faktor lumrah.
Hippasus, sapunapiang, nenten kajunjung antuk utsahane: manut silih sinunggil legenda, ia ngaryanin patemonne dugas wenten ring pasih, lan selanturne kalempas ka pasih olih timpal-timpal gaene Pythagoras “... mawinan sampun ngasilin elemen ring jagat sane tidongin... doktrin wantah makasami fenomena ring jagate polih direduksi dados wilangan bulat lan rasione.”
Umpami, mapikenohin segmen garis: segmen puniki polih kabagi kalih, atenga nika kabelahang kalih, atenga ring tenga dadi kalih, lan selanturne.
Puniki pun sane zeno nyobak buktiang.
Saking keneh jadma Yunani, tidong ngavaliditas besik kadeling nenten kaikut ngabuktiang validitas sane liyanan, lan mawinan punika panyelehin lewih lantur musti kalaksanain.
Magnitudo “... nenten angka nanging ngawakilin entitas sakadi segmen garis, sudut, area, volume, miwah galah sane polih variasi, sakadi sane lakar iraga orahang, lantur selanturne.
Mawinan nenten wenten nilai kuantitaif sane katetapin antuk gedeang, Eudoxus selanturne polih nlatarang rasio sane polih kabandingin lan nenten polih kabandingin teken pendefinisiang rasio saking napi gedenyane, lan proporsi pinaka kasetaraan embang kalih rasio.
Nenten kabandingin puniki karembug ring Elemen Euclid, Buku X, Proposisi 9.
Wantah, ring akeh kasus konsepsi aljabar karumusin mawali ka ring kocapan geometris.
Kasadaran wantah makudang-kudang konsepsi dasar saking teori sane wenten matentangan teken kapedasan kabutuhin panyelehan sane jangkep lan makasami saking aksioma lan penampen sane kadasarin teori punika.
Nanging sajarawan Carl Benjamin Boyer nulis "wantah yakti sakadi punika nenten kabukti antuk becik. Lan nenten menawi beneh".
Matematikawan sakadi Brahmagupta (warsa 628 M) lan Bhāskara (warsa 629 M) ngicenin kontribusi widang puniki sakadi napi ja matematikawan liyanan sane nyarengin.
Warsa 1872 nyingak wedaran teori Karl Weierstrass (olih sisyane Ernst Kossak), Eduard Heine (Crelle’s Journal, 74), Georg Cantor (Annalen, 5), lan Richard Dedekind.
Weierstrass, Cantor, and Heine base their theories on infinite series, while Dedekind founds his on the idea of a cut (Schnitt) in the system of all rational numbers, separating them into two groups having certain characteristic properties.
Dirichlet taler nambahin teori lumrah, mawinan madue akeh kontributor antuk aplikasi subjek.
Puniki kategasin wantah sabilang wilangan bulat madue faktorisasi unik dados wilangan prima.
Antuk nyinahang puniki, umpami iraga ngabagiang wilangan bulat n teken m (ring dija m nenten kosong).
Yening kosong nenten taen kejadian, dadosne algoritma polih majalan pinih akeh m − 1 tindak tanpa nganggen sisa lewih saking apisan.
Ring matematika, wilangan asli inggih punika sane kaanggen antuk ngitung (sakadi "wenten nem koin ring baduur meja") lan mesen (mawinan "niki inggih punika kota sane gede katelu saking negara puniki").
Rante ekstensi puniki ngaryanin wilangan asli matanem manut kanonik (kaidentifikasi) saking sistem wilangan liyanan.
Panincapang gede sane kapertama saking abstraksi inggih punika kawigunan angka antuk ngawakilin angka.
