Lilian Diana (Ɔkutɔburukalo tile tan 14, san 1893 – fewuruye tile 27, san 1993) ye Ameriki filimu kela, kuntigi ani siniman glana de kun do.
Gish ye teyatiri kela sangatigi do de san 1912 ani san 1920 ni ɲogon ce, a ye joyoro ba ta ja kuntigi min togo ye D.W. Griffith ka sinimaw la.
A ye jabarani bara caman kɛ san 1950 daminɛni la ka se san 1980 la, a ye a ka baara laban ni filimu bɔ ye mi ye ale ni Bette Davis bla ɲogon kan 1987 filimu la min togo ye The Whales of August.
Gishes ka siɲɛ damadɔ mɔbolo folo ye Dunkard ministers.
U ba ye bɔnbɔn gabugu belebeleba dayɛlɛ, nbogtiginiw ya dɛmɛ ka kabani ni bɔnbɔn fere Teyatiri kɔrɔ belebeleba ɲemogow ma, munu be u kerɛfɛda kerɛfɛ.
Lilian mi san 17 dron wayasera ka to Shawnee, Oklahoma, yɔrɔ mi na James balimakɛ Alfred Grant Gish na musɔ, Maude, sigilen bɛ.
A fatura Norman, Oklahoma la, san 1912, nka a sègina ka ta Ohio kalo damadɔ yan no ce.
Waati mi Lilian ni Dorothy ye san damadɔ sorɔ u tara teyetiri bɔ la, u ye wayasi dama kɛ ka sorɔ u te ɲogon ka.
Gish be ka baara kɛ la hali sisan, wa san 1913, A Good Little Devil bɔli waati la jolidɛsɛ bana ya minɛ.
A ka hakɛ ni kogoya sumalɛn ya laban bolokɔni damadɔ la.
A ye a ka kɛko dɔnniya kɛ ka latiimɛ, a yiriwala ni gɛlɛya ye ke musɔ sangatigi ye.
A ye a dɔgɔ musɔ Dorothy ɲɛminɛ filimu kelen la, a ya cɛ yeecɔgɔ yelema san (1920), waati min D.W. Griffith ye a ka kelenya ta luwanse la.
A ye wari lasègi duguma, ka sara kuncɛdɔgɔ ɲini a ni kɛmɛsarada ka se ka a filimuso demɛ ka a ka filimu yiriwa ku sankɔrɔ ta – ka filimu kɛbaa fisayaw ta, filimu glanw, nu ɲogon naw.
basigilenya waati caama temena ni musɔ ɲɛminɛ ye, Gish ni Picford nu ɲogon naw, kun ye jurumuntan ni ma ɲumaw ye, nka san 1930 daminɛ la (Kan ni Ja bɔli yelemali sugandi sariya sabatili tɛmɛnen kɔ) ni kɛta nunu be ka ye in fɔ fɛn tɛmɛnw.
Louis Mayer kun be fɛ ka do kɛ mankan filimu la ("O ye a tɔgɔ duman cɛn") ka Gish tɔgɔ duman sankɔrɔta, nka Lilian te fɛ u fila bɛ sɔrɔ jabarani ka a te fɛ ka u fila bɛ boy fɛna, ka sɔrɔ ka segi a ka kanu fɔlɔ ma, min ye teyatiri ye.
Filimu bɔla musɔ min ye kadi mɔgɔw ye ka teme be kan san 1946 a ka filimu min ye Duel in the Sun.
Ale kun donendo ni baara caama ye Taa ni Fignè ye min ye Ellen O'Hara, Scarlett ba ye (min tara Barbara O'Neil ka ma), ka Belle Waltling kɛ sungurunba ye (min tara Ona Munson ka ma).
A bɔra ni Dowager Empress Maria Feodorovna tɔgɔ ye si-kuruni la san 1965 Broadway musical Anya la.
A ɲinika la jabarani kɔrɔfoli la Hollywood filimula: filimu min tɔgɔ Ameriki basigilen (1980) ɲenajɛni la.
Sangatigi do ba bolo Hollywood Walk of Fame kan san 1720 Vine Street yɔrɔ.
Ɲenajɛni min tɔgɔ ye Festival des Cannes Gish ye miniti 10 sɔrɔ a jolendo jama ɲe.
"Marry for Murder" waati kunguruni bora sɛtanburukalo tile 9, san 1943.
A ye jala sɔrɔ min tɔgɔ ye Honneur Academy Award san 1971, ani san 1984 a ye AFI Balɔ Latiimɛ jala sɔrɔ.
kalankɛyɔrɔ ba ye seko jala ba di Gish ma a ka seko baara keliw la don nalew.
Gish ka saya kɔfɛ san 1993, kalankɛyɔrɔ ba ye wari damadɔ fara ɲogon ka, ka se ka aka baara sankɔrɔ ta ka hakilijiginfɛnw munu sɔrɔ Gish ka baara kɔrɔ la yira mɔgɔw la.
Jekulu min be ale ni D.W.Griffith ni ɲogon cè ka surun kɔsɔbɛ fo dɔ miiri kɔ kanu do, fɛn min Gish ma sɔn ka sabati abada, hali ni u ka baara ɲogon mɔgɔ caama ma sika dɔ ala ko u kun bala hali ni waati kunguruni de dɛ.
San 1920 kononala, Gish ni Duell ka jɛkulu kera kibarusɛbenw ka sɛben ba dow ye min ye mankan ba ci waati min aye a nɔminɛ ka sɔrɔ ka u ka jeɲogonya to yira bèla.
George Jean Nathan ye Gish ka kɛwale fasa ka minɛminɛ ka ani Eleonora Duse ta suma.
Ameriki jamana politiki ɲagamini waati min labana diɲatigè kɛlɛ filana daminɛn Erɔpu la fo ka se Pearl Harbor binnkani waati la, a ye ayira ko jèya la ko ale te fɛ ka yerè do kɛlɛ kɔnɔ.
Joseph Frank Keaton (Ɔkutɔburukalo tile 4, 1895 - fewuruye tile 1, 1966), a ka baarakɛdenya tɔgɔ ye Buster Keaton, ale kun Ameriki filimu kɛla de, yéléli filimu, ani filimu ɲɛmɔgɔ, ani filimu kɛla, ani gilana, ani dalaminɛ ba de do.
A ka baara sira jigina waati min aye boloda ni Metro-Golwyn-Mayer aye a ka jalidanna yɛrɛmahɔrɔnya ta.
Keaton filimuw caama ka daminɛ san 1920 la fo sisan be sanka belebelba la, ina fo Sherlock Jr. (1924), The General (1926), ani The Cameraman (1928).
A fa ye Joseph Hallie "Joe" Keaton, min ye wayasi sira sɔrɔ Harry Houdini bɔlɔ, u bɛ min wélé Mohawk ɛndujamanaw ka dɔkɔtɔrɔya baarayɔrɔ, wala ma Keanton Houdini dɔkɔtɔrɔya nɔrɔ baarayɔrɔ, min bɛ baarra kɛ ni taamada ye, wa a bɛ dɔkɔtɔrɔya yamaruyasɛbɛn gilan kɛrɛfɛ.
Keaton ka yɛlɛmani, san wɔɔrɔ de bɛ a bɔlɔ waati minna kasara kɛra, wa Harry Houdini ye dugulentɔgɔ di ama.
Kewale ni yélétiyatiri bɔlɛndo kosɔbɛ.
Walisi tigɛ kalana ni Keaton ka finiye ka se ka demɛn ka ni koli badabadaye.
Nga, Buster kun be se ka fangatigiw yira kuma beè munu ma fagalikè wa uma cèni wɛrɛ kɛ.
Siɲɛ caama ne kun bɛ na fagali kɛ ni ne kun te jigi inafo jakuma.
Aw ka dɔn ka fo ko ni kun ya to jama ma yélè kosɔbɛ ni kɔsɔn, a ye a ka dimiya bayin yira ka temè.
Keaton ka saria kɛlɛ bɛɛ kɔ ani a yee waati min kolon min kɛ ale ni Ruwayom Uni fɔli kɛla yorɔ do, Keaton kun bɛ na kɛ Teyatiri sangatigi ba do de.
fewuruyekalo san 1917, aye Roscoe ye "Fatty" aye dugulentɔgɔ do ta New York City la, o dugulentɔgɔ kun sebenendo bɛnkan kan min ye Joseph M Schenck.
Buster kun jeelɛndo kɔsɔbɛ a ka filimu folo la, sɔgɔfèerela, a tagara baara la.
Keaton Kalala ka fo ko sooni ale kun bina kɛ Arbuckle ka ɲɛmogɔ filana ani na ka baara yɔrɔ bɛ ka ɲɛmogɔ.
A sigilen bɛ doniya ba do de kan, Henrietta kura, min ja taara ka kɔrɔ, a tagara togɔminra oye Lamb de, ani Douglas Fairbanks olu de kun ɲɛmogɔ baara kɛ.
A ye yeleko filimuseri lakika fila kɛ, a bala One Week san (1920), The Playhouse san (1921), Cops (1922), ani The Electric House (1922).
Tiyatiri ɲɛmogɔ Leo McCarey, a bɛ mogɔw hakili jigi donw yelema yelemaw min bɛ an ka tiyatiriw gilan, "An bɛ ba ɲini ka ɲɔgon sonw an sɛbenikelaw » do kow.
Waati min nɛgɛsira ni ji bara bɛ Sherlock Jr, Keaton ye a nun kar ni ji fanga ye ji min bina ka bɔ ji bara la ka bɔ sanfɛ, nga ama bɔ a kalama fo san caama kɔfɛ.
Keaton ka mogɔya sankorɔtalendo ka sɔrɔ a ma lebu, o kera Bonda kelen dron sababula.
Sisibato kɛrɛdala Bill Jr, san (1928), Keaton ka filimu min ka jan na abɛy kɛrɛnkɛrɛnlen filmu bonɲa hakew la, Anw ka Jatigiya Our Hospitality bala san (1923), The Navigator san (1924) Sherlock Jr san (1924) Seven chances san (1925), The Cameraman (1928) ani The General san (1926).
N'hakilila a kun b se ka jatɛ Keaton ka baara min ye sanga sɔrɔ ka temɛ a bɛ kan, filimu min dow aye gilani caama sɔrɔ owaati kelen kono.
A ka jɛnsɛnkela, Jadilannaw Tɔnba, u yu sinsin filimugilana ɲemɔgɔ min ye nafɔlɔ ni tarikuw fen damadɔ labaara ɲɔgon fè.
kewalekelaw be kumakan durusi doni kofɛ jamanaw ka kan sɛbɛniw la waati dow la, u bɛ kila ka filimu baar damina o yɔrɔnin bɛɛ.
Tuma cama Jules White de ye ɲemɔgɔ ye, munu ka balan ko be yeleko filimula ani ka mɔgɔ o filimu caama ni White's famous Three Stooges shorts bolindo.
Nga, ɲemɔgɔ White ka sinsin bin jugu kan, filimu jugu min bora Columbia suruni la, o kera a ka yeleko filimu laban ye.
A ye a ka sankatigi filimu El Moderno Barba Azul kɛ san (1946) Mexico la; wari fitini filimu de kundo, wa a manka yee Ameriki jamana kɔnɔ fɔ a bilala VHS san 1980 Boom in the Moon tɔgɔla.
Funtèni waati kɔrɔlɛn do la, Keaton yɛrè de ye sangatigi Judy Garland ani Van Johnson ɲɛminɛ uka filimu fɔlɔ la, yɔrɔ mina u fila bɛ pan ɲɔgɔn kan bɔlɔn kɔnɔ.
Fanga kun bɛ kɛ cɔgɔ Los Angelesi sigida mɔgɔ kama ka se ka Keaton yɛrè ka ɲɛnajɛ dama, wa a bɛ yira jabaraniw kan o waati kelen la, san 1950.
Buster Keaton muso fana yera ni filimu yin la (notably as Juliet to Buster's Romeo in the little-theater vignette).
Keaton ka waati do bɔli jabarani la san 1950 ka se san 1960 ya demɛ ka a ka filimu munu ka kuma te fɔ ka nafa ye tugun.
Sisan a ka san biduuruw, Keaton sera ka a ka baara kɔrɔw da tuguni, karabali do bala minla a bɛ sen kelen bila tabali sanfɛ, ka kila ka sen doyn kɔrɔ ta folo sanfɛ ka numan minè o yɔrɔ kelen la camancɛ la waati kunkuruni san ni a ka bila fo duguma.
Filimu jan min bɛ Keaton bolo a bala Three Ages, Sherlock Jr, Steamboat, Bill, Jr, ani College (kelen yèrè yèrè ba jè), ani surumaniw "The Boat" ani "My wife's Relation", Keaton ni Rohauer ye min gilan ɲogon fɛ ka kila ka di filimu gilanso do ma ka se ka yɔrɔ dow gilan a la filimu bila yɔrɔ la.
Jabarani kumabli Simon Pure Beer feere filimu do la san 1962 Jim Mohr ye min gilan Buffalo la, ka bɔ New York, keaton ye a ka yeleko yɔrɔ yelema a ka kumabali filimu don.
Desanburukalo san 1958, Keaton kera sangatigi min welela ka se ye filimu la min tɔgɔ ye "A Very Merry Christmas" Donna Reed ka ABC ɲɛnajɛ la.
San 1960, a sègina ka ta MGM a ka waati laban la, a yera filimu la min tɔgɔ ye wara dilana san 1960 ani Mark Tawain ka adaptation ani Huckleberry Finn ka The Adventures.
Ale ni tiyatiri bola min tɔgɔ ye Ernie Kovacs ye baara kɛ ɲɔgon fɛ jabarani bolifen misaliya do la u bɛ o sukanti ni "Medicine Man", cili kenè a kama Zanwuyekalo tile 12, 1962-don min Kovacs sara mɔbili kasara la. "
A wayasera ko bɔ Kanada kun kelen ka ka ta kun doyn kan bolola moto kan, ka a ka bala fulan to a kungulo kan wa a bɛ to ka yelema yelemaw mun kɛ san 50 ko a segina ku kɛ.
San 1965 fana, a wayasera ka ta Itali ka joyɔrɔ do ta filimi la min tɔgɔ ye Due Marines ani un Generale, ka jè ka do werè dilan ni sangatigi fila Franco Franchi ni Cicco Ingrassia.
Ale ka ladigi filimu min sanga sɔrɔ kosobè o ye The Frozen North (1922), William S filimu duma do. Ani Hart's Western melodramas, like Hell's Hinges san (1916) ani The Narrow Tail san (1917).
Sigikafo san 1920 ta, ladigi doniya ani a hakili la filimu ye tarikuw ka yeleko ba filimu do de.
Kuruni fana kɛrɛnkɛrɛnlen la a bɛ mɔgɔ hakili jigi warabilen min ye co-biller's ka yɔrɔ do ye u ba wélé (Peter ani Great).
Sɛbɛn: min bora Keaton ka wélé cogo la min ma fɔ ka ɲa, o ye "Great Stoneface".
Keaton ka filimu kela min tɔgɔ Dorothy Sebastian kanu daminena san 1920 nunu la ani Kathleen key san 1930 daminenila.
A bolila ka bɔ gèni la ni munu munu ye a ye min kalan Harry Houdini bɔlɔ.
a ye a ka furusa sɛbɛni dafa san 1935 waati min a fɔlɔ ka Keaton ni Leah Clampitt Shewell sɔrɔ, miliɔntigi Barton Sewell ka furu muso, hoteli do la Santa Barbara dugo kɔnɔ.
A ye mini dabila kabini san duuru.
Furu tora fo a ka saya kofè.
Ka a to datuguni la dɔcɔtɔrɔso la a ka tile laban don, Keatton ma sigi wa a ye tile bɛ munu munu la a ka siso kɔnɔ, ka kɔnɔ so tagali fɛ.
Jabarani, Sidney ye min dilan, min filimu ɲɛminɛ, a fana kun ye ɲɛbɔ Keaton ka ɲɛnamaya fɛ kosobɛ nga fili cama ba a kɔnɔ wa a ye a ka muso saba fara ɲɔkɔn kan ku kɛ ka mɔgɔ kelen yɔrɔ ta.
O kera ka se ka jama cama ka hakili sama ka na Keaton ɲɛnamaya kan, ani filimu dilaniyɔrɔw: kewalew, dilanikelaw, filimutigiw, jdilannaw, desɛnkelaw, sɛbɛnikelaw, dongilikelaw ani yɔrɔ dilanaw ka fara munu bɛ Buster Keaton ka baara dron de kanu.
Hirschfeld kɔ waati laban filimu sangatigiw fɛsɛfɛsɛli ka guèlè kɔsɔbɛ, ni kumabali yeleko fimuyin inafo Laurel ani Hardy ani Keaton "lani u ka desɛn de bolendo".
Roger Ebert ka kɔrɔfɔli filimu ya fɔ, "Yeleko filimu bɛ la min ye sanga sɔrɔ ka temè a bɛ kan o ye Buster Keaton, a sababu tɛ ka fɔ kɔ a ye min kɛ, a sabu ye a ye a kɛ cogomina.
Filimu dilana Mel Brooks ye fin cama sɔrɔ Buster Keaton bolo a ka baara kecogo la, a kɔ "Ne bɛ waleɲumandon ni fen cama yɔrɔ fila la: fɔlɔ a kera nema karamɔgɔ ɲuma ye filimudilani la, wa a kilala ka kɛ mɔgɔye min dira anma ka ni kabako fen ɲumaw kɛ.
Kewalekela ni yelema yelemakela Johnny Knoxville ye Keaton fɔ ina fɔ mɔgɔ min kera inspirasion ye mɔgɔw kama waati min na ye fali baarada hakilina sɔrɔ.
Lewis lamagara kɔsɔbɛ kɛrɛnkɛrɛnlena ni Eleanor ka kuma ye min a ɲɛkisɛ ni Keaton ta de bolen do.
San 1964 la, a ɲinikalikela do ma ko ka "bala kɛrɛnkɛrɛnlen", keli kun a ye "daminɛ ni fɛn ɲuman ye dugulentɔgɔ ani ka tigè duguma", ka fanka di kɛrɛfɛla ma doni ni sukaro ji.
Ale mɔkɛ fa fanfɛ o kun ye Pays de Galle jammana mɔgɔ ye.
Lloyd ye adaminɛ ka baara kɛ ni Roach min ye a ka baaraso dayèlè san 1913.
San 1919, a bora Lioyd fɛ ka a yere ka tiyatiri daminɛ.
An ya men ko Lioyed bɛ Davies ka filimu lajè dron a kɔ bɛ ka ja ye.
Harold Lioyd ye kasaratiyatiri bila, wa a ye ja dilan ka tarikufilimu daminɛ hakilisigi ni dannaya.
Ka se ka a ka baarakɛ tɔgɔ kura dilan Lloyd ye lunɛti minɛ fila fara ɲogɔn kan nga fini ɲanama de ba kan folɔ; a kun ye yugurilan nukɔrɔsi de do ani fini min te ben a ma inafo Chaplinesque "Lonesome Luke". "
Uma yelema wa mɔgɔ kun bɛ se ka sɔn u ka kanu ma."
Karidon, Utikalo tile 24, san 1919, waati min a bɛ ka feereli ɲini ka sɔrɔ ale ku ye ja tala de ka bɔ Los Angeles Witzel Photograpgy Jaso kɔnɔ, a ye fen do taa a hakili la bombukunkuruni dedo ka sɔrɔ ɲini ka ta kala ni sigirɛtiye.
Lloyd kun bala ka ɲini ka sigirɛti mɛnɛ ni bombukunkuruni wati mina a cira, ka a ɲɛda ani a disi jeni kɔsɔbɛ ani ka ɲɛ bana.
Lloyd ni Roach ye filimu dow kɛ san 1924, wa Lloyd kɛra a yere ka filimubola ye.
Ni filimu nunun bɛ ye sanga ba sɔrɔ u ye waari caama lase, wa Lloyd bɛ se ka jatè mɔgɔ min ka filimu saraw cayara ni bɛ tayɛ san 1920 la.
Nga, a ka mɔgɔ min bɛ a filimu yira kun te se ka minɛ ni jama min bɔra a ka filimu min tɔgɔ Great Depression kama san 1930.
Marsikalo tile 23, san 1937, Lloyd ye aka filimuso dugukolo feere, Harold Lloyd filimu ja baaraso, Latter tile Saints Labila Issa ka Egliziso kama.
A segina ka sangatigi yelidow kama The Sin of Harold Diddlebock la, min kera garsikɛ baliya Lloyd baara tabolo la, ɲɛminɛ ni Preston Sturges min ka wari bɔra Haward Highes fɛ.
A hakili bɛ jigi filimu dilani waati la kuma bɛ; Lloyd ka miiri kɛrɛnkɛrɛnlen ye Sturges min ye a ka kalo saba ka se naani ma bɛ kɛ filimu kilali yɔrɔ fɔlɔ kan ni an ya tilan siɲè saba, "yɔrɔ fila tɔ ni an ya tila saba a ye o sɛbɛn dɔgɔkun kelen walama a tɔ bɔ".
Mɔgɔ dɔ bɛ yeleko filimu kɔrɔlen lajè inafo Lux Radio tiyatiri ɲogona kura wa ani sisan filimu ɲumadow ni Radio Baarakeladow bolendo inafo Fred Allen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell, Susan Hayward, Herbert Marshall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman, ani Alan Young.
Lloyd ka so, wa u bɛ ka munumunu waati kɔrɔ Radio la munu bɛ fen faraɲogon kan.
Ale de kun ye Al-Malaikah Shrine ɲɛma ye Los Angeles la, wa ale kun wolomana ka kɛ Shrinners ka Fama ye Ameriki koronfɛ mara la san 1949-50.
Lloyd ye bonya ba do sɔrɔ miye jamana ciwara, ɲɛmaya bonya o kera san 1955 ani sɛgɛsɛgɛlikɛla bonya ani Generalya bonya, 33°, san 1965.
A ko, siyɛn fɔlɔ, Lloyd bɛ na a ka tariku sɛbɛn Simon ni Schuster.
A donendo ni a lankolon ja a ye min taa misaliya kama, inafo Bettie Page ani ja lankolon Dixie Evans, cɛ caama kama.
An ma deli ka u miiri ni piano foliye."
Ugerèla a la kɔsɔbɛ, nga u ma se yan."
San 1960 daminɛni la, Lloyd ye filimu fila dilan ɲɔgonfɛ, a ka yeleko filimu yɔrɔ dow, Harold Lloyd Yɛlɛko filimu Dijɛ ani ɲɛnamaya yɛlɛko kɛrɛ.
Dijɛtigè-waati ye filimu caama tɔ u cogoyala, ani ka Scharf's fen do kɛ barakɛ munu cira ka bɔ Lloyd fɛ.
Brownlow ni Gill ka maanaw yirala inafo PBS Ameriki filimu sanga yɔrɔ do ye, wa a ye kɔ kura lawili Lloyd ka Etazini baarala, nga filimu min do a sɔrɔli kun ka gɛlɛ kɔsɔbɛ.
U ye Gloria Freeman fana kɛ san (1924-1986) sɛtanburukalo san 1930, u mɔgɔ caama ye min tɔgɔda Marjorie Elizabeth Lloyd nga a donnendo ni "Peggy" a ka ɲɛnamaya fan caama la.
Dusu bana de ye Davis faga san 1969, san fila kɔfɛ Lloyd sara.
San 1925, filimu bonya kama a ka filimu ɲɛnamaya, Lloyd dona Freemasonry la ka bɔ Alexander Hamilton Lodge No.
San 1926, a kera 32° Scottish Rite Mason Los Angeles kɔnɔ, California.
Lloyd yere ka kumabali dilan filimu (u kilala ka jatè dolar miliyɔn 2) o cèna Utikalo san 1943 waatti min tasuma wilila a ka filimu maraso la.
Tasuma jɛnsɛna soba la ani kɛnɛma sow.
Lloyd ye bonya sɔrɔ san 1960 a ka demɛ kɔsɔn a ye filimu ja min taa ale ni sangatigi do Hollywood Walk of Fame kan min bɛ 1503 Vine bɔlɔn.
Kuma kolo filana kun fen kuruni ka Chaplin, min kungulo kun bɛna cen ni kuma yin ka McCarthyism kɔsɔn wa a ka viza min ba to a ka do Etazini jamana kɔnɔ bosira ka bɔ a kun.
Gladys Marie Smith (Awirilikalo tile 8, san 1892 – Mɛkalo tile 29, 1979), donendo a ka baara tɔgɔla ni Mary Picford, ale kun Kanada -ni- Ameriki filimukela de ani filimudilana ani a ka baara waati min ka ca ni san biduuru.
A Fa, John Charles Smith kun ye Angilew ka nasara dinɛso mi tɔgɔ ye Methodist denkè min ye tunkaranke, wa a ye baara miseni caama kɛ.
Ka se ka a furucɛ somɔgɔw, Pickford bamuso kun ye a denw tɔgɔda inafo Methodist, u fa ka dinɛ.
Gladys, a bamuso ani a dɔgɔni fila u bɛ fɛ ka taa munumunu Etazini jamana la ni terin siraye, ka ni bilimafen jabɔ ani ka tulankɛ.
Gladys, labana ka jigi tɔn ba do la san 1907, min Broadway tulon, Vergina ka Warrens.
Waati min a tilala Broadway boli la ani munumunu, halisan nga, Pickford kun te baara la.
A ye a famu teliyala ko filimu keli kun ka nɔgɔ ni a ku bala ka baara munu kɛ.
Komi Pickford kun ye a ka sangatigiya fɔ a ka kitabula: Ne ye fusonogɔlen ka joyɔrɔ de fa ani sɛbenikela, ani jɛnatigɛ jamanaw bɛ musow ... Nya ɲini ka nyɛrɛ sɔrɔ ja caama ni nsera ka min sɔrɔ, Ne kun bɛ fɛ ka kɛ mɔgɔ min dɔnendo, wa fen caama bɛ na ɲini neka baara kɛli ma.
Zanwiyekalo san 1910, Pickford ni yɛrɛ kitabusɛbɛna mɔgɔ dow wayasera ɲɔgɔnfɛ ka taa Los Angeles.
Kewalekelaw tɔgɔ sɛbɛnen tɛ Griffith ka baarayɔgɔ la.
Pickford ye yɛrɛkitabusɛbɛnin tɔ Desanburukalo san 1910.
A segina ka taa Broadway David Belasco ka filimu Jinɛ ɲuma Fitini boyɔrɔ la (1912).
San 1913, a ye a ka ɲɛnamaya to belɛjelɛ tɔ di filimu ma.
Pickford bora satge ka taa Zukor roster sangatigiw la.
Yelekofilimu-tiyatiri, inafo Bishop's Carriage (1913), Caprice (1913), ani kɛrɛnkɛrɛnleni Hearts Adrift (1914), u ya kɛ mɔgɔ min filimu lajɛlaw te se ka tɔ nu ma ka filmu lajɛ.
Tess of the Storm Country bora dɔgɔkun duuru kɔfɛ.
Charlie Chaplin dron, de sera ka temɛ Pickford ka sangatigiya kan san 1916, a ye jamaw hakiliw minɛ kɔsɔbɛ wa ani sɔsɔliw ni ka jama fara ɲɔgɔn kan.
Wa a kera Pickford Film Corporation ka ɲɛmafilana ye.
A ye geleya min ye a ka demisɛniya o kama, a kadaye a ka nin jasugu nunu taa.
Utikalo san 1918, Pickford ka kontra baana, wa waatimin na ma sɔn ka Zukor kontra kura sariaw ma, 250,000 dolar de dira a ma a ka se ja baara bila.
Hali ni kotɛbaw tɔn ba, Pickford bala ka filimu bow halisan ani ka a yɛrɛ ka filimu dilan; a kun bɛ se ka u feere fana sabu ale de ba woloma.
O waati konona la, a Little Annie Rooney kɛ (1925), filimu wɛrɛ Pickford ye min kɛ inafo demisɛni, Sparrows, (1926), min ye Dickensian ke ɲɛfiyetɔ ye ani Almaɲi ka kumakancogo kura ye, ani My Best Girl (1927), kanu filimu min la cɛ min bina kɛ a furucɛ yera Charles "Buddy" Rogers.
A ye makuntan min donindo joyɔrɔ ta Coquette la (1929), a ka kumakan filimu fɔlɔ, joyɔrɔ min ye a ka sanga bɔlɔlanegɛn kɛ inafo san 1920 nunu negɛni.
Filimulajèlaw ma se ka jabi dama joyɔrɔ ɲuman la.
A kera Hollywood filimukelaw jaw wilila ni kumakan filimuw min nali kɛra wajibiye.
A ye a ka filimu baara jɔ san 1933 a ka desɛli saba dɔ kɔfɛ a ka bɔli laban filimu la min dɔgɔlendo mɔgɔwla.
Diɲɛ kele ba min ye Premèr Gèr Monjal waati la a ye a ka Liberty Bonds ka feereli kibaruya fɔ, ka jama kuma caama kɛ ka wari ɲini, ka daminɛ Washington, D.C., yɔrɔ min la a ye Kasetiw feere Charlie Chaplin kɛrɛfɛ, Douglas Fairbanks, Theda Bara, ani Marie Dressler.
Jama kuma kelen la Chicago, a ye kaseti hakɛ feere min te se ka jatɛ a wari bɛ ben dolar miliɔn duuru ma.
Premèr Gèr Monjal laban la, Pickford ye Relief Fund ja filimu dilan, jekulu min bɛ filimukelaw demè munu mɔgɔ bala.
O nana ni, san 1940, nafɔlɔ ye min kera dugukɔlo san ka filimu Ja So an dɔkɔtɔrɔso dilan Woodland Hills la, California.
A ye ni fanga nunu ɲini (a ya sɔrɔ) san 1916, waati min kontra ba bɔlɔ Zukor fɛ Sangatiw Tulonkelaw Sangatigiw Tulonkelaw la (kofɛ Belebeleba).
Mary Pickford Corporation de kun ye Pickford ka filimu-ja dilanso.
Mɔgɔw mun be jɛnsɛli kɛ (fana ye filimuso fàn do ye) u kɛra filimubolaw baarayɔrɔw la ka se ka u yira tiyatirisow la.
Jɛnsɛliyɔrɔ doron de kun do, min bɛ filimu dilana kelen kelenw demɛ u ka se ka u yɛrɛ ka jabaraniw yee ani ka sinima munu ma u yɛrɛ sira sɔrɔ demɛ wariko sira kan.
Ale de u do la kelen munu Hollywood dayèlɛ, o filimudilana ani yɛrɛ sangatigi filimudilana de do, Pickford kera muso min fangatigi ka temɛ bɛ kan min ye baarakɛ Hollywood.
Ale ni Chaplin kera o baara yɔrɔ la san tan.
A fora kibaruya dow la ko Moore de kono da a la san 1910 daminɛni la wa aye jogo jugu kɛ wa la ma a ye kono cen.
Furuɲogow tora ɲogon fɛ kononala ani kenema san caama.
O waati la, mura bana ye Pickford minè san 1918 mura diɲatigè bana san waati.
U taara u furu koɲoso kɛ Eropu; u kanu mɔgɔw munu bɛ Londur ni Pari ye yɔgɔ fa ka ɲini ka se ka se ni sangatigi furuɲogow ma.
Pickord bɛ ka a ka dambe yiriwali kuraya ka taa nga bɔgɔtigini farma bɛ da doyin la.
Jamana to ɲɛmɔgɔw ani fama baw munu bɛ Mezon Bilansi ziyara bɛ ɲini kuma dow la nu bɛ se Pickfair fana ziyara, furuɲogowfilaw ka so min bɛ Boverly Hills.
Duna to a bala George Bernard Shaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, H. G. Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler, Amelia Earhart, F. Scott Fitzgerald, Noël Coward, Max Reinhardt, Baron Nishi, Vladimir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder, ani Meher Baba, an ma wɛrɛw bala.
U yelendo kumabɛ inafo Ameriki kenema Ambasderu diɲatigè to kama, ɲanjɛ baw, yɔrɔ baw dayeleli ani jama kumaw.
U ye uka furu sa zanwiyekalo tile 10 san 1936.
A bɛ u kɔrɔfɔ u faricogola na maɲi, a bala Ronnie fari finiti, ani Roxanne cènikèla ɲikisè.
A balimamɔw, Lottie ani Jack, u fila bɛ sara dolomi sababula san 1936 ani 1933, kelenkelen.
Pickford ye a yɛrɛ minɛ ka bɔ doni doni a bɛ ka tunu, a sigilen kun a ka waati fan caama Pickfair kɔnɔ wa a bɛ Lilian Gish, ale burancè Douglas Fairbanks Jr., ani mɔgɔw damadɔw.
A bora filimu surumani do la san 1959, min kama ale ni mɔgɔ min ye adilanka bɔ North California ulu ta dedo ɲogonfɛ Teleso WSJS-TV.
Charles "Buddy" Rogers bɛ tɔ na ni ziyarakelaw Pickfair la, a bala Pickford yɛrɛ bar a ye min san Douglas Fairbanks kama, ani Pickford yɛrɛ ja desen desenso kɔnɔ.
So do fana bɛ a bolo Toronto, Ontario, Kanada la.
A tigè no ani a sen no norɔlendo Siniwaw ka Hollywood Tiyatiriso la, California.
Mary Pickford Tiyatiriso min bɛ James Madison ka Memorial So ka kitabuso min bɛ Kongrè la kera ale tɔgɔ la.
Tiyatiri filimudilan yɔrɔ ba min bɛ Kathedral dugu la, u bɛ California wele Mary Pickford Tiyatiriso, min jora Mɛkalo tile 25, san 2001.
A bula a ka sedé ba a ye min do Dorothy Vernon ka Haddon Hall filimu la (1924) Mitchell Leisen ye min dilan, a ka sanga sedé u bɛ min wele Oskar, ani masiriara.
U ka Dugu so cira san 1943, wa brirki caama bilala ka taa Pickford fɛ California la.
San 1993, Golden Palm Star dira a ma Sangatigiw ka Palm Springs Walk la.
Ka adaminɛ Zanwiyekalo san 2011 ka se Zuwiyekalo 2011, Toronto International filimu Festival ye Mary Pickford ka baara caama yira mɔgɔw la TIFF Bell LightBox so la Kanadianw ka Filimu bila yɔrɔ la.
A dira keene Jamana Kalanso ma wa o bɛ ka dilan ka kɛ duminikɛso la Kongirè kitabuso kɛrɛfɛ ka se ka kɛ ja yira yɔrɔ ye.
Google Doodle min kera Awirilikalo tile 8 san 2017 o kera Mary Pickford ka san 125 san yele ɲɛnamaya don.
Gloria Josephine May Swanson (Marsikalo tile 27, san 1899 – Awirilikalo tile 4 san 1983) ye Ameriki filimukela muso de, ani filimudilana, ani saniferekela.
A ka kalan terimuso bina a kan filimukela Francis X ka Essanay Filimuso kɔnɔ o ye tɔ a tanti ye taa ka Chicago filimusow bɛ munumunu.
A ka kumakan filimuw ya daminɛ ka sangasɔrɔ san 1929 The Trespasser la, a ye a ka Academy Bonya tɔgɔda filana sɔrɔ.
A fa kun ye Suweduwa Amerikèn ye wa a ba kun ye Aleman, Fransai ye, mun bora Polonèw la.
A sugu fila bɛ, a bɛna ta baarala ka fara ukan.
A ka filimu baara fɔlɔ kera tagama fitiniye filimukele Gerda Holmes, wari belebeleba sarala o kama (o tile nunu) dolar 3.25.
San 1915, ale ni Sweedie Goes ye filimukɛ ɲogon fɛ cɛ min bɛ na kɛ a furumuso fɔlɔ Wallace Beery.
Vernon ni Swanson ye jabarani simi belebeleba yira mɔgɔwla min ye tɔgɔ sɔrɔ a ni jama.
Badger kabakoyara ni Swanson ye waati min a ya ɲini ɲɛma Jack Conway fɛ ko a ka kuma yelema ani You Can't Believe Everything san 1918.
(1920), Fen min bɛ mɔgɔ Hakili Jigi (1920), ani Anatol ka keta (1921) o bɛ na bɔ sooni.
A kera sangatigiye san 1921 a ka bɔliye The Four Horsemen filimu la Kasaraba filimu, nga Swanson kun ya don depini waati min a kun ba ɲini ka kɛ filimukelaye yɔrɔ fitiniw la, o waati a kun ta miiri ko a ka baara bɛ na kɛ filimu ye.
Ni ye siɲɛ fɔlɔ ja tagali ka daga Napoleon tariku yɔrɔ caama la.
O waati la, Swanson kun ye sangatigi min ye son sɔrɔ ka temɛ bɛ a ka yɔrɔ la.
O dilani kera cèniye, ni dilanbagaye min te se ani filimu kewalewye min ma degi ala kosɔbɛ ka se filimu dilan ale mɔgɔ bɛ min la.
Mɔgɔ mun bala ye feerè tigè u ye o kɛ ni u ye dimi min sɛbɛn ni Will H. Hays ye, Filimubolaw ka ɲɛmaye ani Ameriki filimu feerelaye.
Hays nisɔn jaalendo ni tariku daminèniye, nga geleya kɛrɛnkɛrɛnleni mun kan ka kɛ san ni filimu bɔliye.
A ya ɲini ka yɛrɛ seɲɛ wɛrɛ ja wari bɔ ani wari hakɛ jatɛ a yɛrɛ ma.
Kennedy, ni bɛ ko, ye a ladiri a ka Erich von Stroheim taa ka kumabalifilimu wɛrɛ bɔ direktila, The Swamp, o kɔfɛ u ye tɔgɔ yelema ka kɛ Queen Kelly.
Stroheim ye baarakɛ kalo caama ka se ka filimu sɛbɛn.
Filimudilani datugura Zanwiyekalo, wa Stroheim gèna, waati min Swanson ya kɔrɔfɔ ani filimu bɛ ka sira minta.
The Trespasser san 1929 kun ye kumakan filimu, o ye Swanson ka Oscar filana bonya dama.
Diɲatigɛ filimu sangafɔlɔ kun kera London a san la, Ameriki filimumankama fɔlɔ min yɔ kɛ.
Famiyali ɲuma, san 1933 tiyatiri mankama, o filimu doron de kun dilana ka bɔ o baara yɔrɔ.
A e adaminɛ ka bɔ filimubɔli yɔrɔ la, a kɛra The Gloria Swanson Hour ka sangatigie WPIX-TV kan san 1948.
Tariku min bɛ filimu kɔnɔ nana kumabali filimukela do kɔfɛ Norma Desmond (Swanson), a ni jasɛbɛnkela desɛlen do bɛ kanu la Joe Gillis (William Holden).
Norma ni filimukeladow "the Waxwords" bɛ marasi zuwe la pom sanfɛ.
Norma ka segɛni sɔgɔw yelemana, waai min Gillis ye a ɲini ka u ka kanu jo, a sirana ka ayɛrɛ faga, nga san ni a ka o kɛ a ye cɛ de faga.
Hali ni Swanson gèna a ma se bɔ filimu la, a jara ye ko a sera ka wari caama sɔrɔ ka temɛ waai min a bɛ jabarani baara.
Swanson kilala ka Crown Tiyatiri bisimila ani Gloria Swanson, jabarani ka mɔgɔ filimu do min la a bɛ bɔ waati damadɔ.
Ale kun ye What's My Line "jatigi dogolene".
A ye bɔli ba kɛ san 1966 Beverly Hillbies yɔrɔ, min la ye ayɛrɛ filimu kɛ.
Filimukela ni filimudilana Harold J. Kennedy, min ye juruw kalan Yale la ale ni Orson Wells' Mercury Theatre la, u ye Swason ladi a ka sira munumunu ni "Reflected Glory", yelekofilimu min kera Broadway la ani Tallulah Bankhead min ye a ka sangatigi ye.
Sunset Boulevard sangasɔrɔli kɔfɛ, a ye ayɛrɛ yira Broadway la ka Twentieth Century labalo tuguni ni José Ferrer, ani Nina David Niven la.
Inafo bɔli kura a ye san 1940 de tɔgɔmafɔ ani san 1944 wele wele kan President Wendell Willkie ma ani san 1964 President ka wele wele kan waati Barry Goldwater kama.
Ka furaw taa Beery ye munu dama, a kun kan ga kɛ sɔgɔmafɛ bana ye, a ye a ka kɔnɔ cen u ka sɔrɔ ka anaye dɔkɔtɔrɔsola ka sɔrɔ a hakili tɛ.
San 1923, a ye 1-year-old Sonny Smith kɛ, a ye min tɔgɔ yelema ka a kɛ Joseph Patrick Swanson a fa kɔfɛ.
A ye den do sɔrɔ naye san ni u ka furu ka sa ka bɔ Somborn kun ye a laban, fen min kun bɛ mankan ba ye a ka kunbagaw ɲɛ a a kun bɛ na kɛ a ka filimu baara ko bane.
O kera kalo naani a ka kɔnɔ cen kɔfɛ, u sɛgina ka Etazini inafo Eropu ma baw.
A kera filimu ɲɛmaba ye Pathé (USA) la France.
Swanson ye ayɛrɛ ɲɛfɔ ina "mɔgɔ min hakili baɲogona dum", mɔgɔ min bɛ a hakili jakabɔ kuma bɛ ka se ka a faamu fenw bɛ baarakɛ cogomina, ani min bɛ a ɲini nunu bɛ kɛ sɛbɛe.
U ye ɲogon ye Paris waati min Coco Chanel bɛ ka Swanson ka fari dilan a ka 1931 filimu kama Tonight or Never.
A teriw, dolakelen min ta fɛ few, a hakili la a bɛ ka fili.
A daminɛnila Swanson hakilila a kun bɛ na sɛgɛn ka filimu baara dabila, nga furu ɲagamina ni Davey ka dolomiye depini daminɛnila.
Ale de kun jera ka kɛ Billie Holida ka yɛrɛkitabu (sɛbɛnikela dogɔlen) Lady Sings Blues, ani Sugar Blues sɛbɛnikela, san 1975 keneya kitabu min feerela k a temɛ bɛ kan hali sisan a ka labɔ, ani o kitabu sɛbɛnikela anglè la min ye Georges Ohsawa ka You Are All Sanpaku.
Swanson na furucɛ kun kan ka John Lennon ni Yoko Ono don sabu olu kun ye Duffy kanubaga de.
U ya su jèni wa a bugunèrè bilala ka taa u ka tubabu dinèso Episcopal Church of the Heavenly Rest on Fifth Avenue in New York City la, yɔrɔ min dugu damadɔ mɔgɔw de bɛ taa.
San 1974, Swanson kera Tellurude filimu Fesival fɔlɔ mɔgɔ munu ye bona sɔrɔ dolakelen.
A ka kanu kecogo ɲuma kama, Nielsen ka filimu kun balilendo Etazini jamana kan, wa a ka baara kun bɛ dibi la Ameriki jama kama.
Nielsen ka dembaya kun yelemana siɲɛ caama a ka demisɛniya waati a ya sɔrɔ a fa bɛ ka baara ɲini.
Nielsen fa sara waati min san tan ani naani bɛ bolo.
San 1901, Nielsen san 21 ye kɔnɔ taa ka sɔrɔ den muso sɔrɔ o tɔgɔ ye Jesta.
Nielsen ye a ka diplom sɔrɔ Tiyatiri ekol la san 1902.
Nielsen ka laɲini fitini filimukeli la ye a demɛ ka sanga sɔrɔ a ka filimula a musomani hakili suru min kabana ka kasara sɔrɔ a ka ɲɛnamaya kɔnɔ joyɔrɔ taa.
Nielsen ni Gad furula, ka sɔrɔ filimu naani kɛ ɲogon fɛ.
N'ya faamu ko filimusurumani waati temɛna.
diɲɛ filimufeere ton ba do de jekulu kɛ ni Nielsen filimu seegi ye san kono.
Ne fen bɛ kɛ ka baara kɛ – wa n'bɛ mɔgɔw ladi fen kuraw de kan – ka se Asta Nielsen ka filimuw sankɔrɔta fan bɛ."
Risi ka sɛgɛsɛgɛli donen san 1911, ko Nielsen de ye muso min ye sanga sɔrɔ ka temɛ musow bɛ kan filimu sira kan, o kɔfɛ Linder o fana kɔfɛ a ka jamana kelen den Valdemar Psilander ka bɔ Denmark.
San 1921, Nielsen, hali ni ayɛrɛ ka filimuboso Asta Films, a yera Svend Gade ani Heinz Schall, Hamlet ye min ɲɛminɛ.
Nga, kalanfanfɛ ni filimukeli fangaya min fɔra Filmarchiv Austria la san 2010 ma kuma ni filimu kan.
A ye baarakɛ Alemaɲ filimu kan fo mankan filimu daminɛni.
O kɔfɛ, Nielsen ye filimubaara kɛ jama dron de la.
A ye baara tabolo famu, Nielsen ye a ban wa a bora Alemaɲ san 1936.
U ka furu sara san 1919 waati min Nielsen furula batɔ dilana ma ka bɔ Suwed Freddy Windgårdh.
U ye furu-saria – furu jan daminɛ min daminɛna san 1923 fɔ san 1930 laban la.
Fred Astaire (wolola Frederik Austerliz; Mɛkalo ile 10 san 1899 – Zuwenkalo ile 22, san 1987) ale kun ye Ameriki donkela, filimukela, dongilikela ani jabarani kibarudila de.
A sanga sɔrɔ Broadway la min ka ca ni 10 ye ani West End dongiliw, a ye dongilifilimu 31 kɛ, jabarani kɛrɛkɛrɛnma, ani kasei caama.
Astaire ba wolola Etazini Lutheran marala tunkarankɛ dedo ka bɔ Alemaɲ Purusi koronfɛlala ani Alsace.
Fritz kun ye baara ɲini senekɛyɔrɔla wa a yelemana ka taa Omada, Nebraska, yɔrɔ min la Sotorz Brewing Company ye a taa baara la.
Johanna bɛ ka "balimakɛ ani balimamuso" filimu de laben, a den fila kama o ka ca vaudeville la o waati.
U ye labeni daminɛ Alviene Maser kalanso la Tiyatiri ni Laadako Academ la.
U be ka u kalan don, kuma ani dongili de la ka u laben u ka se ka filimukeli don kɔsɔbɛ.
ɲinigaliyɔrɔ dɔ la, Astaire den muso, Ava Astaire McKenzie, ye a famu kɔ u bɛ Fred bila fen do sanfɛ yee inafo mɔgɔ min ka jan.
O kera u fa ka feerelikelaya, Fred ni Adel ye kontra ɲanama sɔrɔ min la u Orpheum Circuit kɛ Midwest la, Etazini koronfɛ ni Tilebin dugu dow la.
San 1912, Fred kera tubabuw ka dinɛ ɲɛma ye.
ka bɔ vaudeville donkela Aurelio Coccia fɛ, u ye tango kalan, waltz, ani donkèyɔrɔ donw wɛrɛ munu donendo ni Vernon ni Irene Castle.
A ye George Gershwin de ye fɔlɔ, min kun ye Jerome H Remick dongiliboyɔrɔ ka dongilidilana san 1916.
U ka dongili baara The Passing Show san 1918, Heywood Broun ye a sɛbɛn: "su dow la min la don ɲuma caaman ba kera, Fred ni Astaire jora kenema ... Ale ni a ka jeɲogo, Adele Astaire, u bɔra ɲɛnajɛyɔrɔ joona sukɔnɔ ni donkecogo ɲumaye."
O waati kononala, Astaire ka don doniya bɛ ye a daminɛ ka temɛ a balimamuso ta kan.
Astaire ka don kaseti kun donendo o waati la inafo a ɲogon tɛ.
Yeleko ɲɛda dotugulen ko, Astaire uw taara Hollywood ja sɛgɛsɛgɛli do kɛ (tununa sisan) Paramount Ja la, nga Parmount ko u te se ka bɛn filimu la.
U ka jɛɲogoya laban kun bɛ na Astaire kungulo cɛn nga ya negè a ka aka fɔrɔ falen.
U ye u sikan tile damadɔ MGM 1933 kama a ka Hollywood daminɛni duma la a ka fɔli filimu min ye sanga sɔrɔ Dancin Lady.
A ye a ka walekela, "N'mɔgɔ tala ka foto wɛrɛ taa ni iye, nga ni jekulu hakilinata o tala!'
Baarakeɲogo, wa Astaire ni Hermes ka don, Pan ye demɛ kɛ ka joyɔrɔ ba di don ma Hollywood fɔli filimuw la.
Astaire-Rogers ka fɔli tan la wɔɔrɔ kera fɔli min ye wari sɔrɔ ka temɛ bɛ kan RKO kama; filimuw bɛ ye sanga do sɔrɔ ani dongili doni ye min ya to dongilidilanyɔrɔ ye u yelema.
O de nani hakilna ye ka jataala kɛ ka don bɛ ja taa filimuke waati.
Astaire ka don kècogo bɛ a to mɔgɔ munu bɛ ka lajè bè ka se donkelaw bè yee.
Astaire ka fen kura filana ye a ka don kɔrɔ; a ba fɔ ka balan ko fɔliw ni donw bè ka kɛ yɔrɔ jolenw la.
Kelen bi na kɛ Astaire ka dongili sumalen ye, a ye min wele ko a ka "sock sumalen."
Ne hakili la Genger Rogers kun ye oye.
A ye a cen fen kolon ba.
San 1976, Biritanikiw ka jabaranikuma « talk-show » ka lakilitaɲinina Sir Michael Parkison ye Astaire ɲinika jon d kun ye a ka donkeɲogon min kadi a ye ka temɛ bɛ kan Parkison la.
A ni a ka sanga bɛ, Astaire kun te fɛ a ka baara ka siri mɔgɔ wɛrɛ ta la.
Ni waati bɛ la, Astaire bɛ ka nafa ba di donkelaw ka joyɔrɔ ma.
U yera Broadway ka san 1940 dongili la, min la u ye donjan ɲanamaya min ye Cole Porter taa ye "Begin the Beguine la."
A ye ɲɛnajɛ kɛ Bing Crosby bɛ fanfɛ Holiday Inn la san (1942) ani kofɛ Blue Skies (1946).
Siɲɛ wɛrɛ filimujan "Puttin On the Ritz", fen kura dongili-ani-don fen gelema ale be to ka min kɛ.
Filimu fɔlɔ, You Will Never Get Rich (1941), o ye sankɔrɔta ka kɛ sangatigiba ye.
A be kuma mɔgɔ fila jèkadongili kan Kern "I'm Old Fashioned," min kera Jerome Robbins ka dakun fanba ye 1983 New York City Ballet min donendo ni Astaire ye.
Astaire kelen de ye filimu don bè dilan ka ban a kera kaseti kuncɛdɔgɔ ye wa a ye sanga sɔrɔ.
The fantasy Yolanda and the Thief (1945) o bɛ kuma fen ka min bɛ hakili sanfɛ.
Kuma bɛ a hakili te sigi a bɛ a miiri ko a ka baara bɛ se ka cen, Astaire balala jama la waati min na a ye a ka baara joli fo mɔgɔw ye a ka siɲɛ wɛrɛ filimu dilani waati Blue Skies (1946).
Ni filimu fila yin bè bɛ Astaire ka tɔgɔtigiya ɲanamaya wa san 1950 a bɔra dongili fila la.
O waati kuma fitini fila ye fen ɲuma kɛ kaseti yin la, Let's Dance kera dusu kasi ye waari sɔrɔ sira kan.
Nga a ka wari hakè ko son, a ma se ka wari ba sɔrɔ a bɔli fɔlɔ.
O kɔfɛ, a furumuso banana kɔsɔbɛ a sara a ma mɛ fogonfogon cancer bana sababu.
Daddy Long Legs ye fen ɲuma fitinini de kɛ kaseti yin kan.
Inafo, Astaire ka siɲɛ wɛrɛ baara – a ka dongili laban MGM la, Silk Stocking (1957), a jera ka min kɛ ni Cyd Charisse, o fana la a ma wari sɔrɔ.
Ni jabarani kibaru nunu, 1958 An Evening ni fred Astaire ɲɔgonfɛ, ye bonya kɔnɔtɔn sɔrɔ, a bɛ u la "Best Single Performance ni filimudilan"\n"Most Outstanding Single Program of the Year."
ɲɛnatɔmɔli kera hakilinaw ka munu te kelen ye sabu mɔgɔ caama hakili la a ka don ni "kewlekela" kan ga don sugu min kɛ ka bonya sɔrɔ u te kelen ye.
U ye wideo dilan kɔrɔlen, ka a kɔnɔfenw kɛ sisan ta ɲɔgona ye, ka yɔrɔ fa yɔrɔ mun cènendo ni jabarani kibaru la.
Astaire bɔra filimu saba wɛrɛ la min la a ka joyɔrɔ te don ye ani jabarani kibaru caama la ka daminɛ 1957 ka se 1969.
Astaire ka donkela jɛɲogo ye Petula Clark, min ye ka joyɔrɔ denmuso gelen.
Astaire kun bɛ ka a ka kewale baara kɛ fo san 1970 nunu.
A ka kaseti filana, a san bisaba ni-wɔɔrɔ, a ye ka labeni kɛ ni Kelly ɲɔgonfɛ, a ka don laba filimu la.
San 1978, a ye do wɛrɛ dilan ɲɔgonfɛ ni Helen Hayes jabarani filimu ɲanama do la A Family Upside Down min la u ye furuɲogon kɔrɔlen o ma kɛ ni keneya.
Astaire ko a ka walekela ma ko a ka joyɔrɔ ɲini Galactica la sabu a moodenw bɛ filimu kanu kɔsɔbɛ wa dilana nunu a kadi u ye ka se ka sababu sɔrɔ ka filimu dilan ale kan.
Jaa taa fan bè la don sumalen "I Want to Be a Dancin Man" o bana san 1952 min kera The Belle of New York kan, a fɔra Astaire ka fini masumalen ani filimu keyɔrɔ kun te taa ɲogonfɛ wa u segina filimu bè kan.
Lamini lamini ma, u fila dilani bè ye kelen, duguma ko fitiniw kama.
Ale kun ye donkela donen ba de a donkè cogo ye American Smooth style yelemali demɛ kɔsɔbɛ donkeyɔrɔw la ka sɔrɔ ka donkecogo dilan filimuw kan ka a kɛ cogomina ani ka kiiritigɛ.
A ye a sɛbɛna ko Astaire ka don cogo ye joyɔrɔ ba sɔrɔ Pan ye filimun dilan ani a ma munu dilan.
Nga, ni kun bɛ na kɛ fen dogolen yɔrɔ min filimu bɛ dilan, "dream ballet".
Kɔfɛ a ka ɲɛnamaya la, a sɔna, "Ne ye a fanba kɛ ne yɛrɛ."
Ne ka dongodo don dilana "gimmick," kan, inafo ka donkɛ kɔgo kan Royal Wedding la walama ka kɛ ni yɛrɛ suma ye Swing Time la.
U kun bɛ fɛ ka sɛgɛn a ka ni piano fola do de (kuma caama ni dongilidilana Hal Borne) min a fana ye yelemayali kɛ dongilikelaw la.
Ni labeni belejele, filimudilani yɛrɛ bina kɛ teliya la, a sɔngɔ te falen.
Hali a ti na a ka baara ye... Kuma bè a hakili la a ka kewale maɲi."
Michael Kidd Astaire ka donkejèɲogon san 1953 The Band Wagon filimu la, a ye a sɔrɔ ale ka baara hakili miiri kan don kɔnɔ ni Astaire ka hakilinata te kelen ye.
An ka an kècogo fara a kan Kɔfɛ.' "
Inving Berlin bɛ Astaire ye inafo dalaminɛ bè a ka dongiliw kɔnɔ—"a kaɲi inafo Jolson, Crosby walama Sinatra, a ka kumakan no tɛ, a sababu ye a bɛ do dongili la cogomina.
A ka kamalenkuntigiya waati, u kun bɛ taa inafo Astaire misali dongilisɛbɛnaw bolo min ye Cole Porter, Lorenz Hart ani Eric Maschwitz wa bi a bɛ ka dongilisɛbɛnaw ladoniya.
San 1952 waati, Astaire ye Astaire Story tɔgɔwelekaye kɛ, a ye kaseti kɛrɛ-naani bɔ min la ale ni dongildala duuru jèra o ɲɛmɔgɔ ye Oscar Peterson.
Bogart ye adaminɛ Broadway ɲenajè yɔrɔ la, a ye a ka baara daminɛ lamagali ja ye Up the River la (1930) Fox kama wa tilala ka bɔ ka o joyɔrɔ kelen fa san tan min bɛ nalen, waati dow la a bɛ dingenikela do de kofo.
Bogart ka yɛrɛ ɲininikelaw, Sam Spade (in The Maltese Falcon) ani Philip Marlowe (san 1946 the big Sleep), kera misliya ye ɲininikelaw kama filimufimaw la.
Sooni The Big Sleep fotogarafi kɔfɛ (1946, u ka filimu filana ɲɔgonfɛ), a ye a ka papiye fa ka se ka a ka furusabana sa ka Bacall furu.
A segina fen munu ma dilan kan, kewalekela munu sigilen tɛ yɔrɔ kelen inafo Dezièm Ger Mondial naval-vassel ɲemɔgɔ The Caine Mutiny la (1954), min ye kɔrɔfɔli ni feereli filimu wa o ye to a ye filimukewalekela bonya ba wɛrɛ sɔrɔ.
"Bogart" tɔgɔ bora Nerlandè tɔgɔdogolen la min ye, "Bogarty".
Maud kun ye tubabu dinè ɲemɔgɔ ye ka bo Angilew cen taa la, wa a bora Mayflower ka wayasikela do la John Howland.
Clifford McCarty de ye Warner Bros sɛbɛn, kibarujɛnsɛnso ye a cen Zanwuyekalo tile 23, san 1900 "ka sugandi ko cɛ min wɔlɔla Noyel Don te se ka kɛ maa kolon ye inafo ni a bolen do afe".
Lauren Bacall ye a sɛbɛn a ka yɛrɛkitabu la ko Bogart ka wɔlɔ don san yelema ye Noyel Don de, ko ale kun bɛ tulon de la waati min a ba fɔ ko a bɛ kadow namara sanw bè.
Maud ye feerekela donibagaye min ye a ka diplom sɔrɔ New York an France, a bala a ka kalan ale ni James Abbott McNeill Whistler.
A ye wari sɔrɔ min ka ca ni dolar 50,000 san kelen kɔnɔ a ka baara sewalen waati – wari caama de do o waati la, wa o wari ka ca ni a furucɛ ta ye pew min ye dolar 20,000.
Dogomuso fila bɛ a bolo: Frances ("Pat") ani Catherine Elizabeth ("Kay").
Da momo, aw ka dugula la, kun ye donba ye.
A ye miseli ɲuma caama sɔrɔ, mɔnnikela kanu, ɲɛnamaya bè bato wayasi kanu, ani fa kanu sebɛ den muso fangatigi ma.
Bogart kilala ka taa Akademi Phillips la, bato boli kalanso a sera ka ta yano a ka dombagaw sababu la.
Sababu caama dira, u do la kelen ko, a gèna sabu a a ye kalanso ɲɛmɔrɔ de fili (walama yɔrɔ kolosil) zanzani banin la kampisi la.
O kɔfɛ a taara a yɛrɛ ka kɛ Ba da kolosilaye san 1944, ka do Kaliforni ba da kolosilaw la a ka bato la yacht, the Santana.
kelen la, a dawolo kun tigèra waati min a ka bato (the santana) bɛ ka dilan.
Waati min a bɛ ka trin yelema Boston la, kasoden min tigew sirilendo ye sigireti ɲini Bogart bolo.
Waati min dɔkɔtɔrɔ bɛ ka Bogart furakɛ, jolifɔn kera.
yen ni a ka a laben, a ye a bogoti ka boy."
A ka mɔgɔya ni a ka dambe bonyana ka sɔrɔ a na a ka baliamaw ta yɔrɔ kelen ka to ba baarakelaw la, wa a ye a daminɛ ka muruti.
Bogart sɛgina a ka teriya kan ale ni Bill Brady Jr. (ɲɛnajèso bɛ min fa bolo), wa a ye biro sɔrɔ William A. Brady ka filimuboyɔrɔ kuru la.
A ye a ka baara kalan daminɛ kalo damadɔ kɔfɛ Bulter Zapɔnè do la Alice ta 1921 tulon fanbè (a dusubolen ye kuma falen falen do kɛ), wa a bɔra o tiyatiri to yɔrɔ caama la.
Dolo mi yɔrɔ do ɲagasalendo o waati la o fana sababu ye Bogart dawolo, tutu ku ni Louise Kitabu konti.
Bogart te a ka donbaliya fè, ka a ka baara daminɛni ka waso, ka u wele "White Pants Willie" joyɔrɔ.
Menken ko a furusa waati la ko Bogart ka baara kafsa a ma ka temɛ a ka furu kan, a ye a ka hakilbɔ ni a ka baara jugu.
O yɔrɔ la a ye Spencer Tracy ye, Broadway filimukewale do Bogart bɛ min fè ani ka kanu, wa kera teri ɲuma u bɛ mi ɲogonfɛ.
Tracy ye wari ba do sɔrɔ, nga Bogart bɔra filimujaw la.
San kemɛ kilali naani kɔfɛ, u cɛ fila ye u laben ka Desperate Hours fillmu kɛ ɲɔgonfɛ.
Bogart segina kɔfɛ ka ayɛrɛ Hollywood ni New York ni ɲɔgoncè ka daminɛ san 1930 ka se 1935, a bɔra baara la wati jan.
Hali ni Leslie Howard de kun ye sangatigye, The New York Time korofoli kitabuw Atkinson ko ɲɛnajɛ kera "peach ... ye Tubabuw ka mankantiyatiri ... Humphrey Bogart ye a si bè ka filimukewale baara ɲanama de kɛ."
Warner Bros. A ye jabarani hakew san Petrified Forest kama san 1935.
Howard min bolo filimdilani hakɛ kun bɛ, ye a fo jeyala ko a bɛ fɛ Bogart ka adaminɛ ni ale ye.
Waati mina Warner Bros. Ye a ye ko Bogart ti na wari bɔ, o ye a bila ka Bogart boy.
Variety ko, "Bogart ye u lasira ko a bɛ fen bè toy".
Fen kan ka sɔrɔ ne ka kuma kan la, walama ni ɲeda dusuba – fen min ye bè nisɔngɔya.
San ni a ka sangatigi, nafa foy te Warner Bros bolo a ka Bogart sankɔrɔta.
Bogart ye ni san nunu de ke ka ayɛrɛ ka filimuw yiriwa: a wounded, stoical, cynical, vulnerable, self-mocking loner ani a code of honor.
Ani Warner Bros kelela, joyɔrɔ kan wa u ka wari bè kun kelenye ani sara min bɛ kɛ filimuso la ni labeni ni sangatigiw ye munu ka lamagali ma nɔgɔ inafo Bette Davis ani James Cagney.
A ye ɲɛmaya kelen min kɛ mi waati yin o ye Dead End (1937, a ye o sikan Samuel Goldwyn), inafo cènikɛla Baby Face Nelson kɔfɛ.
Black Legion la (1937), Graham Greene ka filimu do la a ba fɛsfɛsɛ inafo "donbaga ani kanubaga, wa hali maa sɛbɛ", a ye cɛ sɛbɛ joyɔrɔ ta (ani ka cɛn ni) ɲenawoloma jekulu ye min minɛ.
Baasi kera min ye u kun bɛ ka ne ta mi wa ne bɛ ka ni filimu kolon yin kɛ."
Utikalo tile 21, san 1938, Bogart dona furu geleman do la a ka furu sabana ale ni filimukewalemuso Mayo Methot, nisɔnjalen, bɔgɔtigini teriyaduma ni a ma dolo mi nga a hakili wisiwasilendo wa a ka fari na ye dolo mi.
Muso ye tasuma kɛ u ka so kɔnɔ, a ye cɛ sogɔ ni muru ye, ka sɔrɔ ka ayɛrɛ disi fara ni sen caama.
U teriw ko, Julius Epstein, "Bogart – Methot nunu ka furu kera Ger Sivil to."
Methot ka hakili ka cèni kun bɛ ka bonya ka taa, nga Bogart fana bɛ ka dolo min ka taa.
Ni a bɛ kewalekela kalan, ɲɛmɔgɔ wala ma filimbɔyɔrɔ ye fen kolon de kɛ, a bɛ kuma a kan ka caya jama la.
Paul Muni, George Raft, Cagney ani Robinson jigina ka taa joyɔrɔ ta, o ye sira di Bogart ma a ka se ka maa salen joyɔrɔ ta.
A ye baara ke ni Ida Lupino, ka mankan kɛ koniyalen Mayo Methot kan.
A bɛ se ka Plato fo, Pope, Ralph Waldo Emerson ani Shakespeare ka kitabu caama, wa a ye a togɔgɔ sɛbɛn Harvard Law Review la.
Ka jigi da Dashiel Hammett ka kitabu kan, o kera kitabu min yelemana ka kɛ filimu Bamazine Black Mask kan san 1929 a kun kera fillimu kɔrɔ fila de kan; a filana ye Satan Met a Lady (1936), o ye Bette Davis kɛ sangatigi ye.
O kɔfɛ Huston sɔnna jona jona ka Bogart kɛ a ka Sam Spade ye.
Filimu, Michael Curtiz ye min ɲɛmɔgɔya kɛ ani Hal Wallis ye min dilani kɛ, kera Ingrid Bergman kan, Claude Rains, Sydney Greenstreet, Paul Henreid, Conrad Veidt, Peter Lorre ani Dooley Wilson.
A fora ko Bogart de ko Rick kan ka fɛsɛfɛsɛ inafo sin tulonkela, kuma yelema ka a ka jèɲogoya ɲèfo a bɛ min kɛ na teriw, a juguw na baarakeɲogow.
Bogart kera filimukewalkelaw bè ka fisaya ye ni joyɔrɔ kɔsɔn, nga a Paul Lucas bora a bola a ka baara ɲuma kama Watch of the Rhine la.
Bogart tara United Service Oganization jekulu la ani War Bond a ye o munumunu kɛ ni Methot ye san 1943 ani 1944, ka wayasi geleman kɛ Itali ni Afiriki Korɔnfɛla la (Kazabilanka bala).
Waati min u ye ɲogon yee, Bacall kun ye san 19 wa Bogart ye san 44 a ye a dogotɔgɔ wele "n'den".
U bina an diya kɔsɔbɛ".
Ne yɛrɛ ani maa wɛrɛ, HarperCollins, New York, 2005.
A be ayɛrɛ lajɛ inafo Bacall ka lakanamɔgɔ ani a karamɔgɔ, wa Bogart ye o joyɔrɔ taa ni fanga ye.
Fana, yeleko tabolo be a bolo min kɔrɔ juguya doni bɛ."
Kuma yelema kera, kɛrɛnkɛrɛnleni Hawks ka ja minfara kan, a falendo kanu jukɔrɔla kuma la, wa Bogart bɛ ka ɲini ka ka lafaiyali kɛ inafo yɛrɛ laɲinikɛla Philip Marlowe.
Furu jara, ni ja wili u sabu u hakilinaw te kelenye.
Bogart ka yɛrɛ kitabu sɛbɛna, Stefan Kanfer, "filimufiman de kun do yelema kɛrɛnkɛrɛnlen ta la".
Bogart ka yɛrɛ kitabu sɛbɛna, Stefan Kanfer, filimufiman de kun do yelema kɛrɛnkɛrɛnlen ta la.
James Agee ya sɛbɛn, "Bogart ye baara ɲuman ba kɛ ni nin joyɔrɔ yin ... yɔrɔjan ɲefɛ a ye baara ɲumanba min kɛ fɔlɔ."
Bogart bɔra a ka filimu laban la Warners, Chain Lightning (1950) ani The Enforce (1951).
Santana fana ye filimu fila min la a te: Wa Baby Makes Three (1949) ani The Family Secret (1951).
Bogart ka yɛrɛ kitabu sɛbɛnaw, ani kewalekelaw ka sɛbɛnikela Louise Brooks, ye suma mɛn ni joyɔrɔ de ka suru Bogart ni a bè ye.
Maltese Falcon ka ladengila ɲogon, Beat the Devil kera Bogart ni John Huston ka filimu laban ye.
Huston ka Kodon laɲini, a ka jaya, teeriya ɲuma (ani sangatigiya) ani Bogart, a na garsigè ka baara kɛ ni Hepburn a ka kewalekela hakili sɔrɔ ka bɔ Hollywood filimudilani gele ma Beziki ni Kongo sikani ma.
Bacall nana waati min kɛ a ka ca ni kalo naani ye, a ye u denkɛ fitini toy Los Angeles.
Muso ye ne ka undies sankɔrɔta Afiriki yɔrɔ fima la."
Hepburn (yɛrɛminɛna) sɔnɲɔ belebele waati gelema kɔnɔ, do bɔra a ka giriya la wa a ka fankelen banana kɔsɔbɛ.
Ka pan ka bɔ bato kɔnɔ ka ta bani la geleya bè kɔ, ba ni bani, Afiriki Massakɛmuso ye Bogart ka fɔlɔ batoko lawili; waati min a segina ka ta kaliforni la, a ye mahogany kɔrɔlen do san Hacker-Craft ka boli a tora o bato fo a ka saya.
Waati min a Bogart ye se sɔrɔ, nga, a ko: "Sira ka jan ka bɔ Kongo Belzik ka se ni tiyatiri kene kan.
Inafo tenisi, I mɔgɔ bɛ kelekela ɲuma walama jeɲogo ka se ka I yɛrɛ ka fisaya di.
Halini a ba a ka fangelema do dɔgɔ a kecogo yɛrɛ yɛrɛ kan, a bɛ doniya ba de di ɲɛmɔgɔya la, a ye a ka Oscar tɔgɔmada laban sɔrɔ ani ka kɛ dakun ye Zuwɛnkalo tile 7 san 1954 waati min bamazine ye a tariku lakale.
ɲemɔgɔ sugu min do n'tefɛ ka baara kɛ ni a ye... ja kun ja kolon cènen.
A ni a ka juguya bè ko, jilimu ye sanga sɔrɔ, New York Times ka sɛbɛn ko, Bogart kun "kelenendo kɔsɔbɛ ... ni rock dongili filimukewalekela bɛ doniya min kɛ ka donkeyɔrɔ kalaya ani kolon ba ceya cogoyala o ɲagamilendo ɲɛnajè belebeleba la".
A ma nogoya Ava Garner bolo muso ɲemɔgɔya la; a bɔra ka fara na ka Rat Pack Frank Sinatra ye sisan, wa Bogart negɛbɔra ni a ka baara a ni ye min ye ka kɔrɔ.
Waati min Bacall ye u sɔrɔ ɲogon fɛ, a ye dimi jugu do kɛ a furucɛ kan; u saba wayasera ɲogonfɛ filimu kɛli kɔfɛ.
A yera The Jack Benny Show fana la, yɔrɔ min la jabarani ye a wideo minɛ a ka tiyatiri filimu kelen a ye min kɛ tele la (oktoburukalo tile 25, san 1953).
Stephen kera sɛbɛnikela ni yɛrɛ kitabu sɛbɛnaye wa a welela telesion baroda kɛrɛnkɛrɛnlen do la min la a kumana a fa kan Turner Classic Movies la.
Santana ka wilikan, Bogart ye baara yɔrɔ kura dayelè wa filimuw labeni ba hakili la (Melville Goodwin, U.S.A) min la a bɛ joyɔrɔ de ta Bacal fana kibarudila joyɔrɔ.
A ma kuma a ka keneyako kan wa a taara dɔkɔtɔrɔ fɛ Zanwuyekalo san 1956 Bacal ka ladilikan caama kɔfɛ.
A ye sirurzi wɛrɛ kɛ nowanburukalo san 1956, waati min cancer bonyana.
A sɛbɛnendo, "ni I bɛ fen fɛ, mankan fitinini kɛ dro."
Ale ni Stella Adler ye kalan kɛ ɲogon fɛ san 1940, a donendo ko ale de filimukewalekela fɔlɔ min nana ni Stanislavski kecogo ye ani a ka baara kecogo, a tigèra ka bɔ Stanislavski kecogo kan, ka a feere jama ma.
A ye ɲɛminɛ ni sangatigiyadokɛ tilebin jekulu Jacks ɲe-kelen-Tigi, kɔrɔfoli ani feereli bina, min kɔfɛ a ye filimuw nafama dow bɔ, ka daminɛ ni Mutiny dili kan (1962).
A ye a ban ka bonya do minɛ sabu ye ko u ye ale dogoya wa u ma ne ka Amerikin wolodenya fo ni Hollywood.
World Record ka Guinness Book ko, Brando kun bɛ sara belebeleba ta dolar miliɔn 3.7 (dolar miliɔn farali-camanèni) ani kemɛ sara la 11.75% a ka tɔɲɔ bè la tile 13 baara Superman la.
A bɔra mɔgɔ munu la o ye Alimaw, Holandew, Angilew ani Irilandew.
Brando kɔrɔbayala inafo Kiretien Donbagaya.
Nga, dolomina dedo wa kuma dow la a furucɛ de ba ta ka bɔ barso Chicago la ka ta ka na so.
Brando taara yɔrɔjan ka bɔ a fa ka juguya kama, a ko "Ne kun ye a tɔgɔma de, nga ne ma n'diya ni foy ye a te hakili to nala yɛrɛ.
San 1930 nunu la, Brando balimaw yelemana ka ta Evanston, Illinois la, waati min a fa ka baara ye a ta ka ta Chicago, nga u bɔra ɲogon kan san 1935 waati min san 11 bɛ Brando bolo.
Brando, a ka demisɛniya tɔgɔdogolen ye "Bud", o kun ye a ka kumaladigilen demisɛniya waati.
San 2007 TCM ye Brando ja ta: Tariku, a ka demisɛniya teeri George Englund bɛ mɔgɔ hakili ligi Brando ka kewalekela daminɛni waati a kun bɛ misiw de ladigi ani sɔ dugu fɔrɔw la a bɔ kɛ ka a ba ɲenajɛ na ye a ka na dolo mi.
Brando baimamuso Frances bɔra kalasoba la Kaliforni ka ta laadafen kalan New York.
Brando temɛna bè kan tiyatiri la wa a bɛ kalan kɛ kɔsɔbɛ.
Kalansoba ye a wote ka gɛn ka bɔ kalanyɔrɔ la, kalandew ye a demɛ, munu hakili la a ka geni geleyara kɔsɔbɛ.
San 1988 tariku, Marlon Brando : Kongokono Fen, Brando balimamuso Jocelyn hakila bala, "A bɛ kalan la a ba ɲenjɛ wa a ba ja ... A ko ko a bɛ ta New York ka filimukeli kalan sabu o dron de bɛ ɲenjɛ.
Waati la a ni Roy Somlyo de balolen bɛ ɲogonfɛ, min kɔfɛ kera siye naani Emmy sɔrɔ Broadway filimudilana.
Brando ka sɛgɛsɛgɛli ɲuma ani a ka tiɲɛtigikela kun jelendo.
Dustin Hoffman ko a ka intarneti Masterclass, Brand kun bɛ fɛ ka kuma jatala fɛ waati do la a ni a ka filimukewalew teriw dogkun laban la hali ɲemɔgɔ ka kuma kɔfɛ waati min a ko filimu ka daminɛ.
A ka kecogo ye a kɛ u ye a gen ka bɔ kalanyɔrɔ ka filimubɔrɔ kan Sayville la, nga o kɔfɛ a yera u ka dugu filimubɔyɔrɔ la a bɛ filimu kɛ.
Cornell fana ye a ta a ka Jean Anouilh filimu la Messenger togo la o san kele.
Bankhead ye Blanche Dubois joyɔrɔ yelema Streetcar la Named Desire, William ye min sɛbɛn ka a di a ma, ka munumunu kɛ san 1946 – 1947 filimu la.
Wilson ye Brando kecogo musaliya, nga a sera a dan la waati min Brando ye kuma kolon fo u ka filimukuruni labeni waati yan ni Nowanburukalo tile 28, 1946 dayèleèli la. "
A jara kɔsɔbɛ," filimukewalekela do ko. "
Kɔrɔfɔw ma nogoya o bè la, nga.
A ye ladilikan fasayan sɔrɔ a ka munumunu la a jɔra yɔrɔ munu la, nga a baarakeɲogow be min fo a ye waati damadɔ ladilikan a ka doniya kan a bɛ tila ka min lakale. "
Brando ye a ka galabuntanya yira ko a te fɛ yɛrɛ yira gelema yira mɔgɔw la ka filimudilan waati.
Dogokun caama sirakan, u sera Boston, waati min Bankhead ye a laben ka gen ka bɔ baara la.
Pierpont ye a sɛbɛn kɔ John Garfied fɔlɔ de kun tara o joyɔrɔ kama, nga "a ye fen ɲini min te se ka sɔrɔ."
A ye Stanley ka joyɔrɔ kɛ aradenye wa a kera kamelen farima fangatigi ye yen ni a ka kɛ cɛkoroba fariman ye … danbe kura yera Brando ka kalacogola min kera fasamantiya ba ye a ka kalan cogo la ne ma deli ka min ye."
A ko, "Rido taara sanfè filimubɔ yɔrɔ la ka o kuma ni bataraden yin bɛ bɔ farifɔni yɔrɔ de la, wa a bɛ ka tulankè kɛ ne de fɛ."
Brand ka joyɔrɔ fɔlɔ filimu la kun ye cɛkɔrɔba kalama bananen do ye min ye baara bila The Men san (1950).
Brando yɛrɛ ka kontu la, a bɛ sɔrɔ a kera ni filimu sababu la min la a kecogo min fɔra yelemana ka bɔ F-4 ka kɛ A-1. A ye sirurzi kɛ a sɛn kan, fangabali foy ta la tuguni min ba tɔ u ba gen ka bɔ filimudilan yɔrɔ la.
A ka hakilifurakela bɛ Brando terikɛ dɔkɔtɔrɔ don, tan to.
Ni joyɔrɔ bɛ ka ye inafo Brando ka fanamantiya joyɔrɔ.
O filimu yin Elia Kazan ni Antony Quin de ye a ɲemaya ta.
Anga filimu ɲogon fɛ, ne geleya do mɛ ɲefɛ, wa ni ne ye mini ta do laɲini baara kɔfɛ, a bɛ ne lajigi walama a bɛ ne masuma doni.
Laɲini labatili kɔfɛ, Kazan ma deli ka a fo Quinn ye ko a ladili ka ɲɛ.
Gielgud nisɔnjalendo kɔsɔbɛ fo a ye filimu dafalen di Brando ma Hammersmith Tiyatiriso la, dili min a ma sɔn a ma.
A bɛ inafo furno ba dayelelen ye—funtɛni nana jabarani kan.
kontu bɛ la, Brando kun bɛ sanfɛ a ka karamogo ka kuma yɔrɔ la, nga a bɛ baara ka fɛ hali sisan The Waterfront la. "
Triumph ka mɔgɔw munu bɛ filimu labɔ kun bɛ filimu yira yɔrɔla, filimuw kun bɛ kuma kojugukelaw kan munu bɛ motow de kan u ye dugufitini do minɛ fo ka temɛ.
Waati min joyɔrɔ dira ma,hali sisan—Brando jolen a bɛ Kazan ka lakalelen lame HUAC la—ka Terry Malloy ta fo min ni Frank Sinatra ka surun.
Brando ye a ka Oscar sɔrɔ a ka Irlanè-Ameriken joyɔrɔ Stevedore Terry Malloy On the Waterfront la.
Zuwekalo tile 29, san 1954, kumalasɛgi la The New York Times ye A. H. Weiler kɔrɔfɔ min ye ni filimu sankɔrɔta, ka u wele "fanga min ɲogon ka dogo, nafamanba, ani Ibami woloden min ye jabarani kɛ donbagayaw ma danogoman la."
A ye Napoleon kɛ filimu do la san 1954 Désirée.
Brando kun ye ɲemɔgɔ Henry Koster kɛrɛnkɛrɛn ka dogoya.
Brando ni Costar Frank Sinatra ka jèɲogoya ka gelè doni, ani Stefan min bɛ ka lajèlikɛ : "Cɛ fila te ben few : Marlon bɛ fɛ u ka a taa siyɛ caama ; Frank te fɛ ka sɛgi fen ka tuguni."
Frank Sinatra ye Brando wele "diɲè filimukewalekela min bɛ ayɛrɛ bonya ka temɛ bè kan", a bɛ ayɛrɛ wele "kumamusumusukela".
Filimu ma Pauline Kael hakili minɛ kɔsɔbɛ, nga "Marlon Brando kɔni te ale konkoto de ye a ka joyɔrɔ ta ka kɛ kumayelemana, nga a bɛ inafo stunt-talking yin kadi aye, ani a ka kumacogo fato, a bɛ ka yelè inafo cɛni, ka ayɛrɛ kuru, ani kuru kuru niw kɛ ni a senw ye.
Dogokunkibaru ye filimu ye inafo "u fila ɲogon tariku min te mɔgɔ layelè", nga an bɛ se ka fo ko kaseti dedo min ye sanga sɔrɔ.
Filimu taara ka ɲini ka Academy Awards sɔrɔ.
Cogoya bè la, A ka saya ye degira Brando la kɔsɔbɛ, yɛrɛ kitabu sɛbɛna Peter Manso ye A&E ka ɲɛnamaya itabu sɛbɛn, "Ale de kun bɛ se ka sira dama inafo mɔgɔ si kun te se ka kɛ, a ba ka saya kɔfɛ, a bɛ iinafo Marlon mɔgɔ te foy la tugu".
The Young Lion fana ye Brando ta kɛ aye bɔli kelen min kɛ filimu la ani a teri ni a jugu Mongtgomery Clift (hali ni u ma filimu foy kɛ ɲogon fɛ).
Brando ye filimukewale kelwa ɲemɔgɔ Rio sɛbɛn, Karl Malden ye a ka jeɲogon "Fa" joyɔrɔ ta Longworth.
Brando bɛ don inafo sɛbɛni kela a tilala ka kɛ filimubɔla wa belebeleba a bɛ se ka kɛ a bɛ tila ka filimudilani ɲemɔgɔya ta.
Ni waati la, ni poroze yin negè bɔra ne la n'bɛ tagama ka bɔ a la."
Brando ka sangasɔrɔli filimubaara la afora cogomina o kera a ka siyɛ wɛrɛ filimu de la, Metro-Goldwyn-Mayer ka Mutiny keli filana waati Bounty kan, min filimu kera Tahiti.
Mutiny ka ɲemɔgɔ Lewis Milestone ko famaw "ni filimu kolon ka kan ni u ye filimukewale kolon di, den min dusu ka bon, ka ja min wari ka can ma minɛ."
Ameriken cejugu (1963) ye ni filimu nunu do la fɔlɔ.
Brando ka filimu to nunu bè o waati la a bala Bedtime Story (1964), The Appaloosa (1966), A Countess from Hong Kong (1967) ani The Night of the Following Day (1969) a ye kɔrɔfɔli ni feereli filimuw.
Brando bɔra spy thriller Morituri fana la san 1965; ni fana desera ka jama hakili minɛ.
Candy kun ɲagasalenba dedo caama kama; san 1968 musoko filimu Christian Marquand ye min ɲɛminɛ wa a filimu kun bɛ san 1958 Terry Southern ka kitabu de kan, o filimu kun bɛ molobaliya filimuw de kɔrɔfɔ a ziri kun bɔ muso min ye filimu kɛ ka hakili suruya de yira, Candy, min joyɔrɔ talendo ni Ewa Aulin ye.
Marsikalo san 1966 Titanic bɔra, Pauline Kael ye a sɛbɛn ko a muruti tilew la, Brando "kun te sigida fɛ sabu a ba don sigida kun cenendo, demisɛniw ka cekisè dedo sabu fanga kun bala min ye a to a ma cɛni yin ta", nga sisan Brando ni a ɲogona to nunu kera "nogolen, malobali ye munu bɛ tulanke kɛ u ka jama ka dambe."
Ne ka keta ye u hakili minɛ, nga ne dusu ka maga a digira ne la kɔsɔbɛ."
O filimu belejelè ɲogofɛ ye dilani sɔrɔ.
Brando ye a ka filimu yɔrɔ kelen dafalen kɛ a kan, ko ɲemɔgɔ, Gillo Pontecorvo, kun ye ɲemɔgɔ min kafisa ni a bè ye ale ye munu ye a tilala ka baara kɛ ni Kazan ni Bernardo Bertoluci.
San 1971, Michael Winner ye a ɲɛminɛ a ka British horror filimu la The Nightcomers ni Stephanie Beacham, Thora Hird, Harry Andrews ani Anna Park.
A ye Bando fasamantiya san 1972 New York Filimu Critics Circle Awards la.)
Brando fana ɲɛ kelen de ba bolo Jacks bɛ baara ka a kontru la, dilani gelema min ye wari caama tunu waati min a bɔra san 1961.
Coppola ye Brando lasɔn a ka se ka wideo-kaseti taa "masiriya" ajèli dedo, min la Brando ye ayɛrɛ ka masiri kɛ (a ye kɔri kuru de kɛ ka a ka mɔgɔ ɲɛda terekɛ.)
Brando kun ma da ayɛrɛ la, a ko ayɛrɛ ka kitabu sɛbɛnin la, "Ne ma deli ka Italien joyɔrɔ ta, wa ne kun ta don ko n'bese ka a kɛ ka ɲa."
Brando ye sɛbɛni kɛ wari fitini kontra kama dolar 50.000, nga a ka kontra la, kemɛ sarala kelen bɛ dama 1% wari bè la dolar miliɔn 10 wo miliɔn 10, fo ka se 5% ni foto ka ca ni $60 million.
San 1994, ɲinikali la min bɛ se ka sɔrɔ the Acadely of Achievement sitiwebi kan, Coppola ye a fo ka gelè, "u mɔgɔ min ye u demè kun ye filimu ye min ka ko mandi waati min a bɛ ka kɛ.
U kun ta fɛ ne bɛ ka a kɛ cogomina.
San 2010 television ka ɲinikali ni Larry king ye, Al Pacino fana kumana Brando ye a demè a ka joyɔrɔ ka to a bolo Michael Corleone filimu la – ka sɔrɔ Coppola kun bɛ fɛ gen.
A ye baro daminɛ ni ven veri kelen ye a ye min kila ni jekulu ye."
Caan ko ka farakan, don fɔlɔ mina a ye Brando ye an bè kun jorola."
Ka dakan, fanga caama kun ba bolo ani fama ɲinikali, na hakili la ne bɛ geleya sɔrɔ ka baarakafe a ka famaya kama, ani Al Capone te kelen ye, min bɛ to ka mɔgɔ bugo ni baseball bere ye."
Daminɛ kun tala.
A ma sɔn ka taa award seli la, san ni ale ka taa a ye Ameriki saria kibarudila do de bila ka taa Sacheen Littlefeather, min bɔra apache dafalen la, ka Brando ka sababu fo, min sigilendo a laɲinikan min ye ka Ameriki indigenuw joyɔrɔ fa Hollywood la ani television la.
Komi a ka filimu kɔrɔw la, Brando te sɔn ka a ka kewale dursi filimu caama la, san ni a ka o kɛ, a a ka kewalew sɛbɛen karti fitiniw kan a bɛ o gulon filimudilanso la, a bɔra Bertolucci fɛ ni a ka geleya ye min ye ka u tɔ a bolo nga u te ja bara kɔnɔna la.
A ka filimu baara o yɔrɔ la a ye wari sɔrɔ la ma temɛ a bè kan dolar 3 miliɔn.
Pailine Kael, New Yorker kadilani, ye a sɛbɛn "Filimu nafamanba labana ka bɔ.
San 1973, Brando dusu cɛna ni a terikɛ ɲuma ka saya Wally Cox.
Filimu heri fɔlɔ nunu tara ka da, Clayton dona sɔ sanfɛ, a ka sanfɛla gulonendo, masirilen ni tokono jèba, Littlefaether ka kècogo.
Penn min hakili la u kan ka kewaalekelaw to ka fenw kɛ u yɛrɛma, a bala Marlon cogoya bèla."
San 1978, Brando ye a fɔ Angilɛ kan la Raoni ka kecogoya la, Fransi – Belgik ziri la filimu min ɲɛminɛ ni Jean-Pierre Dutilleux ani Luiz Carlos Saldanha min kumana Raoni Metuktire ka balo cogo kan wa ka Indiyenu siyaw Indigenuw munu balo la bɔ munu bɛ Birezili kɔrɔnfɛ camancè la.
San 1979, a ye a ka televizion kelen a ka suma ka bɔ a la jabarani jɔ siraw: demisɛni kura munu bɛ namen, ka George Lincoln Rockwell sɛbɛn; a ye Emmy Award bonya sɔro Kenema filimukewalew kan jabarani wala ma filimu a baara kama.
Brando ka sara kun y dolar miliɔn 1 dugokun wo dugokun dugokun 3 kɔnɔ.
Ziri la, Coppola bɛ ka kuma a ka ko a balilendo ale la waati min aye Brando giriman yin ye ka yelema ayɛrɛ a filimu keli waati wa, a jigi lamisenyara, a ye bila a kun na ko a bina Kurtz de sɛbɛn, min fasalen bɔra original ziri la, inafo mɔgɔ min sara bona bè bɛ a kan.
Nga, a segina a ka filimu A Dray White Season kan san 1989, o filimu bɛ André Brink's 1979 anti-apartheid de kan.
Brando ye bonya sɔrɔ a ka baara kama, ka Aademy Award bonya sɔrɔ filimu kela min kanunendo ka temɛ bè kan ani filimu kelaw ka fasamantiya Award sɔrɔ Tokyo Filimu Fesival la.
Mɔgɔ caama ye Brando tɔgɔ fo a ka baara kama inafo Sabatini ko, "Marlon Brando yeleko filimu sangatigi baara ye cɛkura yin sankɔrɔta ka bɔ filimukelaw ka kuru yeleko filimu la ka kɛ waritigi ba ye filimu tariku la."
The Island Dr. Moreau jabarani sɛbɛnikela Ron Hutchinson bɛ na a fo kɔfɛ a ka kilisɛbɛnikela, Iceberg kanu: sɛbɛna Living on the Stage kama ani Hollywood (2017), ko Brando ye filimu dilani togo tiɲɛ sabu a ye baara kɛ ni feud ye wa a ma sɔn ka baara kɛ ni filimu baarakelaw ye.
Ni de kera joyɔrɔ laban wa a ka joyɔrɔ kelen inafo muso.
Filimukela denkɛ, Miko kun ye Jackson ka gardikor de ani a ka baarkeɲogon san caama, wa dongilikela terikɛ do. "
Ba ye waati gelema sɔrɔ a ka fiyen samacogo la a tile laban, kuma caama oxygen de kun bala.
O de kama Micheal ye Ba taa golf mobili do la na ka oxygen portabulu bara ye, a ka se ka yala ka Neverland jabɔ.
Diabetes bana kun bala ani biyen cancer.
A ka dongili laban kera tulon la laban la filimukela yɛrɛ tɔgɔ la.
Brando banen ko Malden ma ko a ka ko bana.
Waati kunkuruni yan ni a ka sa, a fɔra ko a ma sɔn oxygen bara a na a nɔfɛ ka do a ka fukunfukun kan, min, fɔra a ɲena, ko dron de bɛ se ka balo la taa ɲɛ.
San 1976, a Fransi kibarudila do ma, "cɛ fila wala ma muso fila ka jè o waati te sisan ye kɔsɔbɛ, a kiburuyaw kɛ blen.
A bɛ kanu caama ko fɔ, hali ni a ma deli ka a ka furu kuma fo, a musow, wala ma a denw a ka yɛrɛkitabu sɛbɛnin la.
Brando ye filimu kelamuso Rita Moreno ye san 1954, u ye kanu do daminɛ.
San caama u ka ɲogon bila kɔfɛ, Moreno ye a kanu ke filimu do la The Night of the Following Day.
A kun ko ale ye Welsi do den muso ye min bɛ negɛ baara kɛ bɔra Irilandè do de la, William O'Callaghan, min kun ye Indiyen jamana teren sira ɲemɔgɔ do.
Brando ni Kashfi kun ye den sɔrɔ, Christian Brando, Mɛkalo tile 11, san 1958; u ka furu sara san 1959.
U ye den fila de sɔrɔ ɲogon fɛ: Miko Castaneda Brando (a wolola san 1961) ani Rebecca (a wolola san 1966).
Sabu Teriipaia kun wolola ni Fransè kan ye, Brando nana Fransè me kɔsɔbɛ wa a ye a ka ɲinigali caama jabi Fransè la.
Brando ni Teriipaia ka furu sara Zuwekalo san 1972.
Brando ye waati jan na ka denbatigi Maria Cristina Ruiz ye, den saba bɛ u fila bolo: Ninna Priscilla Brando (a wolola Mɛkalo tile 13 san 1989), Myles Jonathan Brando (a wolola Zanwuyekalo tile 16, san 1992), ani Timothy Gahan Brando (a wolola Zanwuyekalo tile 6, san 1994).
A ka moden caama a bala fana Prudence Brando and Shane Brando, Miko C. Brando ka denw; Rebecca Brando ka denw ; ani Teihutu Brando ka den saba ani dow wɛrɛ.
A ka kecogo Mutiny on the Bounty ka filimu la (1962) de kun kera a ka ɲɛta sababu ye ale kun ye sangatigi gelema ye.
Gallela ye taara Brando nɔfɛ, min taara ni ɲɛnajɛkela Dick Cavett, The Dick ka New York ɲɛnajɛ kɔfɛ.
Mutiny on the Bounty ka filmili ye Brando ka ɲɛnamaya yelema kɔsɔbɛ, fo a kera Tahiti fɛ kanu la ani a ka mɔgɔ.
San 1983 sanfiyen ba ye yɔrɔ caama kari a bula a ka lafiya yɔrɔ.
A tɔgɔ bɔra u ka kibaru komisiyon ba la min Federal Communications Commission (FCC) u sɛbɛn inafo Martin Brandeaux ka se ka a ka lakana.
A kera John F. Kennedy ka wari sira dow sɔrɔ mɔgɔ la san 1960 Prezidenw ka woti la.
Samiya kɔfɛ san 1967, Brando taara Helsinki lajè, Finlandi Jamana kan demɛ sira fɛ UNICEF nɔfɛ Helsinki Tiyatiri City la.
A kumana demisɛniw ka hakè kan ani jamanaw ka ɲɛta demɛ ko.
Ni ne kun bɛ se n'be ta ɔrɔ ɲini a bɛ yɔrɔ min; fen min ye ka kɛ maa fima ye ni jamana nunu la; fen min ni dimi ba ye," Brando ko a ka sufɛ jan ABC-TV ɲenajɛ yɔrɔ la Joey Bishop ɲenajɛ.
O kera kewale ba ye ne ma deli ka min ye cɛya dafalen, wa a kɔrɔ ka bɔn kɔsɔ wa a ye yelema ba kɛ lase."
San 1964 u ye Brando minɛ "jegè - minɛ" yɔrɔ la a taara wilikajo yɔrɔla min kera benkan min cèna Ameriki wolo denw ni jegè minɛ hakè Puget Sound la.
Brando ye a ka wari demɛ laban jekulu munu bɛ geleya kele ani a ka famuyelicogo, kɛrɛnkɛrɛnlena Panther Pamphlet ka temɛni do la ni Edridge Cleaver min ye mɔgɔ woloma wolomaw kele ani ka kele kɛ mɔgɔw munu yalafulendo, "for the Revolution."
Sacheen Littlefeather taara a no la jama mara yɔrɔ la.
Don ba yin Etazini bè ani jenatigè kibaruyɔrɔbaw bè hakili sama.
A ye aparheid fana kele kɛ.
American Film Institute ko ale de cɛ sangatigi naanina min filmuw kera yan ni wala ma san 1950 waati (o kera san 1950).
A sɔrɔla tuguni Utikalo 19, san 2009 Encyclopedia Britannica ye a fo inafo "filimu kewalekela sangatigi min ɲogon ma deli ka kɛ, wa a ka neniw, demisɛni kumaw bɛ a ka tiyatiri kecogo yira ko ani korolew laben cogo te kelenye.
A kera ɲɛta ye bingalikelaw ni mɔgɔw munu te sariya batɔ kama.
Brando ye a ka wari demɛ laban jekulu munu bɛ geleya kele ani a ka famuyelicogo, kɛrɛnkɛrɛnlena Panther Pamphlet ka temɛni do la ni Edridge Cleaver min ye mɔgɔ woloma wolomaw kele ani ka kele kɛ mɔgɔw munu yalafulendo, for the Revolution.
"I coulda been a contender" Waterfront filimu sɛbɛnikela Brooklyn Boomer, Martin H. Levinson, ye "a ka filimu bɛ do la min ye sanga sɔrɔ ka temɛ bɛ ja tariku la, wa a tabolo yɛrɛ kera Ameriki lada dow ye."
I kan ka kɛ inafo i bɛ ka sa ... a ɲini ka i miiri i kelen ko dumaw i delila ka min kɛ i ka ɲɛnamaya kɔnɔ."
San 1999 Ameriki Film Institute ye jo yɔrɔ seginala u sangatigi cɛwla Hollywood Golden Age ka jatiminɛ la.
A ye san caama kɛ vaudeville la ka kɛ donkela ni yeleko filimukela ye, fo waati min a ye a ka filimu keli ba fɔlɔ sɔrɔ san 1925.
Labeni duman kɔfɛ, Warner bros. Ye a taa dolar 400 kama dogokun wo dogokun, dogokun saba kontra; waati min u ka filiboso ɲɛma baw ye a ka tile fɔlɔw ye filimu kama, u ye do fara Cagney ka kontra yɔrɔni kelen.
A ye bonya sɔrɔ a ka siɲɛ sabana san 1955 Love Me or Leave Me kama ani Doris Day.
Cagney yelela Warner Bros kan. Siɲɛ caama a ka ɲɛnamaya kɔnɔ, kuma bɛ do bɛ fara a ka mɔgɔya kan ani a ka baara ɲɛta.
A ye baara kɛ filimoyɔrɔ fitini do ye min san kelen waati min a bɛ yɔrɔ laben, a ye yɛrɛ ka filimoyɔrɔ dayelè, Cagney Productions, san 1942 yen ni a ka segi ka ta Warner fɛ san wolowila kɔfɛ.
Cagney den filana den wolonwila la, munu la fila sara kalo kelen kɔnɔ u wololen kalo.
U ka denbaya yelemana siɲɛ fila waati min la a ka dogo, fɔlɔ ka ta East 79th Street, ani East 96th Street.
A be digi nela den kama min bɛ a ja kɔsɔ o waati.
Bulɔn kelekela ɲuman de do, a ba jo a kɔrɔkè Harry kama, dɔkɔtɔrɔ kalanden, ni a kan ka kɛ.
A dona kele filimu keli la, a ye a daminɛ ka Chinoi wu ka pantomime la Lenox Hill Neighborhood House (u ka sow la dow la folo jamana kɔnɔ) yɔrɔ min la a balimakè Harry bɛ baara kɛ wa Florence James ye a ɲɛmaye.
Ɲɛnajè daminɛna Cagney ka san 10 jekulu ni vaudeville ani Broadway.
A be sɔrɔ, u ye wari do sikan ka u ɲɛsi New York ma ka temɛ ni Chicago ni Milwaukee ye, u ye geleya sɔrɔ u ka sira waati bè ka ɲini ka wari sɔrɔ labeni kan.
Komi a ni Pitter Patter, Cagney taara lamenikè ka bila a hakilila ko a taa sɔrɔ.
Ni kera yelema ba ye Cagney ma, ka fara u ka minen geleya kan – furukew ka wayasi minew bɛ bato la wa u ye u ka so bila.
A ye a bila a kungulo la ko a bina baara wɛrɛ sɔrɔ fen wɛrɛ."
Cagney ye don kalanso ba do fana dayelè, wa a jigina yɔrɔ do la ka ni kɛ Go On Forever, John Cromwell bɛ o ɲɛminɛ, min bolila kalo naani.
Ɲɛnajè ye labeni ba sɔrɔ wa Grand Street Follies bɛ a no fɛ san 1929.
A ɲɛbila yelemana ka kɛ Holiday, filimu bilala san 1930.
Nga kontra bɛ sira di Warners ma a ka bila dogokun 40 bè laban, min bɛ dogokun 40 sɔrɔboloba garanti dron de daama waati la.
A ye labeni gelen min sɔrɔ a ka filimu baara kuruni la, Cagney ye filimuke inafo cɛni ɲumani Matt Doyle, a ni Edward Woods de bilala ɲogona min bɛ Tom Powers tɔgɔ.
Dilani kela Darryl Zanuck ko ale de ta ye hakilina ye confrensi sɛbɛni ye; Wellman ko hakilina yin nana a kono waati min a ye rezin yiriden ye tabali sanfɛ filmu keli waati; wa sɛbɛnikela Glasmon ani Bright ko a jolendo bingelikelaw ka diɲatigè de kan Hymie Weiss, min ye sè fan fili a terimuso ɲɛda kan.
Ne ma deli ka miiri ko a bi na bɔ filimu la.
A ye filimu lajè siɲɛ caama ka se ka yɔrɔ yin ye, wa waati do la a ba dade a ka famaw ka dimi kɔsɔn ni a ye a ka yele ba yin kɛ."
Warner Bros. Ye a teliya ka a ka bingalikela sangatigi wililen fila—Edward G. Robinson ani Cagney—san 1931 Smart Money filimu la.
Komi a ye filimu dafa. The public Enemy be ka cinemaw fa su bè.
Filimuso ɲɛmaw fana ye a fo ka gele ko Cagney ka u ka filimuw lakodon hali sisan, hali ale yɛrɛ te munu la ani munu bɛ ɲogona.
The Public Enemy ka sanga ani Blonde Crazy ye Warner Bros jaguya.
Filimu kɔfɛ nana The crowd Roars ani Winner Take All.
Tarikukelaw fana bɛ ka kuma tariku kan inafo fen banen ayɛrɛ, ani a ka nafantaw ka se ka ferɛ sɔrɔ sisan geleyaw kama.
Nga, fɔlɔ ladaw ye demɛ kɛ ka se sira yira ka tarikuw famuyali cogo ani u kɔrɔ munu yelemana san ni san ni san kemɛ temɛniw wa a bɛ ka yelema hali bi.
Herodotus, san kemɛ fɔlɔ 5th YLI Gres Tatikukelaw, donen do inafo "tarikuw fa" tubabuw ka laadakow la, hali ni u ba kɔrɔfɔ ko ale de "galontigelaw fa".
Angilew camancè la, tariku kɔrɔ ye "ziri" jatiminɛ la.
Alimaɲi kura, Fransè, ani Germaniki ni Romance kumaw, min ye dilalen gelen wa a cèna kɔsɔbɛ, fen kelen de bɛ ka kɛ ka u fila bè wele "tariku" ni "ziri".
Benedetto Croce ka kumaw la, "tarikuw bè ye tariku kɔrɔ de".
O la, tarikuw ka farankan jekulu ye baara ye min bɔra u farankaba ka baara la sɛbɛnin do min ma lakale ani dokimaw (u ye kɛ ni u ye welelikan munu yelema kalon kan ka se ka o kɛ "waati temɛni yɛrɛ").
Tariku kalan tilala inafo ɲɛnamaya yɔrɔ do ye ani waati to min ye sigida science yɔrɔ do ye.
San kemɛ 20th waati, Fransi tarikusɛbɛna dow Fernand Braudel ye tariku sira falen, a ye ni ko kalancogo falen ka kɛ wari sɔrɔ sira ye, aramadenya famuyelikela, ani dugukolo kalan tariku kalan la.
A be se fo, tariku boyɔrɔ bi se ka tilan joyɔrɔ ko saba: min sɛbɛnendo, min fɔra, ani min tɔra an bɛ se ka min yee, wa tarikudonibagaw be ni saba bè lajè.
Dugukolo donikelaw kelen bɛ to waati kelen kelen, ni fen munu sɔrɔ doniɲinikelaw ka baara sira kan.
Misaliya la, Mark Leon, munu bɛ a ɲini ka fenw famu ani ka u ka tariku ɲèfo Annapolis, Maryland, USA ye ɲini ka a famu danfara min bɛ kitabu munu sɛbɛnen bɛ ka "yɛrɛmahɔrɔ" ɲèfo ani kumakan mminew min be famuyali di a kan, ani koketa min ye jon, aya ni nafolo tilala mɔgɔ ni ɲogon cè cogomina yira an na nunu bè befamuyali ɲuman di an ma a ka se kalan dafalen kɛ tariku fan bè kan.
Tarikukalankelaw bɛ se u ka kalan kɛ fen fila bè kan fen kɛrɛnkɛrɛnlenw ani fen to belejele, hali ni waati taw ka kɛ kɛrɛnkɛrɛnlen.
Sabana, a kelen bɛ sɔrɔ mun de la tariku kera: tariku filozofi.
Jon de ya kɛ (Famaw)?
Mun de ye a kɔnɔna nafa lakika (cen)?
Ni tariku keli a bala kecogo ani kesira tarikukalankelaw ye min kɛ ka u ka doniya fɔlɔ sɔrɔ fen wɛrɛ ye ka u ka doniya sɛbɛn ɲini ani sisan ka tariku sɛbɛn.
Thucydedes, min ni Herodotus te kelen ye, bɛ tariku ye inafo mɔgɔ bɛ fen min woloma ani aramadenw ka kewale, ani ka sababu lajè ani nafaw, san ni mɔgɔ ka kɛ inafo fen min bɔro Allah fɛ (hali ni Herodotus ma a yɛrɛ bè di ni hakili na ma).
Lada tariku bɛ ani fɛsɛfɛsɛlen bɛ tariku kecogo Chine kɔrɔlen ni fɔlɔ.
Chine tarikukelaw u ka fama kɔrɔ waati la Chine la bɛ u ka Shiji kɛ inafo tariku sɛbɛni lakika, ani yɛrɛ kitabu livuru kalan.
San 1800, Alemaɲ filosof ani tarikukalankela George Wilhelm Friedrich Hegel nani filizofi ye ani tariku kalan ferelen ye.
Ibn Khaldun ka yɛrɛkecogo a ɲini ko lada danfaraw waatiw ni ɲogon cè kan ka tariku minɛw lajècogo yira, ka se ka sabati sababu min u kan ka se ka ɲini ka sɛgɛsɛgɛli nunu kɛ, wa labana, ka doniya ko mɛ a la, ka fara cen hakika tabola kan, ka se ka fɔlɔ ladaw sɛgɛsɛgɛ.
A ka tariku kalankecogo ye dugukolo kalan sabati jamana tabolo ka hakilina ma, kibarudi, propagandi ni tariku sira,H. Mowlana (2001) fɛ. "
Dr. S.W. Akhtar (1997). "
Ranke kama, tariku minew kan ka ɲini ni hakili sigi ye, ka sɛgɛsɛgɛ sɛbɛn kɛ ka sɔrɔ ka u fara ɲogon kan ni hakilisigi ba ye.
San kemɛ 20th, tariku akademiw ma u ka baara ɲèsi jamana kecogow na fɔcogow dron ma, min bɛ to ka jamana sankorota dron walama jamana maa baw, ka se ka cen lakika ani sigida sɛgɛsɛgɛli gelen doniya fanga kama.
Tariku donibaga ba caama sigida science la kun ye walama donendo sabu u ka doniya sira te tariku dron ye nga a be sira caama kan.
Hali bi kalan kecogo kelen dron de bora tarikukalankela profesionel ka doniya kan.
Tarikukalankelaw inafo Herbert Bitterfield, Ernst Nolte ani George Mosse kumana kɔsɔbɛ tariku hakilnaw kɔrɔ kan.
Kalandew inafo Martin Broszat, Lan Kershaw ani Detlev Peukert ye a ɲini ka sɛgɛsɛgɛ balo cogo kun bɛ cogomina fɔlɔ mɔgɔ kama san San kemɛ 20th Alemaɲ, kɛrɛnkɛrɛnla Nazi ka waati la.
Muso min ye tarikukalan inafo Joan Wallach Scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Sheila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genoverse, ani Lynn Hunt ko ka kalan kɛ ka don nafa min bɛ musow ka doniya fɔlɔ.
Tariku danfara bɛ wɛrɛ ka bɔ ni sisan waati tariku kɔrɔfoli la o ye tarikukalankela ka bo Australi Keith Windschuttle san 1994 ka kitabu, tariku ka Fagali.
Tariku tununen bɛ se ka kɛ sira caama fɛ wa a bɛ se ka tariku munu tora lafu kɔsɔbɛ.
Tariku korolen: aramaden tariku kalan daminɛni fo ka se Moyen Age daminɛni la.
Tariku sɛgɛsɛgɛlen: o ye taiku ka sɛgɛsɛgɛli min bɛ se sigida ani lada fenw ma min te jamana forontieru.
Lada tariku: ka fɔlɔ lada kalan ka don.
Doniya tariku: ka hakilis kalan lada kecogo la min bɛ u kè ani ka yiriwa waati kɔnɔ.
Tariku kura: waati kuraw kalan, Moyen Age ka se siwan waati.
Paleographi: ka sɛbɛninkɔrɔw kalan.
Hakili-tariku: ka hakili doniyaw tarikuw don baw waati kalan.
Muso ka tariku: ka musow ka tariku kalan.
San kemɛw ni san tan bɛ fo ka waatiw hakew don ani u bɛ fo waati munu la a bɛ donw fo cogo bolo.
Ka ni kɛ, tarikukalankelaw bɛ ta dugukolokalan kan.
Misaliya la, ka se ka ɲefolikɛ fɔlɔ Egypt mɔgɔ ye u ka tabaolow yiriwa cogomina, ka Egypt ka dugukolon kalan o ye wajibi ye.
Ameriki tariku ye a ka Kɔrɔnfɛ ni a ka Tilebin fila bè ka tariku, ka Camancè ni Carayibi fara a kan.
Carayibi tariku daminɛna lakikala san 7,000 kɔrɔlen sɔrɔla yen no.
Eurasia tariku ye Coast Regions yɔrɔ caama kɛrɛfɛlaw faralen ɲogon kan: Moyen Orien, Asie du Sud, Asie Est, Sud-est Asie ani Eropu, u bɛ ɲogon minɛ ni Eurosia ye min ye Asie Central yɔrɔ do ye ani Eropu fana yɔrɔ do.
Est Asie tariku ye ka Est Asie waati fɔlɔ kalan ani fen munu kere u ka mɔgɔ munu temɛna.
Asie du Sud-est ka tariku kera ni yɔrɔ dow ye min ye falen falen kɛ ani jamana wɛrɛw ka fanga.
Fen "kɔrɔ" sigida tariku yan ni 1960 nunu kun ye fen caama ɲagaminen fen kelen kalalen kun te, wa a bɛ to ka politiki fana ɲagami a la, inafo yera yira, o kun ye "sigida" sabu a kun te ka kɛ ni donibagaw kecogo ye.
A bɛ fɔlɔ doniyaw de minɛ ani ka u fɔ, jama ladaw, ani tabolow.
Ni tariku ɲogona ye ka kalan ka don jamanaw bɛ baara kɛ ɲogon bolo cogomina wala ma u ka forontieru kɔfɛ cogomina waati kɔnɔ.
A sanga sɔrɔ Etazini, Zapon ani jamana wɛrɛw san 1980 kɔfɛ ani hakilina ye ka fo ka kalandenw kan ka dayelè diɲatigè kama sabu diɲè bè bina dayelè.
Hali ni ko kura dedo ka kalan, tariku ka musow ni cew bo ɲogona kera fen ba ye tariku kalan la.
Oxford ni Cambridge la, kalan bursiw te bonya.
U tigiw bɛ de kuma minɛ fo Deuxieme Guerre Mondiale kɔfɛ.
Etazini la Premiere Guerre Mondiale kɔfɛ, jekulu belebeleba do wilila kalanso baw la ka mɔgɔw kalan yehuduyaw ka tabolow la, inafo ka ciyen kelen di kalandenw ma min ba to u ni Eropu bɛ suruya ɲogona.
Mɔgɔ caama bɛ ko yin yee inafo fen min sira fila bɛ se ka yee a la.
Etazini la, kitabu munu dilana ka bɔ yɔrɔ kelen ibita sɔrɔ u kɔnɔkaw te kelen ye sabu u ma dilan dudu kelen la.
Tariku akademiw hakili la politiki mankan ka do kitabu dilani la, waati dola o bɛ kɛ.
Civilization wala ma Civilisation ye sigida tabolo do de min bɛ ni dugu baw ka yiriwa ye, sigida wasa, jamana ɲɛmineya, ani kibarudili cogoya (inafo sɛbɛnin).
Ni kɔrɔ ja, civilization ni sigida siyaw tobolow munu ma gele bɛ taa ɲogonfɛ, a bala bagamaralaw ka ladaw, sigida kɔrɔlenw walama dosow; nga waati dow la a bɛ bɛn fana ni ladaw ye munu bɛ sɔrɔ civilization la.
Norbert Elias ka benkan lakika The civilizing Process (1939), min bɛ kuma sigida ko kan ka bɔ sigida kɔrɔlen waati jan kan ka se fo sigida kuraw daminɛni la.
An kanbɛ kalima lan inafo "civility" min yiriwala san kemɛ 16th daminɛ la.
San 1700 laban la, ani san 1800 daminɛni la, Fransi ka wilikajo ba waati, "civilization" kun bɛ fo inafo fen kelen, abada i ta ye ka fo fen caama, wa a kɔrɔ kun ye diɲatigè yiriwali inafo fen kelen.
Ni kɔrɔ ja yin dron de nani ka kuma "civilization medieval" kan, min Elias ka kuma la u bɛ ɲogon soso.
Yan civilization, kera fen famuyalen ani sigida tasira, ani mɔgɔya te kelen, wa "mɔgɔya dafalen te sɔrɔ ni a ma a bɔ yɔrɔ ani a kecogo lakika don" (noble savage kɔnɔ).
Civilization kera u ka sɔrɔen sira, kefen min ba to u fen sɔrɔen, benkan sira, mara cogo, sigida maracogo, sɔrɔfen tabolo, kalan ani lada fenw.
Senè de ye civilization bè sɔrɔsira, na bɔra fɔlɔ civilization dɔ la Peru munu ka sɔrɔsira ye ba de.
Senè fenw cayali nafa bala sabu senè fenw bɛ se ka bila ka mɛ.
Nga yɔrɔ dɔ la dosow bɛ dumini sɔrɔ ka caya, inafo indigen mɔgɔ ka bɔ Pacific Northwest ani a bɛ sɔrɔ Mesolithic Natufian lada waati.
Ni kalima yin "civilization" ye fen ye min kɔrɔ ye "ka balo dugu ba kɔnɔ".
Jamana sigidaw lafiyalendo ka temɛ sigida to kan, danfara ba de bɛ sigida mɔgɔ ni ɲogoncè.
Civilization, ni sigida famaya gelew ani jamanaw ka maracogo sira.
Mɔgɔ dɔ fana ye dugukolo sɔrɔ, wala ma ka kɛ u yɛrɛ ka dugukolo tigiye.
Negè waati daminɛni, civilization o waati ye wari dilan ka u ka falen falen fen ye ka se ka falenli gelen ɲanabɔ.
Mɔgɔ nunu bè kun te kele sɔrɔ wa u ka ɲini fenw fana bè te sɔrɔwaati kelen.
Ka bɔ fen nogoman la ka do sɔrɔfen geleman ɲininila kɔrɔ te ɲɛta ye fantaw ka balo cogo la.
Jamaw ka fanba ye sumali ɲuma ye ka se ka don ni u be u ka balo fenw sɔrɔ.
Inafo wari, sɛbɛni kera wajibiye mɔgɔ ka cayali de kama dugu kelen kɔnɔ ani san ni feere jamaw ni ɲogon cè munu te kelen ye u te ben ɲogon ma.
Nunu be dinè tabolo ɲuma bolo, ka lada fenw yiriwa, ani dan te fen munu la fen kuraw ni science ni technologie la.
Ni lada nunu be wele "hakiligelen", do fɛ, kalima min be ta fen jugu fanfɛ. "
Antropologiste kalankela be ni kalima kɛ "mɔgɔ munu ma kalan" kama.
Nga civilization be mɔgɔ jɛnsɛen ni kecogo kɛrɛnkɛrɛnlen ye, minɛw ni sigida seko civilization na ni min ye.
Civilization bɛ ka na ni lada gelew ye, abala jamana tabolosira kuma minew, kitabu kalanw, ladadonya, jamana jolidoniya, dinè jo sira ani kalanko geleyaw, saria josira ni lakana ka donibagaw joyɔrɔ.
Civilization min la mɔgɔ bɛ ka balo o kɔrɔ ye a tigi bɛ ka a ka lada fenw jɛnsɛn.
A kun ye ka se diɲatigè lada ciyen sabati ani yɛrɛ lada, kɛrɛnkɛrɛnlena ni kele wala ma benkanbaliya nana.
San kemɛ-muga daminɛni la philosophe Oswald Spengler,Spengler, Oswald, ye Tilebin bɔ a la: Perspectives of World History (1919) ye Alemaɲ kalima yin de fo Kultur, "culture", ka fo lada, mɔgɔ caama bɛ fen min wele ko "civilization".
Spengler ko civilization kera culture laban daminɛni sabu "jamana artifisielu ni fen kura dow yiriwali diɲatigè bɛ ka taa o siira de kan".
Civilization bɛ son ka jo ani ka bin, Toynbee ko ten, a sababu ye mɔgɔ damadɔ munu "hakiliw ka suru", tabolocogo ni dinè, ka se ka fen nafamay ye, yen ni u ka boli sɔrɔfenw wala ma sigida fenw.
Misaliya la, san ni feere siraw kun ye, fo san kemɛ tanikononton, a ka bɔ ni hala lada tasiraw ni politiki siraw.
Uruk waati la, Guillermo Algaze ko san ni feere ye Egypt ni Mesopotamie kɛ ɲogon kan, Iran ni Afganistan.
civilization waati la ani sigidaw diɲatigè bè ka sɔrɔfen, politiki, ani ladaw kun mɔgɔ bɛ ɲogona sira caama kan.
Camance civilization bɛ tila yerèkè Moyen Orien bè ni Eropu la, a tilala ka jɛnsɛn diɲatigè ni Eropu mɔgɔw ye colonization fɛ, ka do Ameriki, Australi, Chine ani Zapon san kemɛw – tanikonontonw.
Ni de ye yiriwali filana do hakilina di mɔgɔw ma min ye a to mɔgɔw be bagaw mara sogo, ni nono, fari ani ka senè kè – yiriwali min jɛnsɛna Eurasia Oecumene la.
Yɔrɔ wolomara sabu ale de "fen caama yiriwali yira diɲatigè tariku la inafo pine keli, ka senè fɔlɔ kɛ ani sɛbɛni".
Ni waati yelemani ye kote ka sɔrɔ falen bingalali min bɛ kɛ mɔgɔw ni cogon cen, min ye duguɔgɔbali do yee ka mɔgɔw toy wa ka dugubaw ka kɔgɔ yeeli caya, a nana ni civivlization fɔlɔ ye.
Dugubay ka civilization bɛ ba daw baloli yiriwali kan, senè kɛ fenw ni baga maraw, benkanw ɲanaboli ani balocogoy yiriwali bɛ ka sɔrɔ ɲetagali ka faraɲonkan kɛ ani yɛrɛ sɔrɔ caaya ni sigida baara dow.
Dow bɛ tariku misaliyaw di, dow wɛrɛ bɛ fenw wɛrɛ de fo.
Gibbon kama, "Rome laban, kun lahaliya ni bonya ba min te se ka jo.
Theodor Mommsen ni Rome tariku la ya fo ko Rome cira ni Tubabu ka Roman Jamana ba cili ye san 476 CE la aye biolozi analozi do fana kɛ "genesis", "yiriwa", "senescence", "fana" cira ani san "tan".
Arnold J. Toynbee ka Tariku Kalan kɔnɔ hakili la civilization caama kun bɛ, a bula civilization damadɔ jolendo, wa ni civilization bɛ son ka do Mommsen ka misaliya kɔnɔna la.
Tamancè waati la, mɔgɔw ka caaya ye sɔrɔ desèli, duminifen hakew, ka jamana hakew ta be geleya wo ka, jamana ɲɛta geleya, jamana ka sɔrɔ jora, kasɔrɔ jamana be bonya jama cayali kama.
siliyi ferelen ani Millennial Trends.
Rome ka ɲini ka a ka sɔrɔ yiriwa ka se ka sordasumenew caaya ka do fara u ka fanga kan o kera u ka desè kɔfɛ dugukolo lakani la, o de na ni u ka Empir cili ye.
A ko Mayaw ka tunu kan ye kalan ba ye bi civilization kama.
Fanga min bɛ kɛ ka fanga jatè ratio la yɔrɔla ka se ka hakè di civilization baloli ma.
Koneczny ko civilization te se ka ɲagami ni yelema yelema fen ye, civilization fitini min ye sira ni hakè sɔrɔ civilization ba a bɛ kun a la wa a bɛ temɛ a la.
Lada tarikukalankela Morris Berman ko Dark Ages America la: the End of Empire min ye consumerite bato Etazini jamana la, o de na ni u ka bonya ye min bu kan bi – maa kelen a yɛrɛma, ka dugukolo bonya ka sɔrɔ yiriwa, ka do fara minew ni nafolo kan – o de Etazini demɛ a ka geleya wwati la a ka bin ka tunu waati geleya ba bu kan.
Ni baarion kewalew josew, Jacobs ko a bala sigida banaw ani sigida kelew, siya kelw bala ni wartigi ni fanta danfar min bɛ u ni ɲogon cè o bala.
Ni be fɛ civilization ka fen caama ta ka na ka kɔ kan, a ko, fɔlɔ fen ka labaarali fo ka dama temɛ ani u yɛrɛ ka fenw nakasili.
Jadila la, Ma kɔrɔ ye "san Miliɔn caama kɔfɛ".)
Dugukolo fan caama yeelena ka sababu kɛ ani fen wɛrɛw munu bɛ na ni takulu gelen ye.
Aramaden donen balola ka bini an be se ka fo san miliɔn 2, waatikunkuruni min tununa geologie kalankelaw fɛ.
Jatiminɛw ya yira ka fo ko kemɛ 99 danfenw belejele la munu balola dugukolo sanfè, a ka ca ni miliɔn duuru ye u la, munu tununa.
Dugukolo jali be yelema de la dipini a keli fo bi, baloli be o cogoya kelen de la a daminɛni ka se sisan.
Kalo kera o waati kɔnɔnala a be sɔrɔ a kelen be sɔrɔ dugukolo ni protoplaneti do ka ɲogon gosila.
Laminifiɲɛ ye takulu ni yɔrɔverti fiɲɛ do ye.
Bacteriw de ya daminɛ ka oxygen kɛ, min be dugukolo laminifiɲɛ yɔrɔ sabana ni yen yɔrɔ la.
Columbia kontinan daminɛni, Rodinia ni Pannotia, ni sira kan, kun be se ka sɔrɔ ɲɛnamaya to.
Donidoni, baloli be ka jɛnsɛn dugukolo kan ani senè fenw be ka kɛ, bagaw ni danfens to be ka yee, a bala fɛnɲɛnamaw, dugukolo fenw, o waati kɔnɔ ɲɛnamaya tɔgɔ dara min kɔrɔ ye "balo yeta".
Hydrogen ni helium de ba kɔnɔ ale kera waati suruni Big Bang 13.8A Ga (san miliɔn caama kɔfɛ) ani fengiriman supernovae ye min fili.
Sanfin ye a daminɛ ka teliya, a ka angili ta ka segini, a giriya, ani yelema cogo ni a bè be ɲogonfɛ cogomina ka kɛ proptoplaneti diski perpendukiler a ka yelemali axi kn.
Fanga dili gele kɔfɛ, T Tauri lolo ye tasuma minɛ ka sɔrɔ ka ta Tile kan.
Dugukolo kera ni cogoyaye kabini san miliyar 4.54 (ka fo ni sika ye ani 1%) wa a fan caama ye san miliɔn 10–20 .
Proto-Terre bonyana kɔsɔbɛ fo a kɔnɔna kalayara ka se ɲagami ni griyaye, sidorophile negè.
Ka bɔ crater counts sigidolo wɛrɛ kan, a famuna ko waati do bina se min na snakolo fen nun bi na ka caya, u ba wele the Late Heavy Bombardment, ka daminɛ 4.1 Ga, ka ban 3.8 Ga la, Headen laban la.
Archean daminɛni la, Dugukolo sumayara kɔsɔbɛ.
Kibaruya lakika dow ya lakali ko Kalo kera nunu yɛrɛ kɔfɛ, san miliɔn 4.48 ± 0.02 Ga, wala ma 70–110 System Soleri lolo kɔfɛ.
Chicuxulub min kera kosayina min fora ko mɔgɔw hakilila o de kera sababu ye ka non-avian dinozors bè tunu, ɲogon gosili ye kuran min bila a ka ca na ye siɲɛ miliɔn 100.
Donibaga dow ko negè minew munu bè de bɔra Kalo la, o dela a ka fen munu ba kɔnɔ jatè maɲi.
Yɔrɔ gele, kera waati min Dugukolo sanfela kera geleman ye fɔlɔ, tununa pew Hadean teliman ni yɔrɔjo negew sababu ani Late Heavy Bombardment ka kasara.
Ni Late hadean minew ani Archean daminɛni fengelew de ye sigilan ye kontinan duuru sigilendo fen min kan bi.
Craton ka baara fɔlɔ ye ka terranes alternater ka yelema yelema fila kɛ.
Ni waati yin la, kuruverti yeera ka kɛ ciyen lakika ka munumunu kɛ Archean waati.
Sisan a be nafo sisi caama min be ka bɔ gosili waati min be don ni impact degassing min fen munu be na be yeele ka kɛ sis ye.
Planetsimal nunu nu be distansi la min be 1 astronomi unité (AU), Dugukolo ni Tile distansi, an hakili la ni te ji foy lase Dugukolo ma sabu tile ka kalan kojugu gilasi ma ka se ka fara ɲigi ni ji ye min be yeele ka taa o be waati jan taa.
Jatiminɛ kuraw ye a yira ka fo ko oceanw be son ka daminɛ ka ke kabini san 4.4 Ga daminɛni Archean ɲanamayato.
O la, Tile kera 30% jeya ni san miliɔn 4.5.
Suguya caama be, nga benkan fitinini, diɲɛ be ka yiriwa cogomina simi dan fenw munu nii tula; simi tabolo ye u bin kɔsɔbɛ laboratuwaru la ka min ka dogo na bè yedan fenw nii be munu la.
Hali ni atmoseri kɔnɔ fenw ni Miller ni Urey ye munu kɛ te kelen ye, jatiminɛ lakika do kera munu ye sɛgɛsɛgɛ jan kɛ ka se molekili organiki nunu ben.
ARN bi na ADN joyɔrɔ ta waati nataw la, min sigilendo kɔsɔbɛ a kɔrɔ ye a be se ka gemoe si jan dilan, ka seko hakè jayan ka kɛ fen min be sɔrɔ organisim kele la.
Geleya metabolism-fɔlɔ keli kama min ba ɲini ka sira sɔrɔ orgnism ɲɛta la.
San 2003 jatiminɛw ko montmorillonite be se ka ken asidi yelemali teliya ka kɛ "kuru ye", wa kuru be se ka ARN falen min sirilendo bɔgɔ kan.
Ni selul LUA yin de ye ɲɛnamaya fen fa munu be Dugukolo sanfè.
Yelemali ka kɛ oxygen-waritigiye atmosfer kun ye yiriwali nafamanba ye.
U be fermantsion de kɛ, ka fen caama ciyen ɲagami ɲogona ka kɛ fen munu ciyena doni min fangan ka dogo, ka sɔrɔ ka kuran kɛ ka baloli ni falenli kɛ.
Balofen fan caama munu be Dugukolo sanfè ka baloli be photosynthese de bɔlɔ suruya la wala ma janyala.
Kuran dili ka kuran juru la, hydrogen de be sama ka bo ji la, ka oxygen toy inafo fen ciyenen.
Anoxygen nogoyalen be kɛ degire 3.8 Ga, a te kɛ baloli yeeli kɔfɛ.
Yeeli fɔlɔ, oxygen min be taa be taa kɛ sitronkuru ye, negè, ani simi fen to.
Hali ni selul be oxygen fitinini dron de kɛ, selul caama faraɲogonkan metabolism waati jan de be Dugukolo atmosphere yelema ka kɛ a be cogomina sisan.
Ozone yɔrɔ ba sama, wa a ba sama tuguni, radiation utraviolet belebeleba min temena atmosphere fɛ.
A de la, Dugukolo ye adaminɛ ka futeni ba sɔrɔ ka bɔ Tile yɔrɔ Proterozoic waati.
Gilasi bilalen min sɔrɔla Afriki du Sud la kɔfɛ san 2.2 Ga, waati min, be paleobamnetic jatiminɛ kan, u kan ka sɔrɔ ekuwater kerɛfɛ.
Huronian ka gilasi be son ka kɛ oxygen fanga yeleli atmosphere la, min be methan dogoya (CH4) atmosphere la.
Nga ni kalima yin Dugukolo Gilasikuru be fɔ ka caaya Gilasi ba waati min tilala ka kɛ Cryodegian san la.
Carbon dioxide ni ji waati lahaliya kuru nu ɲagamina u be acide carbonique ke, min be tila ka taa kɔgɔji la, o la ka soverti sama ka bɔ atmosphere gazi la.
Bacterw be yelema fɔlɔ ka bɔ balo fen cogoya dow la (waati dow la u ba wele Neomura), nga hakilinaw be ɲogon soso.
Dugukolo jukoro fenw fɔlɔfɔlɔ fungi lakika yeera kabini Paleoproterozoic waati la, san 2.4 kɔfɛ; bonya lahaliyaw be ni organism la min be se ka kɛ anastomosi ye.
A be sɔrɔ selul ba munu ba ɲini ka fitiniw tila tila nga desɛra (min sababu be son ka kɛ defensi fen dow de be ka kɔrɔ bonyali kama).
Oxygen keli ka, selulbaw metabolize munu cèna wa u be enerz ba de bɔ.
Waati suru la, ɲagami jolen min be ke selul baw ni selul fitiniw kɔnɔna la.
O ɲogona kelen de be kɛ ni photosynthetiku doniya ye ni mitochondria ni chloroplast.
Ka fara endosymboliki josen-gelew mithochondria ni chloroplast selul orignia doniya kan, doniya dos ye a yira ko selul de be peroxisome kɛ, spirochete be na ni cilia ni fragella ye, wa be se ka ke ADN banaden be na ni selul nucleus ye, hali ni u dow la kelen be minɛ kɔsɔbɛ.
1.1 Ga waati, superkontinan Rodina kera ɲogonfɛ.
Hali ni tilali min be selul jolen koloniw ni multiselul organiism ni ɲogon cè jelen te kumabè, san miliyar 1 kɔfɛ, multiseluler senè fen fɔlɔ felena, a be sɔrɔ algae verti de do.
Pole paleobamnetiku be fara doniya geologik de inafo sanir orogenik, min be asiyeti kɔrɔw daw yira, ani sigida senè ni baga danfenw.
San 1000 ka se 830 Ma, kontinanw fanba kun be ɲogona sperkontan Rodinia la.
Superkontinan hypotheke be fo Pannotia wala ma Vendia de kama.
Fen min ye gilasiwaati bonya ni a fanga o be ka ɲenɲini hali sisan wa ɲèfoli ka gelɛ ka temɛ Proterozoic Dugukolo Gilasikuru kan.
Sabu CO2 ye gazi soverti nafama do ye, kilima sumayali belejele ma.
Takulu kela cayali bɔra Rodinia karili la o waati kelen lamini la.
Balo cogo kuraw, togo ye Ediacara biola, u kun ka bɔ wa ka ca na beyè.
A be ben ere saba de ma: Paleozoik, Mesozoik, ani Senozoik, wa o waati de multi-selul balow be caaya kɔsɔbe ka kɛ organism wɛrɛw en be munu don bi.
Ni de ba to kɔgɔji be caaya.
O waati gilasi tamasiyen do sɔrɔla yɔrɔ min kun be wele Gondwana dron de la.
Kontinan kɔrɔw min ye Laurentia ni Baltica ye ɲogon gosi san 450 ani 4004 Ma, Caledoni Orogeny waati la, ka Laurussia kɛ (o fana donendo Euramerica ye).
Siberi gosilen Laurussia la o ne na ni Uralian Orogeny ye, Gondwana ni Laurussia gosilen de be wele Variscan wala ma Hercynian Orogeny Epropu la wala ma Alleghenian Orogeny Ameriki Kɔrɔnfɛ yɔrɔw la.
Yɔrɔ mina Ediacaran baloli yera inafo fen kilancè wa hali sisan a ka gele u ka se ka joyɔrɔ sɔrɔ waati kuruaw jekuluw la, Cambrian laban la waati kura phyla fanba kun be.
Ni Cambrian jekulu dow yera inafo gelemaw nga u ni wati kura balow bolen tɛ few, misaliyala Anomalocaris ni Haikouichthys nunu.
Danfen min be son ka kɛ jɛgɛw bɔra fen min la, wala ma u ka suru a la, o kun ye Pikaia.
Jɛgɛ, vertebire fɔlɔ, a balola oseanw la san 530 waatiw la Ma.
Fosili min ka kɔrɔ ni a bè ye fungi dugukolo kan ani senèfenw la yera san 480 – 460 Ma, ka sɔrɔ moleculu ba yira ka fo ko fungiw be son yɔrɔ dugukolo labaara kabini san 1000 Ma wa senè fenw fana kabini 700 Ma.
Fins donendo ka fenw ye sen sabatigiw kun be min kɛ ka u kunkulow kɔrɔta ka bɔ ji jukɔrɔ ka se ka fiyen sama.
A be sɔrɔ, u dow degira dugukolo baloli fo u kɔrɔbalew be to ka balo dugukolo kan, hali ni u be u jè jila wa u be segi ka ta yen ka u ka fanw dɔgɔ.
Yiriw be bɔ senè fenw de la, munu ka jɛnɛnli teliyala kɔsɔbɛ dugukolo sanfɛ, ni waati lamineni la (san 360 Ma).
San miliɔn 30 wɛrɛ (310 Ma) ye synapsids danfaraw (a bala mammals) ka bɔ sauropsids (a bala kɔnɔw ani duguma fenw).
Triassic–Jurassic fagali kera san 200 Ma o ye dinozor caama tila ku bɔ ɲogon kan, wa sooni u bi na kɛ munu ka ca ni vertebire bè ye.
60% baji invertebirew la tununa wa 25% ye a suguya bè.
Tununi ba sabana o kera Permian – Triassic, wala ma Saya belebeleba, hali ni a be son ka kɛ fen dow doni ɲogonen inafo Siberi takulu, asteroid do ka bini fanga, hydro methane ka gasification, kɔgɔji bonyali, ani anoxi bonyali.
Ni de kera saya min ka ca na beyè min ɲogona ma deli ka kɛ, ni 57% a suguya bè ani 83% fagali bè ɲogonfɛ.
Paleocene waati fanela la dugukolo ka fenw tununi jora, wa do farala mammalien danfenw suguya kan.
Bin te kongokɔnɔna min la be ka bonya ka dugukolo fa, wa mammal inafo Andrewsarchus balola ka kɛ mammal kongokɔnɔ fen min donendo dugukolo kan ka caya ni neyè, wa whale fɔlɔ inafo Basilosaurus ye kɔgɔji minɛ.
Belebelebay inafo Paracertherium ni Dinotherium balola ka dugukolo binyɔrɔ taa.
Tethys Kɔgɔji datugura ni Afiriki ni Eropu gosilen ɲogona.
Dugukolo pon ba to danfenw munu be Akeriki Tilebin be se ka ta tunkan la wa ka to yen Ameriki Kɔrɔnfɛ, wa ɲogona kelen na daminɛni Ameriki Kɔrɔnfɛ danfenw.
Giladi waati de ya to mogo kuraw taara u yɛrɛ sɔrɔ Afiriki Saharian la ani a fanfèla.
Hakilinaw ye a yira ka fo ko tunka ba kun kera Beringia fanbè o de la, bi, ɲogomɛ dow be yen (munu balola ka sɔrɔ ka tunu Ameriki Kɔrɔnfɛ), sɔ (munu balola ka sɔrɔ ka tunu Ameriki Kɔrɔnfɛ), ani Ameriki wolodenw.
Kungulo kɔnɔ fen ka teli ka bonya, wa san 2 Ma, danfen fɔlɔw yera aramaden gene jatèra munu fɛ.
Ka se ka tasuma minɛ o seko daminɛni Homo erectus (wala ma Homo ergaster), a be sɔrɔ san 790,000 kɔfɛ nga a be se ka kɛ fana inafo san 1.5 Ma.
Mi ka gelè o ya ka don kanw nana cogomina; a jelɛntɛ te kɔsɔbɛ ni Homo erectus be se ka kuma wala ma ni seko ma daminɛnia fo Homo sapiens.
Sigida doniyaw be ka gelèya ka ta, kanw be ka ɲa ka ta, wa u ka minew dilan ka ta.
Aramadenw fɔlɔ min ye dinè tamasiyen yira o ye Neanderthal nunu (u be jatè danfen donibagaw wɛrɛ la munu kɔfɛ mɔgɔ foy ma to); u be u ka su sutura, waati caama dumuni ni minew no te ye a la.
A fora ko kanw be ka gelèya ka ta, ka seka miiri ani ka kuma ni kibaru falen bè bala, Richard Dawkins ka doniya ko, ni iye fen kura lame: o ɲogona fo.
San 8500 ni 7000 BC, aramadenw Fertile Crescent Moyen Orien la ye senè ni baga mara daminɛ: Senè.
Nga ni civilization nunu la munu ye senè sabati, u ka balocogo kaɲi wa u ka sɔrɔ be yiriwa a bè be bɔ u ka jama senè de la.
Ni de ye Dugukolo civilization fɔlɔ mara Samiya Moyen Orien la san 4000 ani 3000 BC ni ɲogoncè.
Aramadenw te ka u yɛrɛ segen blen ka baloli ko la, o de doniya fɔlɔw sabati (misaliya bololabaara kelaw, feerekelaw, dinèɲɛ mɔgɔw, etc).
San 500 BC waatiw la, civilization kegulenw be Moyen Orien la, Iran, Inde, Chine, ani Grece, waati cogoya, ni waati kera u tununa.
Ni civilization yiriwala kele la, seko, science, mathematik ani archtectir la.
Roman ka Empire kera Cretien jamana ye ni Empereur Constantine sababu ye 4eme Siecle daminɛni a laban na 5eme Siecle la.
Doniya-so sabatira Abbasid-la Baghdad, Iraq.
14eme Siecle waati la, Renaissance daminɛna Itali la ni dinè doniya ba ye, seko, ani science.
Eropu ka civilization ye a daminɛ ka yelema san 1500 daminɛni la, ka ɲɛsi revolision scientifiki ni industriel ma.
San 1914 ka se 1918 ani 1939 ka se 1945, dugukolo jamanaw bè bina kele kɔnɔ.
Kele kɔfɛ, jamana kura caama kera, u ye u yɛrɛ bɔ wala ma yɛrɛmahɔrɔn dira u ma decolonisation waati.
Technologie yiriwali a bala kele kɛ minɛ min ye arme nucleaire, ordinateri, ingineri geniki, ani manotecnologie.
Geleya baw no ye bana, kele, fantanya, dinè gele hakilina, ani fen kura min aramaden kewale no ye climat yelemali bonya ka fara diɲɛ jama cayali kan.
Aramaden tariku, wala ma tariku bilalen, o ye kɔrɔfɔ aramadenya waati kɔrɔw kan.
Neolitiki ye Revolution Agricole daminɛni ye, san 10,000 ani 5000 BCE, Fertile Crescent Kɔrɔnfɛ la kerefe.
Senè be ka taa ɲɛ, senè kɛ be ka ɲa ka taa wa baara tilali cogo ɲuma ka se ka dumuni tila senè kɛ waatiw ni ɲogon cè.
Hinduism tilala ka yiriwa Age de Bronze laban la Indienw ka continent fitini la.
Tariku Post-kilasiki ( "Moyen Age" c. 500–1500 CE,) a kera Kiretiya sedeye, silamaya sany waati kɔrɔ (c.750 CE – c. 1258 CE), ani Timurid ani Italianw Renaissansiw (1300 CE waatiw la).
18eme Siecle waatiw la, doniya faralen ɲogon kan ani technologie ye hakè ba sɔrɔ min na ni Revolution Industrielle ye ani ni waati kura daminɛ, min daminɛna san 1800 laminew la wa ka se fo sisan an ka waati la.
Farikolosogo jatiminew ya yira ka fo ko waati kura aramadenw daminɛna Afiriki la san 300,000 kɔfɛ, ka sɔrɔ waati kura tabolo taa san 50,000 kɔfɛ.
A be se ka san 1.8 miliɔn daminɛni, nga likikala san 500,000 waatiw la kɔfɛ, aramaden ye a daminɛ ka tasuma minɛ ka tobili kɛ.
Paleolithiki aramadenw balola inafo dosow, wa u fanba kun nomaduw de.
Aramaden ka jɛnsɛn teliman ka taa Ameriki Kɔrɔnfɛla la ani Oceanie kera climax waati gilasi san min ka suru na beyè.
Chine ka Ba Jaune valley kun be ɲɔ senè ani dumini fen to kani 7000 BCE waatiw la; Yangze valley kun be malo senè san 8000 waati.
Negè baara, u kera ciyen fɔlɔ ka cuiviri minew dilan ani masiriw san 6000 BCE waatiw la.
Dugu baw kun ye feere yɔrɔ baw ye, bololabaara minew ni politiki ɲɛmaw.
Dudubaw ka yiriwa kɔrɔ kun ye civilization ɲɛtaga ye.
Ni lada nunu de ye pinew dilan daminɛ, mathematik, Bronze baara, feere batow, poteri pinew, finiw, monument ni so jow, an sɛbɛni.
Fɛn min tun bɛ neolitiki kaw danfara ka bɔ tɔw la o tun ye u tun bɛ Ala jirilamaw bato.
O sigiliw tun bɛ kɛ kɛrɛnkɛrɛnyala ji fólon nɔ́gɔmayɔrɔw: Mesopotani Tigiri ani Efarati, Mísira Nili, Ɛndesi Ɛndu jamana gún tilalen kan, ani Yangisi ani Yɛlo Rivɛrisi Shini jamana kan.
Kuneifɔrumu sɛbnni daminɛna inafɔ ja ɲɛgɛn sifa dɔ, min ja jiraliw nɔgɔyara ani suruɲara.
Tali nɔgɔyara jisiraw fɛ-baw ni kɔkɔjiw fɛ.
Nin taɲɛw nunun de nana ni dugu maraw ni jamana maraw ye.
Kɛrɛti la Minoan siwilisasiɔn donna Nsìranɛgɛ Tile la 2700 waati SAWC ani a jatelen do inafɔ Erɔpu siwilisasiɔn fɔlɔ.
Nin san bafila nata, siwilisasiɔnw walakatara diɲɛ kɔnɔ.
Ɛndu jamana kan, o waati tun ye Vediki waati ye (1750-600 SAWC), min nana ni Ɛndouizimi ni tabolo suguya wɛrɛw ye Ɛndu jamana sigili daminɛ.
Sigili waatti kɔnɔ Mesoameriki (1500 waati nunun SAWC ka taa 500 AW), siwilisasiɔn sugu cama faralen ɲɔgɔn kan yɔrɔ kele walawalali daminɛna, kɛrɛnkɛrɛnyala yɔrɔla min bɛ wele bi ko Mɛkisiko, Ameriki camacɛ, any Peru.
Karili Jasipɛri ka hakilina Akisiyɔli Eyji kan, tun bɛ Pɛrisi Zoroasitirianizimi kan fana, nga mɔgɔ kalannen ba wɛrɛw ma sɔn a ka waati fɔlen kan Zoroasitirianizimi ko la.)
Olu tun ye Taoyizimi, Legalizimi, ani Kɔnfiyusiyanizimi.
Jamana baw marali tun sirilen do ka ta bin sigidaw kan ani ka sigiyɔrɔ lakanannenw kɛ sɛnɛyɔrɔw ye.
Jamana baw marali tun bɛ kɛ ereziyɔn kɔnɔn o tuma.
Mediyani Mara nanani iran maraw bɔbɔ ɲɔgɔn kɔ ye, min na Akaemenidi mara tun b'a la (550–330 SAWC), Parisiyani Mara (247 SAWC–224 AT), ani Sasaniyɛnw ka Mara (224–651 AT).
Talen ɲɛfɛ, Alɛkisisandere Masakɛw la Masakɛ (356–323 SAWC), ka bɔ Masedɔni, ye jamanaw cama mara, min walakatanen do ka bɔ bi Gɛrɛsi la ka ta bi Ɛndi la.
Ka daminɛ sankɛmɛsaba sabanan CE, Guputa Masakɛbonda tun bɛ o waati kuna min tun jatenbɛ inafɔ Ɛndu ka fɔlɔfɔlɔ Goliden Eyji.
Basiki dankɛnɛyalen jɔyɔrɔ boɲara Golideni Eyji laselila Ɛndu ka tabolola sankɛmɛnaninan ani duurunan.
Ogusutusu ka waati (63 SAWC – 14 AT), Ɔrɔmu masakɛba fɔlɔ, Ɔrɔmu ka se tun bɛ boli Kɔkɔjida cama kan.
Erɔpu ka mara bɛ bin, 476 AT, Aliman fanga kɔrɔ Odoasɛri ka waati.
Hani masakɛbonda tun bɛ suman Ɔrɔmu mansayala ni a sela min tun bɛ Siliki Rodi kun dɔ̀la.
Inafɔ ani fɔlɔfɔlɔ mansayaw dɔw, Shini Hani kún dara kosɛbɛ gakɔrɔnama, kalan, jatebɔ, dolo, subahana masin kola, ani cama wɛrɛw.
Mara bolo mansayaw minw yara olu fana lilidonna Ameriki jamanaw kan, ka bɔ tabolo sigilenw la 2500 BCE daminɛ.
Maɲaba dugubaw wilila dɔnidɔni cayala ani boɲala, ani Maɲa tabolo walakatara Yukatán an'a dafɛ duguw la.
Nka, marabolo dɔw la, waatiw kɛrɛ subahana masin ye sán sɔrɔ teliyala.
Shini Hani mansabonda bina siwili kɛlɛ kɔnɔ 220 AT, mansabonda saba daminɛna, o waati kele a bɔɲɔn min tun bɛ Ɔrɔmu o tun bɛka boɲa ani ka fara ɲɔgɔn kan yɔrɔ kele ani ka tila o waati kele min kóla o tun bɛ wele ko sánkɛmɛsabanan Gɛlɛya.
Sobolila ka sinsin nɛgɛ cayali ani sokɛ joolenw marali kà se ka kalakisɛ tigi n'a ka mina dafalen ta y'a to buguturubugubɔ mɔgɔw kɛra siranfɛn ye waati bɛɛ siwilisasiyɔn sigilenw bolo.
Ɔrɔmu mansaya tɔ, Kɔkɔjida kɔrɔnɲafanfɛ, kɛra min bɛ wele ko Bizantini Mansaya.
O waati dɔnnen do bɛfɛ ni sánkɛmɛduurunan Ɔrɔmu tilebi mansaya bíni, min farafarala ka kɛ mansa bonda cama ye, taleɲɛfɛ o dɔw kafona Ɔrɔmu mansaya senu waati.
Azy worodugu ye Ɛndi cɛmacɛ mansaya cama dɔn, silamɛya fanga sigili tugura ola Ɛndi.
O y'a to Farafina sera ka do worodugu ni kɔrɔn Azi jago ko la, a ni Azi ka seka do ɲɔgɔn la, ani silamɛw ka dɔnko, min nana ni Suwahili dɔnko.
Nin fana tun ye dɔnko kɛlɛ, ani Bizantini Elenisitiki ani Kɛrɛcɛnw ka dɔnko ka kɛ ɲɔgɔn dan ye Iran Pɛrɛsiyɛn kaw ka ladaw ani Zoroasitiriyan kaw ka dinɛ.
Ka bɔ Arabu ka Penɛnsili cɛmacɛ la, silamɛw y'u ka warali daminɛ waati kura daminɛ.
Nin kalan cama ani nin ɲɛfɛtali bɛ seka don dugukolokunnakalan okumu kɔnɔ.
Fanga min tun bɛ silamɛ julaw bolo Farafina ni Arabula ani Arabula ni Azi jago siraw kan o tun ka bo kosɛba.
Walawalen dinɛ ani marali hakilila fɛ, Erɔpu ɲɛmaw ye kurazadiw daminɛ ka seka silamɛ fanga bin ani ka Dugukolo Sanuman k'u ta ye ko kura.
Arabu ka setigiya dinɛ kola bana san kɛmɛ 11nan cɛmancɛ Tiriki Sɛlijugu nalen, ka sigi worodugula ka bɔ Tiriki dugukolokan Azi cɛmancɛ la.
O kɔfɛ, o mara bɛna wele ko Barabar Kositi ani a bɛna pirati ladon minnu bɛna baara kɛ ni Afiriki sahɛli pɔri caman ye u ka binkanniw kama kɔgɔjida duguw Erɔpu jamana caman ka jɔnw ɲinini na ka feere Afiriki woroduguyanfan suguw la i n'a fɔ Barbary jɔnfeere jago dɔ.
San kɛmɛda 8nan na, silamɛya y’a daminɛ ka don marabolola ani A ma mɛn, o kɛra jama fanba ka dannaya kelenpe ye, hali ni Budadiinɛ tun bɛ ka fanga sɔrɔ kɔrɔn fɛ.
Genghis Khan salen kɔ san 1227, Azi cɛmancɛ fanba tora nɔnabilali jamana fanga kɔnɔ, Shagatey Kanate.
O kɔfɛ, marabolo in tilala ka kɛ kulu ye min bɛ kɛ kanate fitininw ye min dana Uzubɛkiw fɛ.
O Baribari binkali kɛlaw y'u yɛrɛ ka masaya kura sigi sen kan Romɛkaw ka Mara tolenw na.
Kerecɛnya yiriwara Erɔpu tilebin fɛ, ani monasitɛriw sigira sen kan.
Monariyalizimi, sɛnɛkɛlaw ka jɛkulu ka don duguw kɔnɔ min tun bɛ luweli ani baara kɛ hɔrɔn ye, ani féodalizimi, politiki sigicogo min na hɔrɔn waritigi ani hɔrɔn fantan tun bɛ finitigi baara kɛ u matigiw ye walasa u ka seka yamariya ka dugukolow ni forow luwe, o de tun ye kɛcogo fila ka mediyevali sigida labɛn min yiriwara San Cɛmancɛ Waatiw la.
Itali jagokɛlaw ye jɔnw ladon ka na baara kɛ u ka so kɔnɔ walima sukaro baara la.
kɔngɔ, pɛsi ani kɛlɛ ye Erɔpu tilebi jamanadenw halaki.
U labanna ka sira di Zaguwekaw ka masaya ma minnu tɔgɔ bɔra u ka farakurun tigɛcogo la Lalibela kɔnɔ.
U ye taransi-Sahara jago tigiyata sanu na, sama kolola, kɔgɔla ani jɔnyala.
Cɛma Afiriki ye jamana caman bangeli ye, hali Kɔngo Mansaya.
U ye jɔli kɛ ni kabakurunw ye lakana hokumu kɔnɔ k’a sɔrɔ mɔritiye t'a la i n’a fɔ Gereti Zimbabwe, Zimbabwe Mansaya faaba, Kami, Butuya Mansaya faaba, ani Danangɔnbe (Dhlo-Dhlo), Rozivi Mansaya faaba.
San kɛmɛ kɔnɔntɔnnan ye Kɛlɛ Fansabaman ye ka ɲɛsin Ɛndujamana kɛ̀ɲɛkayànfan mara ma, Paratihara Mansamara cɛma, Pala Mansamara ani Rashitarakuta Mansamara.
Tangi mansaya labanna ka farafara, nka, ani san kɛmɛ tilancɛ basikibaliya kɔnɔ, Sɔngi mansaya ye Shinijamana fara ɲɔgɔn kan, waati min, William McNeill ka fɔ la, "jamana min nafolo ka bon ni bɛ ye, min ka sebaaya ka bon ni bɛ ye, ani min ka cani bɛ ye".
San kɛmɛ ɲɔgɔn tɛmɛnen kɔ, Mɔngoli Yuani ka mara kɔnɔ, Sinuwaw ka siya ye fanga sɔrɔ kokura ni Mingi mara (1368) sigili ye.
Nara waati san kɛmɛ 8nan ye Zapɔn jamana barikama dɔ wilitɔ taamasiyɛn jira ani a ka ca a la, a jiralen bɛ iko sanu san.
Zapɔnkaw ka tariku bonda ko waati, min bɛ mara marabolo fangatigiw fɛ (daimyos) ani kɛlɛmansaw ka sɔrɔdasi fanga (shoguns) i n’a fɔ Ashikaga shogunate ani Tokugawa shogunate, a bɔra 1185 la ka se san 1868 ma.
Sila ye Baekje minɛ san 660, ani Goguruyeo san 668, min bɛ Saheli ni Worodugu jamanaw daminɛ jira (남북국시대), ni sila kafonnen ye worodugu ani Balaye, cɛn ta jamana ka taa Goguruyeo, saheli fɛ.
K’a daminɛ san kɛmɛ 9nan na, Bagan Masaya wulila ka fanga sɔrɔ bi Miyanmari kɔnɔ.
Fɔlɔfɔlɔ Puebuloansi ani u ɲɛmaaw (san kɛmɛ 9nan – 13nan) ye sigiyɔrɔw jɔ minnu bɛ to senna tuma bɛɛ, kabakurunw jɔcogo fana sen bɛ o la minnu bɛna kɛ boon belebelebaw ye min ɲɔgɔn tɛ Ameriki Sahili la fɔ san kɛmɛ 19nan.
Ameriki Woroduguiyanfan na, san kɛmɛ 14nan ni 15nan na ye Inca wulili ye.
Scientific Revolution ye dɛmɛ sɔrɔ ka bɔ Johannes Gutenibɛrigi ka donina Erɔpu ani ka bɔ telesikɔpu ni mikɔrosikɔpu dilanni na.
Bi waati laban bɛ ka taa a fɛ ka taa diɲɛ kɛlɛba filanan laban na, san 1945, walimawalima ka na se bi ma.
Bi waati daminɛ dɔnna ni dɔnniya kɔrɔtali ye, ani ka ɲɛtaa teliya ka taa a fɛ, jamanadenw ka politiki sigilenw, ani jamana cogoya.
Bi waati daminɛ, Erɔpu sera ka fanga sɔrɔ kokura, tarikusɛbɛnnaw bɛ sɔsɔli kɛ hali bi o sababuw la.
A tun ye wariko sɔrɔko ɲɛtaa yiriwa san 1000 AT.
A ye nafa sɔrɔ fɛɛrɛ kuraw kola nɛgɛ dilan tigiya tun bɛ a bolo, pisitɔ mangan, pɔn dulonnen jɔli, ɛnpirimeli, ani busɔli.
Erɔpu wilili miiriya dɔ ye ko Erɔpu jamana ka dugukoloko jɔyɔrɔba ta a ka se la.
O ye lakana hakɛ dɔ di Erɔpu ma ka bɔ Cɛma Azi binkannikɛlaw ka tɔɔrɔ ma.
Silamɛya Sankɔrɔta Waati banna Bagidadi Mɔngoli Saki fɛ san 1258.
Dugukoloko jɔyɔro yera kosɛbɛ dugukoloko politiki danfara bunakunkan.
O n’a ta bɛɛ, Erɔpu tun bɛ ɲini ka tila tuma bɛɛ jamana hakɛ dɔ minnu bɛ kɛlɛ la.
Sɔɔni Sɛnɛko siwilisasiyɔn gɛrɛntɛra kosɛbɛ u ka sigidaw fɛ.
Fɛnɲɛnɛmako ɲɛtaa ani nafolo sɔrɔlenw jago fɛ o nana donidɔni ni seko caman ye.
Erɔpu jamana ka kɔgɔji bonya yiriwalila balikɔnɔ-kun dugukolo ko la-a fanba tun ye a ka Atalantiki jamanaw ka baara ye: Pɔrutugali, Ɛsipaɲi, Anguletɛry, Faransi, ani Olandi.
Farafinna sahiliyanfan na, Saadi Sulitanate tora Berber mara yɛrɛmahɔrɔnyala fɔ san 1659.
Swahili kɔgɔjida bina a selen Pɔritigali Mansamara kɔnɔ ani kɔfɛ Omani Mansamara.
Afiriki woroduguyanfan ka mara min bɛ wele ko Zimbabwe gave way to smaller kingdoms such as Mutapa, Butuya, ani Rozivi.
Siwilizasiyɔn wɛrɛ minnu kɛra Afiriki kɔnɔ, olu ye ɲɛtaa sɔrɔ o waati la.
Zapɔn ye a ka Azuchi–Momoyama waati dɔn (1568–1603), o kɔfɛ Edo waati (1603–1868).
Johori Sulitanate, min tun bɛ Malɛzi Pɛnɛnsili woroduguyanfan kun kan, kɛra jago fanga ye min bɛ fanga la mara kɔnɔ.
Irisi ye binkanni kɛ worodugu ni tilebi kɔgɔjida la Ameriki Sahili la, ni koloni fɔlɔ ye bi Alasika kɔnɔ san 1784, ani Fɔr Orossi ka ɲɛfɛ pɔsi min bɛ yen bi Kalifɔrini kɔnɔ san 1812.
Ɛndisiri ɲɛtaa daminɛna Garandi Beretaɲi ani u ye dilani kɛ ni fɛn kuraw ye—o ye izini ye, dilani baa ani masinko—ka fɛn caman dilan joona ani ka baara kɛla dɔgɔya ka tɛmɛ fɔlɔ ta kan.
Waati min ni Erɔpukaw ye se sɔrɔ ani fanga Ameriki jamanaw kan, mansaya baaraw ɲɛsina Azi Oseani jamanaw ma.
Biritishiw fana ye Ɔsitarali jamana mara, Niyuw Zelandi ani Afiriki di Sidi ni Biritishiw kolɔn cama tara u sigi nin koloniw na.
Erɔpu jamanaw na, sɔrɔko ni sɔrɔdasiw ka gɛlɛyaw ye jamana cogoya dɔ da, ani siyakuluw y'a daminɛ k'u yɛrɛ bugunatikɛ kɛ i n'a fɔ dama jamanaw minnu b'a fɛ k'u ka yɛrɛma hɔrɔnya ta dɔnko ni politiki bunakunkan.
O waati kele, ɛndisiri ka yɔrɔ nɔgɔ, min be kabini tasuma dɔnni ani Siwilizasiyɔn daminɛ, teliyara kosɛbɛ.
Diɲɛ fan tɔw fanba tun maralen do jamana minnu ye Ɛrɔpu tabolo ta kosɛbɛ: Etazini ni Zapɔn.
Diɲɛ kɛlɛba fɔlɔ kɛra sababu ye ka mansamara naani bin–Ɔtirisi-Hɔngari, Alemaɲi Mansamara, Ottoman Mansamara, ani Irisi Mansamara –ani ka Angiletɛri ni Faransi fanga dɔgɔya.
Jamana ɲɔgɔn fadenya minnu bɛ senna, juguyara Degunba waati sɔrɔko gɛlɛya fɛ, ye Diɲɛ Kɛlɛba filanan la teliya.
The Cold War banna hɛrɛ la san 1991 Pan-Eroppean Picnic kɔfɛ, Iron Curtain ani Bɛrilɛn Koko binni ɲɔgɔn kɔ, ani Eastern Bloc ni Warsaw Pact binni.
Kɛlɛ kɔfɛ san tan fɔlɔw la, koloni minnu tun bɛ Azi ni Afiriki n'u bɛ Bɛliziki, Biritanikiw, Ɔsitarali, Faransi, ani Erɔpu tilebinyanfan mara wɛrɛw la y'u ka yɛrɛmahɔrɔnya ta sariya kɔnɔ.
Erɔpu kelenyatɔn ka setigiya tun balannen do ni a ka sɔrɔ ni politiki sow kɔkɔbaliya ye, min bɛ seka suman cogo dɔ la Etazini baaradaw talibaliya Kɔnfederasiyɔn sariya kola sani Etazini Sariya Sunba bɛ ta min waleyara san 1789.
San tan nataw la Diɲɛ Kɛlɛba Filanan kɔfɛ, o ɲɛtaa ninnu kɛra sababu ye ka maw ka wayase sannɔ, sateliti aritifisiyɛliw apilikasiyɔn baw bɛ minnu na i n'a fɔ Global Positioning System (GPS), ani ɛntɛrinɛti.
Diɲɛ fan tan ni naani bɛ fɛ ɲɛɲinini sigida nafolo boɲara ka sabu kɛ jama ni ɛndisitiri baara cayali, kɛrɛnkɛrɛnyala Ɛndujamana, Shini ani Berezili.
Sɛbɛnmarayɔrɔ ye ka tariku fara faraɲɔgɔnkan-a mana kɛ mediya sugu o sugu ye - wali u bila so farisoko la.
U ɲɛfɔlen dòn kɔrɔɲɔgɔnmaya siratigɛ la i n’a fɔ "farisoko ka faraɲɔgɔnkan", ani u danfaralen ka bɔ sɛbɛn tɔ cɛ ma minnu sɛbɛnna ni hakili ye walima minnu dabɔra ka cikan kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ lase mɔgɔ nataw ma.
O kɔrɔ ko sɛbɛnmarayɔrɔw ni gafemarayɔrɔw tɛ kelen ye tigitigi ka ɲɛsin u ka baarakɛtaw n’u labɛn cogo ma, haali ni a ka c'a la, fɛn minnu bɛ sɔrɔ sɛbɛnmarayɔrɔw la, olu bɛ se ka sɔrɔ gafemarayɔrɔw la.
Sɛgɛsɛgɛlikɛlaw ye sɛbɛnmaralen kɛmɛ caman sɔrɔ (ani kuma dɔw la ba caman) bɔgɔdaga kan ka san ba sabanan ni san ba filanan SY yɔrɔw la i n'a fɔ Ebila; Mari, Amarna, Hattusasi, Ugariti, ani Pilosi.
Nka, u tununna, kabini sɛbɛnw minnu bɛ sɛbɛn fɛnw kan i n'a fɔ papyrus ani papiye tun bɛ cɛn teliya ba la, a tɛ i n’a fɔ u ka kabakurun tabilɛti ɲɔgɔnw.
San 1066 kɔfɛ Angiletɛri ye sɛbɛnmarayɔrɔw yiriwa ani sɛbɛnwmaralen ɲinini fɛɛrɛw.
Hali ni sɛbɛnmarayɔrɔ suguya caman bɛ yen, fɛnkɔrɔmarala minnu bɛ Ameriki jamana na, olu ka jatebɔ laban min kɛra kɔsa in na bɛ suguya kunbaba duuru jira: kalanko, jago (tɔnɔ sɔrɔ), gɔfɛrɛnaman, tɔnɔ tɛ min na, ani dɔwɛrɛ.
Ka o sɛbɛnmarayɔrɔw sɛbɛnw bɛ lasɔrɔ a ka c’a la, o bɛ kɛ ni bɛnkan ye ka kɔn seli ɲɛ dɔrɔn; dɔw ye lɛrɛ caman bila ɲininkaliw la.
Jagokɛlaw ka sɛbɛnmarayɔrɔ baw misali dɔw Lameriki jamana kan dɔ ye Coca-Cola (min fana ta ye World of Coca-Cola mize danfaralen ye), Procter and Gamble, Motorola Heritage Services ani Archives, and Levi Strauss & Co. O tɔnw ka sɛbɛnmarayɔrɔw bɛ tariku sɛbɛnw mara ani fɛn minnu bɛ tali kɛ tariku kan ani u ka tɔnw ka sɛbɛn ɲanabɔ.
Baarakɛlaw minnu bɛ o sɛbɛnw marayɔrɔw la, olu bɛ se ka ni degeli kalan ni dipulɔmuw faralen ɲɔgɔn kan sɔrɔ, ka bɔ tariku walima gafemarayɔrɔ la.
Ameriki jamana na, National Archives ani Records Administration (NARA) bɛ fɛnwmarayɔrɔba sow to Kolɔnbiya faaba la ani College Park, Maryland, ni marabolo yɔrɔw ye min tilatilalen Etazini kɔnɔ.
Angiletɛri jamana na, the National Archives (min tun bɛ wele ko Public Record Office) ye gɔfɛrɛnaman ka sɛbɛnmarayɔrɔ ye Angiletɛri ni Wales jamanaw kama.
Ni an y’a bɛɛ fara ɲɔgɔn kan, sɛbɛnmarayɔrɔw bɛɛ hakɛ ka kɛɲɛ ni Faransi ka Sɛbɛnmarayɔrɔw Ɲɛmɔgɔso ye diɲɛ kɔnɔ ta bɛɛ la belebeleba ye.
Arisidiyosɛziw, diyosɛziw, ani parɔsiw sɛbɛnmarayɔrɔw b'u fana bolo Katoliki ani Anglikan Egiliziw la.
Tuma caman na, o baarada ninnu bɛ u jigi da dɛmɛw kan ka bɔ gɔfɛrɛnaman ni mɔgɔ gansanw yɔrɔ.
Mize caman bɛ sɛbɛnw mara walasa k’u ka fɛnw bɔyɔrɔ tiɲɛtigiya.
O tun ye jateden danfaralen ye ka bɔ 1.3% na minnu y’a jira k'u ye baara kɛ u yɛrɛ ye.
O sɛbɛnmara in ka baara ye ka maanaw lajɛ ka bɔ musow yɔrɔ minnu b’a fɛ ka kuma, ani u ka manaaw ka lamɛ.
Jɛkulu dɔ ka sɛbɛnmarayɔrɔw (i n’a fɔ tɔnba walima gɔfɛrɛnaman) b'a fɛ ka sɛbɛn suguya wɛrɛw mara, i n’a fɔ sɛbɛnko ɲanabɔ yɔrɔ sɛbɛnw, jago sɛbɛnw, kunafoni sɛbɛnw, bataki ofisiyɛli, ani lajɛ kɔnɔ kuma.
O bolomafaraw caman ma se ka kɛ gafe ye fɔlɔ. nka baara bɛka kɛ sisan k'u mara subahana masin kɔnɔ ani ka se ka sɔrɔ jama fɛ ɛntɛrinɛti kan.
Sɛbɛnw mara jɛɲɔgɔnw diɲɛ kɔnɔ olu ye UNESCO ani Blue Shield International ka kɛɲɛ ni Hagi Bɛnkan ye ka ɲɛsin Dɔnko Fɛnw Lakanani ma ka bɔ san 1954 la ani a Protocoli 2nan ka bɔ san 1999.
Page, Morgan M. "1kelen ka bɔ Vaults: Gossip, Access, ani Trans History-Telling."
O misali dɔ ye Morgan M. Page ka ɲɛfɔli la ka taransizari tariku jɛnsɛn k’a ɲɛsin taransi mɔgɔw ma ka tɛmɛn mediya sociyo suguya caman fɛ ani erezo pilatifɔrumu i n'a fɔ tumblr, Twitter, ani Instagram, podcast fana fɛ.
Ni sugandili minnu bɛ yen ka tɛmɛn sɛbɛnmara kɛlɛli ye, a bɛ seka kɛ "tariku miirina kɔrɔ kɛlɛ" i n’a fɔ u bɛ ye cogo min na bi sɛbɛn marayɔrɔw kɔnɔ, min bɛ yɔrɔ di lakalitaw kama minnu a ka c’a la, tɛ sɔrɔ fɛn caman na minnu bɛ fɛn kɔrɔw kɔnɔ.
Biyogarafi, walima bio dɔrɔn, ye mɔgɔ ka ɲɛnamaya ɲɛfɔli ye ka fɛsɛfɛsɛ.
A ka c’a la, adamaden ka ɲɛnamaya ɲɛfɔli baara, olu tɛ teli ka kɛ fɛn nsiirinw ye, nka nsiirinw fana bɛ se ka ta ka mɔgɔ ka ɲɛnamaya jira.
Mɔgɔ ka ɲɛnamaya ɲɛfɔli kɔrɔ kafonnen tɔgɔbɔlenba dɔ b'a la min ye De vita Caesarum ("Caesars ka ɲɛnamayaw kan") Suetonius fɛ, a sɛbɛnna 121 waati YS masakɛ Hadrian ka waati.
Ɛrimitiw, muyanuw, ani pɛrɛtiriw ye nin tariku waati sugandika ɲɛnamayasɛkow sɛbɛn.
Misali ɲɛnama dɔ ɲɛnamayako kan ka bɔ nin waati ye Charlebamne ka ɲɛnamaya ye a ka kurutizan Eirhard fɛ.
Sigida fɛn caman tun b'a kɔnɔ jamana mɔgɔ caman kama ka tɛmɛ baara wɛrɛw kan o waati.
Muyaɲɛn Azi laban, biyogarafiw kɛra ko ye min tun tɛ kɛ egilisi kɔnɔ Erɔpu jamanaw na i n’a fɔ masakɛw, hɔrɔnw, ani jagoyafangatigi ka ɲɛnamayasɛbɛnw daminɛna ka ye.
Malory kɔfɛ, sinsin kura min bɛ hadamadenya kan Renaissance waati la a ye sinsin kɛ baaraw kan bɛ bɛ seka min kɛ, i n’a fɔ dɔnkotigiw ni poyikɛlaw ani ka dusu don mɔgɔw kɔnɔ u ka sɛbɛnni kɛ vɛrinaculɛri la.
Yɛlɛma fila wɛrɛw bɛ kɔlɔsi: sɛbɛnw dilanni yiriwali san kɛmɛ 15nan na ani mɔgɔ kalannen cayali.
Fanga sɔrɔlen farikolo dilila hakilinaw kan pirati ko la, Tariku Ba dɔ pirati ko la (1724), Sarili Jɔnisɔni fɛ, ye sun fɔlɔ ye ɲɛnamayako sɛbɛnni na pirati dɔnnen ba caman ka ko la.
karilili y'a fɔ ko mɔgɔ baw ka ɲɛnamaya tun nafa ka bon kosɛbɛ ka sigida n'a ka baaradaw faamuya.
Bosiwɛli ka baara kɛra fɛn ye min ɲɔgɔn tɛ a ka ɲinini hakɛ la, min tun bɛ sɛbɛn kɔrɔw kalanni na, ɲɛla sereya ani ɲinikaliw, a ka maana barikama ni min bɛ mɔgɔ ɲɛnajɛ, ani a ka jiracogo lakika min bɛ jɔnisɔni ka ɲɛnamaya fan bɛɛ la ani jogo-fɔrimili dɔ min bɛ kɛ sinsinna ye ɲɛnamaya sɛbɛnw na fo ka na se bi ma.
Nka, ɲɛnamayako hakɛ min bɛ sɛbɛn kɔnɔ ye yiriwali teliman dɔn, k’a sababu kɛ kalan ye jama fɛ min bɛ ka bonya.
Periyɔdikiw y'a daminɛ ka ɲɛnamaya sɛbɛnw sikɛciw tugu-tugulen ɲɔgɔn kɔ jɛnsɛnni daminɛ.
Sigida" ɲɛnamaya sɛbɛnw min bɔra u ka kɛwale kow la i n'a fɔ sigida jaabi, ani u tun b’a fɛ ka mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ ka baara kɛcogo dɔgɔya.
Bɛnkan hakilina cɛ̀w ni lakalikow sebaya kan olu tununna hakili gɛlɛya kɔnɔ ni hakililata ɲininiw ye mɔgɔya kan.
Fɔ ka na se nin waati ma, i n'a fɔ Strachey y'a lakɔlɔsi cogo min na ɲɛ fɔlɔ la, Vikitoriya ka ɲɛnamayakow tun bɛ dɔn "i n’a fɔ su jamana taa tɔ", ani a ye fiɲɛ kelen don "baribariya suko sumaman."
Gafe ye tɔgɔba sɔrɔ diɲɛ kɔnɔ k’a sababu kɛ a ka cogoya ye min tɛ foyi boɲa ani min ka senu, a kɛcogoya bɛnnen ni suruman, ani a ka seko ni dɔnko porozi.
Roberi Gereives (I, Claudius, 1934) y'i jɔ Sitarashey ka modɛli ninnu cɛma min "ɲɛnamayako sɛbɛnw ye maloya ye."
Diɲɛ kɛlɛ fɔlɔ kɔfɛ, sɛbɛn kɔfara giriman tun kɛra fɛn ye min tun ka di mɔgɔw ye.
Kà fara ɲɛnamaya dokimantɛri filimu kan, Hollywood ye jago filimu caman dilan min sinsinnen bɛ mɔgɔ tɔgɔbɔlenw ka ɲɛnamaya kan.
A tɛ i n’a fɔ gafew ni filimuw, a ka ca a la u tɛ waati lakalicogo dɔ fɔ: o nɔ na u ye sɛbɛnmaralen ye mediya ginola fɛn caman kan min bɛ tali kɛ mɔgɔ kelen-kelen dɔ la, o la, videyo klipiw, fotow, ani baro sɛbɛnw.
A ka c'a la "ɲɛnamaya sɛbɛnni" fɛɛrɛw ye masala ye min bɛ kɛ dɔnniya siratigɛ la.
Kunnafoni bɛ se ka bɔ "da kɔnɔ tariku la, mɔgɔ yɛrɛ ka maana lakali, ɲɛnamaya sɛbɛnni any yɛrɛ lakale” walima "sɛbɛnw, batakiw, memoranda ni fɛn wɛrɛw".
Erɔpu jamanaw ka shato jɔ cogoya min bɔra kɛmɛ 9nan ni 10nan, Caroling ka Mansamara binni kɔfɛ min nana ni dugukola tilali ye masakɛw ni masakɛ denw cɛ.
Duguba shatow tun talen do ka fantanw kɔlɔsi ani taama siraw nafamaw, ani togodala shatow tun bɛ kɛ yɔrɔ la min ka surun fɛnw minnu tun bɛ ɲɛnamaya kɔnɔ sigida la, i n’a fɔ mulɛnw, dugukolo nɔkɔma, walima ji bɔyɔrɔ.
San kɛmɛda 12nan laban na ani san kɛmɛda 13nan daminɛ na, dɔnniya tabolo ka ɲɛsin shato lakanali ma kun bɔra.
Nin ɲɛlɛma ninnu yɛrɛlakanan la dara ɲagami dɔ kun shato tɛkinolozi la ka bɔ Kurasadi la, i n’a fɔ fanga faralen ɲɔgɔn kan yɔrɔ kelen, ani hakilila minnu bɔra yɛrɛlakanan fɔlɔw la, i n’a fɔ Ɔrɔmu kɛlɛkumɛ so.
Hali ni marifamugu donna Erɔpu jamanaw la san kɛmɛ 14nan na, a ma nɔba bila shato so fɔ san kɛmɛ 15nan na, tuma min na aritiyeri fanga tun bɛ seka kokow kari.
Feodalisimu tun ye sira ye masakɛ n'a ka duguma mɔgɔ cɛ min kɔsegin na sɔrɔdasi baara ni kantigiya jirali la, masakɛ tun bɛ dugukolo di a duguma mɔgɔ ma.
Kun caman tun bɛ shatow la, minnu nafa tun ka bon kosɛbɛ, olu tun ye sɔrɔdasiya, sɛbɛnɲanabɔ, ani so baaraw.
Tuma min na Wiliyamu the Conqueror tun bɛ ka Angiletɛri duduw minɛ kelen kelen, a tun bɛ ka yɔrɔ ɲɛnamaw fanga giriya walasa k'a ka dugukolo minɛnen lakana.
Shato tun bɛ se ka kɛ yɔrɔ barikama ye ani kasobon ye nka a tun ye yɔrɔ ye fana min kɛlɛcɛ walima matigi tun bɛ se k’a filankuruw ɲɛnajɛ.
Diɲɛ yɔrɔw la minnu tɛ kelen ye, so jɔlen bɔlenw tun fɛn fanga sinsinnen tila ani kɛcogo danfaralen wɛrɛw min ni shato hakilina bɛ talikɛ ɲɔgɔnna, hali ni u bɔyɔrɔ tɛ waati kelen ani hokumu kelen ani u ye ɲɛtaa ni se suguya wɛrɛw dɔn.
San kɛmɛda 16nan na, tuma min na Zapɔn ni Erɔpu jamanaw ye ɲɔgɔn bɛn, fanga sinsin Erɔpu tɛmɛna shatow la ani a jigi tun bɛ ko kuraw kan i n'a fɔ italikaw ka trace italienne ani star forts.
Dugukolo sonini ka kɛ kulu ye dingɛ dɔ to kulu kɛrɛfɛ, min bɛ wele fose dingɛ (min jima wali jalen tun bɛ kɛ).
A tun ye shato cogoya ye min ka ca, ani kelen y'a dɔgɔmani ye min tun bɛ fanba bolo.
Ji tun bɛ sɔrɔ kɔlɔn walima sitɛrɛni fɛ.
Hali ni a ka ca a la a bɛ tali kɛ shato kɛnɛma koko ma ani kulu ma suguya, kɛnɛma kokow fana tun bɛ seka sɔrɔ i n’a fɔ yɛrɛ lakana yɔrɔw min sirilen tɛ fɛn na.
A mara" tun tɛ daɲɛ ye min tun bɛ fɔ mediyevali waati-daɲɛ ni tun bɛ fɔ ka bɔ san kɛmɛ 16nan na ka taa a fɛ-o nɔ na "donjon" tun bɛ fɔ ka ɲɛsin sankansobaw ma, walima turris ma Latɛnkan na.
Hali ni a ka ca a la, o ye masaso yɔrɔ barikamanba ye ani dogoyɔrɔ laban ye ni kɛnɛma yɛrɛlakanan yɔrɔw binna, dɔnjɔn tun ma to lankolonyala ni binkanni kɛra nka a tun bɛ kɛ siyɔrɔ ye masakɛ fɛ min tun ta ye shato ye, walima a ka dunanw walima a ka cidenw.
Taama minnu bɛ kɛ irido kogow sanfɛ y'a to lakanani kɛ law ka misili sanji jigin juguw kan duguma, ani kɛlɛw ye lakanani wɛrɛ di u ma.
Donda ɲɛfɛla tun ye dibima yɔrɔ ye ani ka seka se sɔrɔ a kan, lakana sankansow farala donda fan kelen-kelen bɛɛ kan cogo la min bɔlen min dilanan Romɛkaw fɛ.
Tɛmɛsira min tun bɛ tɛmɛ da la, o janyara ka dɔ fara a waati hakɛ kan jugu kan ka min kɛ mugu jukɔrɔ yɔrɔ koronenna ani u tɛ seka kɛlɛkɛ yɔrɔ min.
A ka c’a la, u tun bɛ kɛ ka fɛnw fili juguw kan, walima walasa ji ka bɔn tasuma kan k'u faga.
Dakun orizɔntali fitini dɔ tun bɛ se ka fara a kan walasa kala filila ka sumanni kɛ ka ɲa.
Fɔlɔfɔlɔ lakana sow min bɔra Fertile Crescent la, Indus Valley, Mísìra, Sinijamana yɔrɔ min na sigiyɔrɔw lakananen tun bɛ kogobaw fɛ.
Dugukolo baara caman bɛ yen bi, ka fara palisadiw dalilu kan ka fara ji boli siraw kan.
Hali ni fɔlɔfɔlɔ mɔgɔw don, u tun bɛ nɔ bɔ, se sɔrɔ l'u kan dɔrɔn ni sigilan motɛrimaw baarali ye ka caya ani sigilan fɛɛrɛma wɛrɛw kɛlɛla, i n'a fɔ Aleziya kɛlɛla.
A ka c’a la, barow y’a jira ko shatow cayali bɔra ka jaabi di binkanniw ma minnu kɛra Magiyariw, silamɛw ani Vikingiw fɛ ani mago bɛ mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ ka lafasali la.
Shato jan caman bɛ fara ɲɔgɔn kan yɔrɔw la lakana bɛ yɔrɔ min, ka sɔrɔ shato damadɔ dɔrɔn tun bɛ dankun mara dɔw bolo.
Ka boon jɔ ni kabakuru ye t'a to ko jagoya ko tasuma tɛ fɛn k'a la kasɔrɔ finɛtiriw ni jiri da tun b’a la.
Shatow tun tɛ dɔrɔn lafasa kɛ yɔrɔ ye nka tun bɛ fana masakɛ ka fanga bonya a ka jamana kan.
San 864 la, Tlebi Faransiya masakɛ Sarili the Bald, ye kasiteya jɔli bali k’a sɔrɔ ale ka yamaruya tɛ ani a ye yamaruya di u bɛɛ ka ci.
Siwisijamana ye misali ba ye min b'a jira ko jamana ka se tɛ shatow jɔbaga kan, ani o de y'a to mɔgɔ 4000 tùn bɛ jamana kɔnɔ.
San 950 Porovɛnsi tun ye shato 12 ka sigiyɔrɔ ye, san 1000 la o jate in yɛlɛnna ka kɛ 30, ani san 1030 a tɛmɛnna 100.
San kɛmɛ 11nan daminɛ na, bɔkɔ kulu ani dɔnjɔn – kulu dilannen ni palisadi ye ani sankaso a sanfɛ – tun shato jɔ cogo min ka ca kosɛbɛ Erɔpu jamanaw na, yɔrɔ bɛɛ fɔ Sikandinavi.
Hali ni kabakurun sow jɔli tun bɛna caya kɔfɛ yɔrɔ wɛrɛ, ka bɔ san kɛmɛ 11nan na o tun ye boon fɔlɔ jɔ minanw ye Kerecɛnw ka shatow la Ɛsipaɲijamana kɔnɔ, k’a sɔrɔ o waati kelen na yiri tun ye jɔ minanw ba ka caya Erɔpu saheli tilebiɲanfan.
Sani san kɛmɛ 12nan cɛ shatow tun manca Danimariki i n'a fɔ a tun bɛ cogo min Angiletɛri sani Nɔrimaniw ka Binkali.
U ka ɲɛgɛnni nanani ɲagali jɔcogo ye, ani tuma dɔw la, finɛtiri fila tun bɛ don i n’a fɔ minnu bɛ sɔrɔ egilisiw sankansobaw kɔnɔ.
Hali ni u bɔra u nɔna u nɔnabila baga u fɛ, yiri ni bɔgɔ shatow tun tɛ nafa foyi la.
Fɔ ka se san kɛmɛ 12nan laban ma a ka c’a la sankanso damadɔw dɔrɔ tun bɛ shatow bolo; da dɔ ni lafasalifɛn damadɔw dɔrɔ i n' a fɔ taman fili wo walima sarasini dɔ; dɔnjɔn ba dɔ, a ka c’a la fan naani dafalen taman fili wo tɛ min na; ani a fɔrumu tun bɛ dɔn dukukolo cogoya fɛ (a ka c'a la jaabi tun tɛ kelen walima so korimaw).
Sankansow tun bɛna bɔ kogow la ani ka taman fili wow jira nivo kelen-kelen bɛɛ kan walasa kala filila ka mɔgɔ o mɔgɔ sɔrɔ surunyala walima rido kogo la.
Dɔnjɔn tun bɛ yɔrɔ min, u tun tɛ kare tugun nka poligonali walima silɛndiriki.
Laala yiriwalen san kɛmɛ 12nan na, shatow tun bɛ tasuma di kɛrɛfɛ.
A kɛra i n’a fɔ Kurasadi kɛlaw ye fɛn caman dege fanga giriyali kan u ka kɛlɛw ani Sarasɛnsiw ani Bizansi fɛn jɔ cogo kɛlen ɲɔgɔnna.
Lezendiw galontigiyara, ani Saint George Jɛmisi ka misalila a jirala k'a bɔra Saint-Georges-d'Espéranche la, Faransi.
Shato jɔbagaw tun b'a kalama ani u tun sɔnnen do Ɔrɔmu fɛn dilan cogo ye; kɔfɛ Ɔrɔmu kaw ka kɔgɔjida la kɛlɛbolow Angilɛw ka "Saxon Shore" kan tun labaara la kokura ani Ɛsipaɲi la koko min tun bɛ Ávila dugu lamini tun bɛ Ɔrɔmu so jɔ cogo ladege waati min a jɔra san 1091.
O kɛcogo misali dɔ ye Keraki ye.
U ye shato minnu jɔ walasa k’u ka sɔrɔw lakana olu jɔra kosɛbɛ Siri so jɔla karamɔgɔw fɛ.
K’a sɔrɔ castles tun bɛ kɛ ka kɛnɛ dɔ minɛ ani ka kɛlɛbolow lakana u ka taama kɔnɔ, Dugukola Sanumanna yɔrɔ jɔnjɔn dɔw tun ma kɔkɔrɔdon.
Ɲɛgɛn tun tɛ danfara yamariyaw ni ɲɔgɔn cɛ dɔrɔn, nka mɔgɔ gansanw ni ɲɔgɔn cɛ, hali ni a tun ka ca minnu sigira sen kan o waati la ka lakana yɔrɔkelenw sɔrɔ.
Ni jugu tun ye lakanan tiiri fɔlɔ sakon u tun bɛna minɛ fagali yɔrɔ la kɔnɔna kogo ni kɛnɛma kogow cɛ ani u tun bɛ jagoya kogo filanan minɛ.
Misalila, a tun ka c'a la Kurasadikɛlaw ka shatows la ka da ba sɔrɔ sankaso kɛrɛfɛ ani walasa tɛmɛsira ka kɛ fila ye, ka waati janya min bɛ mɔgɔ bolo ka se kɛnɛma koko ma.
Hali ni jiri shato kɛmɛ caman tun bɛ purusiya, ani Livoniya, birikiw ni mɔritiye baara tun ma dɔn mara la sani Kurasadikɛlaw ka na.
Taman fili wow ma fiɲɛ do kokow fanga la, nka a ma Kɛ fɔ Eduwari ka shato jɔ porogaramu min ladonna kosɛbɛ Erɔpu kɔnɔ.
Hali mashikuliw ye kun kelen in kɛ i n'a fɔ galeriw jirimaw, n’a sɔrɔ u tun ye kɔrɔnfɛla dani dɔ ye ka tɛmɛn taɲɛ kan jiri baara la.
Jɛkulu fila in nin ɲɔgɔn cɛ kɛlɛ ni ɲɔgɔnya ani nana ni jɔli hakilina fale ye, ani Ɛsipaɲni Kerecɛnw ye sankasow bɔlen ɲɔgɔnna baara daminɛ.
Faransi tarikusɛbɛnbaga Faransuwa Gebelin y'a sɛbɛn: "Lakununni ba sɔrasiya jɔli la ɲɛminɛna, i n’a fɔ mɔgɔ tun bɛ sigi na ye cogo min na, o waati fangatigi masakɛw ni masakɛdenw fɛ; Wiliyamu the Conqueror denkɛw an'u kɔw fɛ, Plantagenets, waati min u kɛra Nɔrimandi dikiw ye.
A ka c'a la shato kura ninnu tun jɔra k'u fɛgɛɲa ka tɛmɛ jɔlen kɔrɔw kan ani u tun bɛ fɛn kuraw jira, hali ni ɔrɔ barikamaw tun dilanna i n'a fɔ Raglan Peyi de Gali kan.
O marifaw tun ka giri kojugu cɛ kelen ma taalila, nka n'a sera bobara kɔrɔ ani ka dabulu da marifa tayɔrɔ tawolola a tun bɛ seka marifa ci.
Nin degeli in bɛ sɔrɔ Erɔpu jamana bɛɛ la, ani hali ni jiri bɛɛ ma tunun, misali tubali dɔ bɛ Doornenburg Shato Olandi jamana na.
Tayɔrɔ suguya wɛrɛw, hali n'u manca, tun ye wo orizɔntali ye-minna i bɛ seka bɔ i nɔna kɛrɛ dɔrɔn fɛ-ani dayɛlɛ yɔrɔw karelama ba, min b'a to i bɛ seka bɔ i nɔna kosɛbɛ.
Ham ye misali ye sanga la ka shato kuraw ma ka tila u ni fɔlɔfɔlɔ fɛnw cɛ i n'a fɔ mashikuliw, sankaso janw, ani kerenow.
Cɛsiri kɔnɔ walasa u nafa ka bonya kosɛbɛ ye, marifaw tun bɛ ka bonya ka taa a fɛ, hali ni o tun b'u bali ka seka yɔrɔ jan shatow sɔrɔ.
K’a sɔrɔ o bɛ shato kuraw bɔ, jɔlen kɔrɔ minnu tun bɛ yen ka kɔrɔ, olu tun ka kan ka fɛɛrɛ ɲini walasa ka kanɔn ka susulu kun.
O fɛɛrɛ dɔ tun ye ka sankaso dɔ sanfɛla sama ka jigin ani ka duguma yɔrɔ lafa ni bɔgɔ kuruw ye walasa ka yɔrɔ di marifaw ma u bɛ ci min fɛ.
Ka bɔ nin fɔruw dolow wulilenw na, minnu tun bɛ wele fana ko trace italienne.
Sugandili filanan kɛra fɛn ye min diyara mɔgɔw ye kosɛbɛ kɔmi a lajɛyara ko kun ba tun tɛ a la ka yɔrɔ in kɛ lakanalen ye kanɔn ɲɛ kɔrɔ.
Shato ɲɛnɛma dɔw jɔra Amerikijamanaw kan Ɛsipaɲi ni faransi koloniw fɛ.
Lafasali jɔyɔrɔ wɛrɛw cɛma (ka fara fɔruw ni sitadɛliw kan), shatow jɔra fana Faransi kura kɔnɔ ka taa san kɛmɛ 17nan labanna.
Shato fitini ni wɛrɛw tun bɛ shato kɔfɛ koko banbannenna, ani so korilen jan kun kelen o kelenna.
Hali ni shato jɔli bana ka taa san kɛmɛ 16nan, hatow bɛɛ ma bɔ baara la wajibila.
Ko wɛrɛw la, u tun bɛ jɔyɔrɔ la lafasali la.
Kɛlɛ nata labanw la, i n’a fɔ Angilɛw ka siwili kɛlɛ (1641–1651), shato caman banbanna, hali ni o kɔfɛ u fanga dɔgɔyara k'u bali u ka seka labaara kokura.
Ɲɛnɛmaya kokura walima hato ladegew cayara i n’a fɔ ka kanu jira ka taa Muwayɛn Azi ni shevaleri yɔrɔ, ani ka kɛɲɛ ni Gothic Revival min ka bon kosɛbɛ jɔli la.
Nin kɛra barisa ka kɛ kantigi ye mediyevali dilancogo ma tun bɛna sow to nɛnɛ ni dibi la bi sariyaw fɛ.
Faw tun bɛ ɲɔgɔn na, hali n’a y’a sɔrɔ u ni tiɲɛni karabalenw tɛ kelen ye min na u tun tɛ jamana labɛnnen dɔ la, nka a tun bɛ iko kun tun t'a la u kun ka jɔ.
Shato ni bɔgɔ koko, kulu dɔ, lafasaliw jiri ani sow tun bɛ se ka jɔ baarakɛlaw fɛ minnu tɛ se kosɛbɛ.
Shato jɔli musaka bɛ ɲɛlɛma ta ka kɛɲɛ ni fɛnw ye i n’a fɔ u ka gɛlɛya ani u ka taali musakaw minanko la.
Cɛmancɛ la, shatow tun bɛ yen i n'a fɔ Orford, min jɔra san kɛmɛ 12nan labanw na UK£1,400 la, ani sanfɛla laban na dɔw tun bɛ yen i n'a fɔ Dover, min musaka bɛna UK£7,000 ma san 1181 ni 1191 cɛ.
Shato ba dɔ jɔli musaka ye nin waati (yɔrɔ o yɔrɔ, ka bɔ UK£1,000 ma ka se UK£10,000 ma) tun bɛna shato fitini cama tɔnɔ ta, ka digikɛ masakɛ ka wari bɔ ta la.
Mediyevali mashiniw ni dilanniw, i n'a fɔ giri sen telin, kɛra fɛn wajibiyalen ye jɔli senfɛ, ani fɛɛrɛ minnu bɛ jiri turuli jɔli la ye ɲɛtaa sɔrɔ ka daminɛ Antikite.
Gabakurun ni jiri shatow fila bɛɛ tun bɛ jamana caman bolo; nka Danimariki tun ye karo damadɔw sɔrɔ ani o kama a ka shato caman ye bɔgɔ ni jiri ye, walima taalen ɲɛfɛ ni biriki ye.
Misali la, waati min Tattershall Castle jɔra san 1430 ni san 1450 cɛ, kabakurun caman tun bɛ yen kɛrɛfɛ, nka a tigi, Lord Cromwell, y’a sugandi ka kɛ biriki ye.
A y’a jigi da mɔgɔ minnu b'a jukɔrɔ, i n'a fɔ ni a singabagaw fangamaw ka dɛmɛn tɛ masakɛ k'i sigi n'a ka fanga dɔgɔyali ye.
O tun bɛ kɛ kɛrɛnkɛrɛnnenya la masaya la, dugukolo tun bɛ minnu bolo tuma dɔw la jamana wɛrɛw la.
Masakɛ duw ye fari suguya kelen dɔrɔn ta in'a fɔ barɔ duw, hali ni a tun ka bon kosɛbɛ ani jɔyɔrɔw tùn ka bon kosɛbɛ.
I n’a fɔ dɛmɛn sow shatow tun ye yɔrɔ nafamaw ye lajɛli la.
Shatow ni Katedaraliw sumanna iko jɔli fɛn waso, ani shato dɔw ye nakɔw don u kɔnɔ i n’a fɔ fɛn ɲɛgɛn taw.
Bonya kanu de tun ye kanu duman ye hɔrɔnw ni ɲɔgɔn cɲɔgɔn.
Tirisitan ni Iselit ka nsiirin ye misali kelen ye bonya kanu dalen Muwayen Azi la.
Furu kun mediyevali sanfɛ mɔgɔw ni ɲɔgɔn cɛ tun ye ka dugukolo lakana.
O bɛ bɔ shato ibame la i n’a fɔ kɛlɛbolo, nka shatow fanba Angileri, Faransi, Irilandi, ani Ekɔsi ma u sen don kɛlɛw la abada wala binkaliw, o la jamana kɔnɔ ɲɛnamaya ye ɲɛda ye min ma ɲɛnabɔ.
Misali la shato caman bɛ Ɔrɔmu siraw kɛrɛfɛ, minnu tun ye taama siraw ye minnu nafa ka bo Muwaɲɛn Aziw la, wala tun bɛ se ka kɛ sababu ye ka na ni yɛlɛma ye wala sira kuraw dilanni o yɔrɔ la.
Duguba shatow tun nafa ka bon kosɛbɛ kɛrɛnkɛrɛnnenya la jamana cɛmancɛ kɔlɔsili ani sɛnɛfɛnw bɔli la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la ni binkali kɛrɛ, misali la Nɔrimandi Binkali kɔfɛ Angilɛri san kɛmɛ 11nan masakɛ shato caman tun jɔrɔ dugu kɔnɔ wali a kɛrɛfɛ.
Tuma caman na, togodal shatow tun bɛ tali kɛ mansinw na ani foro siratigɛw k' a sababu kɛ u jɔyɔrɔ ye k’u matigi ka nafolo ɲɛnabɔli la min ye fanga caman di u ma nafolo kan.
U tun tɛ waleyali dɔrɔn kɛ u tun bɛ ji ni jɛgɛ kɛnɛw sɔrɔli latikɛ, nka u tun ye jɔyɔrɔ taamasiyɛn ye iko u jɔli ni u ladonni sɔngɔ tun ka bon.
Shato jɔli nafa sigiliw la o tun tɛ dan Erɔpu ma.
Sigiliw fana tun be se ka bonya a yɛrɛma shato lamini na, sanni u ka labɛn, k’a sababu kɛ nafaw ye minnu bɛ se ka sɔrɔ sɔrɔko yɔrɔ dɔ surunya togoda la ani lakana dilen lafaliw ma.
A ka c’a la, u tun bɛ kɛ kɛrɛfɛ lafasali dugu kɛrɛfɛ, iko Ɔrɔmu koko, hali ni o kɛra sababu ye tuma dɔw la sow bini ye ka sakona yɔrɔw taa.
Tuma min na Nɔrimankaw ye Irilandi, Ekɔsi, ani Peyi de Gali minɛ san kɛmɛ 11nan ni 12nan, sigili o jamanaw kan tun manca dugubaw la, ani a k'a c'a la duguw jɔli tun bɔ shato jɔli.
O tun bɛ jɛɲɔgɔnya surun dɔ kofɔ Egilizi ni fiyɛfu masakɛw, baarada nafama dɔ la kelen mediyevali jamana la.
Misali wɛrɛ ye san kɛmɛda 14nan Bodiam Castle ta ye, ani Angiletɛri la; hali n’a bɛ i n’a fɔ a ye seko ni dɔnko faso ye, ye shato la taɲɛ a tun bɛ min na yɔrɔ la fɛɛrɛ manca, ani fose dingɛ tun mandu ani a ka c’a la, a tun dabɔr ka o yɔrɔ in kɛ i ko kabako ko ka tɛmɛ lakana ma mini fanfɛ.
Garinizɔnw tun sɔngɔ ka gɛlɛn o kama a ka c'a la a ka dɔgɔn fɔ ni shato nafa tun ka bon.
San 1403 la, kala filila cɛ 37 ye Caernarfon Castle lafasa ka ɲɛ ka ɲɛsin binkanni fila ma Owain Glyndŵr ka jɛɲɔgɔn fɛ waati jan kɔnɔna na, k’a jira ko fanga fitinin bɛ se ka nɔ bila.
A tile la kɛlɛcɛw tun bɛ yen minnu nafa sɔrɔlen u ka sɔrɔdasi kalan na tun bɛna kɛ i n’a fɔ ko ofisiye kulu.
A tun ka nɔgɔn kosɛbɛ ka kɛlɛbolo la bɔ kɛnɛma kɔngɔ fɛ k'a fɔ k'i b'u kɛlɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, yɔrɔ minnu lakananen don kosɛbɛ.
Sigili jan tun bɛ se ka sɔrɔdasiw la sumaya, ka to dɛmɛ ka na walima jugu ka fanga belebeleba labɛn kɔfɛ.
N'u waajibiyara shato kɛlɛ, sugandi caman tun bɛ yen binkannikɛlaw bolo.
Trebuchet, min a bɛ se ka kɛ a bɔra petraria san kɛmɛda 13nan, tun ye sigili marifaw la ɲumanba sani kanɔnw dilanni cɛ.
Ballistas wala springalds tun ye sigili mashin ye min ye baara kɛ sariyakolo kelenw kan i n’a fɔ tama.
U tun bɛ ta ka caya kosɛbɛ kɛlɛbolo ka ma ka tɛmɛ Shato sow kan.
Dingɛ dɔ ka ta koko la bɛna soni ani ni laɲini sɔrɔ, sinsinna jirima min tun b'a bali ka bin tun bɛ jeni.
Mini kɛlɛlan dɔ tun bɛ se ka soni ka ta sigilikɛlaw ka dingɛ fanfɛ; ka miiri ko u fila ye ɲɔgɔn sɔrɔ, o tun bɛna kɛ sababu ye ka na ni dugujukɔrɔ bolola kɛlɛ.
U tun bɛ kɛ ka shato dabaw yɛlɛ ni fanga ye, hali n'u tun bɛ ta kogow ka ma kuma dɔw la ni fanga mangamani ye.
Shato binkani kɛlaw ka sugandili lakannen dɔ tun ye ka baara kɛ ni sigili sankanso dɔ ye, tuma dɔw la a bɛ wele ko befura.
Mansa forow, wali forow saaba, tun ye yamaruya ba sigida famaw tun bɛ min di Christendom kɔnɔ (Erɔpu Kerecɛnw) ka bɔ Muwaɲɛn Azi ka taa bi Erɔpu la.
Monarishi tun ye masakɛ ni masamuso, k’a sɔrɔ o tabolo tun bɛ kɛ ni diinɛ ye (Bɛnkan Fɔlɔ), hɔrɔn (Bɛnkan Filanan), sɛnɛkɛlaw ani famaw (Bɛnkan Sabanan).
Angiletɛri jamana na, bɛnkan fila tabolo taara ɲɛ min tun bɛ hɔrɔnya ni diinɛ faralen ɲɔgɔn kan ka kɛ masa bɛnka kelen ani "dugu denw" iko bɛnka filana.
Ekɔsi la, Bɛnka saba in tun ye Diinɛ (Bɛnka Fɔlɔ), Hɔrɔnya (Bɛnka Filanan), ani Shire Commissioners, wala "burghers" (Bɛnka Sabanan), min bɛ famaw, cɛmancɛ maw, ani duguma maw jira.
Ikomi diinɛ ɲɛmɔgɔw tun tɛ se ka furu kɛ, olu ka ɲɛlɛma tun bɛ dan dalafɔlila bɔnsɔn kelen na.
Huizinga Muwaɲɛn Azi The Waning (san 1919, san 1924:47).
Dugudenw tun bɛ jate diɲɛ fan bɛɛ maw min bɛ duguman ni tɔw bɛɛ ye.
Mara caman na ani mansa maraw la jamanadenw kulu dɔw tun bɛ yen minnu wolola kɛrɛnkɛrɛnnenya o bɛnkaw kɔfɛ.
Jamana sɔrɔko ni politiki ɲɛlɛma waati la min na jamanadenw cayara, sɛnɛ yiriwali, fɛɛrɛ kuraw ani dugubaw; bεnkansεbεnw ni bεnkansεbεn kuraw ka lajε ka faransiyali lakika kε diinε maw ani minnu tε diinε maw ye, min lakodɔnen do Egilizi fε fana ko jɔrɔ b'u la.
Jɛkulu filanan, n'o ye kɛlɛkɛlaw, tun ye politiki fanga tigiw ye, miiri cama tigiw, ani mɔgɔ juguw.
ka fara o kan, Bɛnkan Fɔlɔ ni Filanan jigi tun bɛ bolola baarakɛlaw kan n'o ye kulu sabanan ye, o tun ye laban in bila duguma ni y'a lajɛ.
U cama wolola nin kulu in kɔnɔ ani u sara kɔnɔ fana.
Mɛkalo tile 1776 la, wariko minisiri Turigo gɛnna ka bɔ baara la, a dɛsɛlen kɔ ka bεnkanw sigi sen kan.
Tuma min na a ma se k’u lasɔn u k’u bolo nɔ bila a ka 'Porogaramu ɲuman na', Luwizi XVI y'a ɲini ka Bɛnkan-Bɛɛ bɔ yen, nka Bɛnkan Sabanan y'a banban u ka hakɛ kola walasa u jɔyɔrɔ ka fa.
Sabu Ekɔsi jamana lafasa bulon tun ye so kelen ye, tɔndenw bɛɛ y'u sigi so kelen kɔnɔ, min ɲɛsinnen do Angilɛw ka House of Lords ani House of Commons ma.
Iko Angiletɛri ta, Irilandi jamana ka Lafasa Bulon yiriwara ka bɔ Magnum Concilium "Kɔnsili ba" min welela Irilandi gofɛrɛnaman kuntigi fɛ, Kɔnsili taara (curia regis), bamnates (fiyɛfu mansa), ani prelates (bishɔpuw ni abew).
San 1297 la, jamanaw tun bɛ jira fɔlɔ ni kɔnte kɛlɛcɛ sugandilenw ye (Sherifuw tun y’u jira ka tɛmɛ).
U kelen kelen bɛɛ tun ye hɔrɔnw ye, ani hakɛ ni jɔyɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnenw tun b’u la, ani yamaruya ka cidenw bila ka taa Bɛnkanw Riksdag la.
Sani san kɛmɛda 18nan ka se, Masakɛ tun yamaruyalen do ka wote labɛnnen kɛ ni Bɛnkaw tun tilala ka ɲɛ.
Nka, Porvoo Dumuni kɛlen kɔfɛ, Fɛnlandi ka Dumuni tun bɛ sigi sen kan san 1863 dɔrɔn.
San 1400 waatiw, bataki patantiw jira la, san 1561 la Count ni Baron ka kuluw faral'a kan, ani 1625 House of Nobility tɔgɔ dara iko jamana Bɛnkan Fɔlɔ.
Hɔrɔnw sow kuntigiw tun ye jɛɲɔgɔn cɛntalaw ye ka bɔ hɔrɔnw ka lafasa tɔn na.
O nana ni politiki fanga ba ye sanfɛ hɔrɔn ma.
San kɛmɛ nataw la, sanfɛ kalansow karamɔgɔw tun donna bɛnkan na ani jamana kalan sow dɔw.
Jago tun yamaruyalen do dugubaw dɔrɔn kɔnɔ waati min tɔnɔ ɲini hakilina tun ye se sɔrɔ, ani yamaruya ba tun bɛ burghers bolo ka jako kɛ guilds kokumu kɔnɔ.
Walasa ka sigiyɔrɔ kɛ dugu ye, mansa ka shariti tun waajibiyalen do ka yamaruya sɔrɔ ka jago kɛ, ani jamana kɔkan jago tun bɛ kɛ ni mansa ka bolonɔbila sɛbɛn ye.
Ikomi jamanaden fanba tun ye kɛ-n-yɛrɛ-ye foro baaralaw ye fɔ ka na se san kɛmɛ 19nan ma, serfs tɛ villeins tɛ, danfara ba bɛ ladala la ni y'a dan Erɔpu jamanaw ma.
U ka cidenw minnu bɛ tara Duminina na, tun sugandira cogoya wɛrɛ la: minisipalite kelen kelen ye wote kɛlaw bila ka taa ka sugandili jabala sugandi.
Politiki hakɛw tun tɛ u bolo o kama u tun tɛ se ka wote.
Suwɛdi jamana na, Bɛnkan Riksdag tun bɛ yen fo a nɔnabilalen ni Riksdag bicamerali ye san 1866 la, min ye yamaruya di mɔgɔ o mɔgɔ ma politiki bunakunkan ni sɔrɔ wala fɛn hakɛ dɔ b'i bolo.
Fɛnlandi la, nin sariyako tilali tun bɛ yen fo san 1906, talila halisa Suwɛdi jamana sariyasunba kan san 1772 la.
Ka fara o kan, izini baarakɛlaw minnu sigilen bɛ duguba la ma jira ni sigida naani sigicogo ye.
Kɔfɛ san kɛmɛ 15nan ni 16nan na Birikisɛli kɛra yɔrɔ ye jamana kunkako kuma bɛ fɔ yɔrɔ min.
Iko Uterechi Farankan Utrecht san 1579 la ani kow minw tukural'a kɔfɛ, Faraɲɔgɔnkanba y'a fɔ k'u tɛ Ɛsipaɲi Mansa Filipi II bonya tuguni, min tun ye fana Olandi mansa ye.
Fɛn bɛɛ tun bɛ ɲanabɔ gɔfɛrɛnaman ka hakɛ la o cogo kelen tun do porovɛnsi wolowula bɛɛ bolo minw kɛra Olandi Faralenɲɔgɔnkan dɔ ye.
Olandi woroduguɲanfan fɛ, ɲɔgɔnkanba lajɛ labanw minnu bɛ Habsburgs ka mara kɔnɔ, kɛra ɲɔgɔnkanba la san 1600 la ani ɲɔgɔnkanba san 1632 la.
A tun tɛ kɛ tugun ni jamanaw ka cidenw fɛ, kuma tɛ Bɛnkaw: mɔgɔw bɛɛ jatera kelen ye san 1798 Sariyasunba fɛ.
San 1815, tuma min na Olandi ni Bɛliziki ni Ligizanburu farala ɲɔgɔn kan, Faraɲɔgɔnkanba tilala ka kɛ so fila ye: So Fɔlɔ ni So Filanan.
K’a daminɛ san 1848 la, Ɔsitarali jamana sariyasun ko ko tɔndenw minnu bɛ So Filanan na k'u ka sugandi jamanadenw fɛ (a daminɛ cɛ damadɔ dɔrɔn nana; diɲɛ kɔnɔ cɛw ni musow bɛɛ lajɛlen wote bɛ yen kabini 1919). waati min So Fɔlɔ tɔndenw sugandira jamana marabagaw fɛ.
Diinɛ tun jɔyrɔrɔ tara yɛrɛmahɔrɔnya mansaden-evɛki, mansaden-arishevɛki ani mansaden-abew fɛ ka bɔ manasitɛri caman na.
Mɔgɔ caman Ɔrɔmu Mansaya Senu kɔnɔ minnu ka dugukolow tun ye u yɛrɛ ta ye san kɛmɛ caman kɔnɔ tun ka ciden tɛ Mansa Dumini kɛ yɔrɔ, ani mansa ka kɛlɛcɛ b'o la ani yɛrɛye togodaw.
Bɛnkan baa naani tun ye: hɔrɔnya (dvoryanstvo), diinɛ, togoda sigibaw, ni duguba sigibaw, ani u sigi sigili ɲɔgɔn kan fɛsɛfɛsɛlen.
Bourgeoisie a kɔrɔ fɔlɔ la, bɛ tali kɛ dugu ka kɛli kan, lakodɔnnen u ka duguba sharitiw fɛ (misali la, duguba sharitiw, dugu nafaw, Alimanw ka duguba sariya), o de la bourgeoisie tun tɛ yen ka bɔ dugubadenya la.
Tariku la, Faransi mediyevali daɲɛ bourgeois tun bɛ bourgs sigibaw jira (dugu sugu kokoma), bololabaarakɛlaw, jagokɛlaw ani mɔgɔ wɛrɛw, minnu bɛ fara "the bourgeoisie" kan.
Guilds wulila waati min jagokɛlaw kelen-kelen bɛɛ (iko bololabaarakɛla, ani jagokɛlaw) n'u ka fiyɛfu dugukolotiw klɛra minnu ye belebelebaw ɲini ka tɛmɛ u tun sɔnna ka minnu di.
U b’a fɛ ka kɛ denbaya dɔ kɔnɔ min kɛra bourgeois bɔnsɔn saba wali min ka ca n'o o ye.
O denbayaw tɔgɔw bɛ dɔn kosɛbɛ u sigilen bɛ dugu min na, ani u bɛnbaw tun sen bɛ dɔ siyɛn caman u ka jamana tarikula.
O bɛ la nin mɔgɔw bɛ ɲɛnamaya kɛ diya la, ka ɲɛnajɛ kɛ ni o waati seko ni dɔnkotigibaw ye.
Faransikan na, bourgeoisie daɲɛ bɛ se k'a dama siya kulu jira, hali ni sigida la ka bɔ kulu dɔ kɔnɔ ka taa kulu wɛrɛ kɔnɔ o tɛ se ka kɛ.
Itilɛri tun ma da kapitalizimi la barisa danafɛn tun tɛ ɲɛngoya fɛ, ani a tun bɛ min fɛ o ye jamana ka sɔrɔ tilennen ye min dulonnen tun do Volk ka nafaw la.
Itilɛri y’a jira fana ko jagokɛ bourgeoisie in "tɛ foyi dɔn n'u ka nafa tɛ. '
Nin fɛnw nafa tun bɛ sɔrɔ u ka baarakɛcogo ɲumanw na.
Belle de Jour (Don cɛɲa, san 1967) bɛ muso dɔ ka maana fɔ min ka fuuru nege tɛ a la ani y'a ɲini ka sunkurubaya kɛ.
Erɔpu la, mansa tɔgɔ Emperor fɔra fɔ Muwanɲɛn Aziw, mi jatera o waatiw la ko ani Papuya bɛ ɲɔgɔnna wala cɛ manjan hɔrɔnya sira fɛ ka sabu kɛ jɔyɔrɔ laban in ye Egilizi kuntigi ye ani Katolikiw ka kuntigi hakili fɛ min bɛ Erɔpu tilebi fɛ.
Iko a ka can cogo min ɲɛfɔli ba kelen bɛ emperɛri la, o de ye ko emperɛri bɛ marakɛla tɔw sanfɛ ani kɛrɛnkɛrɛnɲala ale bɛ jamana de mara.
U cogoya lakodɔnna Ɔrɔmu Anperɛri Senu fɛ san 1514 la, hali ni Irisi ka monarikiw m'u lakodɔn fɔ san 1547 la.
O Oromɛkaw ka fɔlɔ fɔlɔ tɔgɔ ninnu i n'a fɔ Great King walima King of King, min tun bɛ fɔ Pɛrisi Mansaw fɛ ani dɔ wɛrɛw, a ka c'a la olu jatelen iko kelen.
Anpiri dɔnna ni yɔrɔ caman minɛ ye ka tɛmɛ a ka maraba tɔgɔ kan ka ta san kɛmɛ 18nan tilancɛ la.
Rex tɔgɔ tun ka go kosɛbɛ Fɔlɔ Romɛkaw ye ("Mansakɛ"), ani a ko tun ka gɛlɛn politiki mɔgɔw bolo ka erepibilikɛnw ka sariya tabolow to u cogoya la.
Ogusutusu, min jatelen iko Romɛkaw ka anperɛri fɔlɔ, y'a ka se sigi ni a farali a yɛrɛ kan baarakɛdaw, titiriw, ani Ɔrɔmu Erepibiliki kunawolow min ladala tilala mɔgɔ suguya caman cɛ, min tilala k'o fara ɲɔgɔn kan fanga cɛ kelen na.
Nka, o tun ye mɔgɔw ka tamasiyɛn ye Imperator la ("komandan") o kɛra tɔgɔ ye min diyaɲe bonyara ka taa a fɛ a kɔ mɔgɔw ye.
Nin ye tɔgɔ ye min bɛ tɔgɔ mɛnnen baw cɛla: Sezari ni a taransiliterasiyɔnw yera san bɛɛ la ka daminɛ Sezari Ogusutusu ka waati ka taa Tisari Simɔni II Biligari wilili la ka bɔ fanga la san 1946.
Min t'a la o tun ye Ogisiti ka Tariku titiri, tariku tilancɛ faraɲɔgɔn kan Anperɛriw ka ɲɛnamaya lakale la san kɛmɛ filanan ni sabanan.
Titiri dira mɔgɔ damadɔw de kɔni ma, ani siga t’a la, o tun tɛ sariya ye ko Anperɛri min tun bɛ fanga la k'o musow tun bɛɛ k'a sɔrɔ.
Erepibiliki laban na, i n' a fɔ a bɛ kɛ cogo min na monarishi kura san daminɛw na, Imperator tun ye titiri ye min tun bɛ di Ɔrɔmu zeneraliw ma u ka kɛlɛcɛw ani Ɔrɔmu Sena fɛ n'u ye se ba dɔ sɔrɔ, lala ani terɛn ka mareshali de bɛ suman (Arime bɛ kuntigi wala Komandan).
Nɛrivani-Antoni Mansabonda min ye se sɔrɔ, tun ye mara kɛ san kɛmɛ filanan fanba la, tun ye Anpiri la basigi.
Sesesiyɔn lajɛli surumani saba tun ka Anperɛriw b'u yɛrɛw bolo; Galiki Anpiri, Biritaniki Anpiri, ani Palimirɛni Anpiri hali ni laban in tun bɛ rex fɔ ka caya.
Yɔrɔ dɔ la, u tun ka ca fɔ mɔgɔ duuru tun ye imperium tila (Tetararishi lajɛ).
Dugu in bɛ wele ka caya ko Kɔnsitantinɔpili ani bi a bɛ wele ko Isitanbulu).
Romɛkaw ka "Bizantini" Labanna Anperɛriw ye cɛmancɛ fanga kun cɛ ka bɔ Anperɛri ka hakilina na i n'a fɔ ko tilancɛ erepibiliki lakodɔnnen do ni Anperɛri iko monariki kelen pe.
Bizantini waati Anperɛriw fana tu bɛ Gɛrɛkiw ka daɲɛ "autokrator",fɔ min kɔrɔ ye "mɔgɔ min b'a yɛrɛ mara", wala "monariki", min ladala kola tun bɛ fɔ Gɛrɛki sɛbɛnni kɛlaw fɛ walasa ka latɛn dictator yɛlɛma.
Tiɲɛ na, ninnu si (ani dɔ wɛrɛw) epitɛti farakan ani titiriw tun ma deli ka fili pewu.
Bɔnɛba in kɔfɛ dugu bolofɛn minɛ juguba in na, bikanni kɛlaw ye "Romaniya Anpiri" kura jira, min dɔnnen tariku fɔlaw fɛ iko Kɔnsitantinɔpili Latɛn Anpiri la, Baldwin IX sigili, Filandɛrisi Konti; i n'a fɔ ko Anperɛri.
Kabini Oto Belebele ka waati, Karolingi ka masaya kɔrɔ fanba ka bɔ Faransi Kɔrɔnɲanfan fɛ kɛra Ɔrɔmu Senu Anpiri dɔ ye.
O Masakɛ fitinin in ye Ɔrɔmu ka Masakɛ titiri sɔrɔ o kɔfɛ (Romɛkaw ka Masakɛ).
Ɔrɔmu Anpɛri Senu tun jatelen fɔlɔ ye mɔgɔw cɛlɛ minnu bɛ fanga la.
A ka c’a la, Jamanakalan bɛ ɲɛfɔ ni bolofara fila siratigɛ ye: adamaden ka jamanakalan ni jamanakalan farikoloma.
Laada la, jamanakalan tun bɛ tali kɛ karitikalan ani yɔrɔ tɔgɔw.
Sabula kɛnɛ ni yɔrɔ bɛ na walanda suguya caman ye, i n'a fɔsɔrɔko, kɛnɛyako, waati cogoya, jiriw ani baganw, jamanakalan ye fɛn ye min bɛ ɲɔgɔn sɔsɔ kosɛbɛ.
Fɔlɔ bɛ sinsin kosɛbɛ sigida jɔlen kan ani cogo min adamaden bɛ dilanni kɛ, filɛli kɛ ani se sɔrɔ kɛnɛ.
A bɛ faamuyali de wajibiya adamaden ani kɛnɛ jamanakalan ko kɔrɔw kan, i n'a fɔ adamaden sigidaw hakilina sigida kan.
Sisitɛmuw kalanni min ka bon ni dugukolo yɛrɛ ye bɛ deli ka Dolow kalan wala Duniya kalan fan dɔ dilan.
Mara dɔnniya: San 1950 waatiw la, mara dɔnniya wilikajɔ min kuntigiya tun bɛ Wɔlikɛri Isaridi bolo wilila ka sinsinna hakɛ caman ni sinsinna sɛgɛsɛgɛlen dɔ di jamanakalan ɲinikaliw la, min ni jamanakalan porogaramu ɲɛfɔlenw kow tɛ talikɛ ɲɔgɔnna.
Karitikalan taara ɲɛ ka bɔ desɛn fɛɛrɛw farali ye ɲɔgɔn kan ka kɛ dɔnniya lakika ye.
Ka fara duguma masalabolo tɔw bɛɛ kan jamanakalan na, GIS dɔnbagalajɛ kan ka subahana masin dɔn ani kunnafoni sɔrɔlenw bɛ lasakon cogo min.
Zeyositatisitiki bɛ kɛ kosɛbɛ domɛni suguya caman na, i n'a fɔ ji ko kalan, dugukolo ko kalan, petɔrɔli ɲinini, waati sɛgɛsɛgɛli, duguba sigicogo kalan, minanw latali, ani banaw carili kalan.
kariti iko a farala ɲɔgɔn kan Ekaridi Ungɛri fɛ bɛ Babilɔni jira Efarati kan, a la munumunen ni kulu korilen ye min bɛ Asiya, Urarutu ani duguba caman jira, min kelenkelenna bɛ lamunumununen tun do ni "kɔ kunaman" dɔ ye (Oseanusi), ani gun wolowula a kɛrɛfɛ walasa ka dolo wolowula tilennen jira.
Min ni Ibamo Mundi tɛ kelen ye, Babilonɛ diɲɛ kariti fɔlɔ dɔ min dilanna fɔ san kɛmɛ 9nan BC tun bɛ Babilɔni bila saheli kɔnɔ kosɛbɛ ka bɔ diɲɛ cɛmancɛ, hali n'o tɛ lakika ye a fɔra ko cɛmancɛ in bɛ jɔyɔrɔ min na.
Danaya bɛ Talɛsiw kan kalodondibilaw ɲɛfɔli ka bila la.
Sɔsɔli dɔ bɛ jɔn kɛra mɔgɔ fɔlɔ ye ka fɔ ko Dugukolo korilen, danaya bɛ Parimenidesi wala Pitagɔri ta la.
Jateminɛ fɔlɔw dugukolo ɛrɛyɔn ko la olu dɔ la kelen kɛra Eratositenɛsi fɛ.
Meridiyɛnw tun tila tilalen do ka kɛ 360° ye, degere kelen kelen fana tila tilara ka kɛ (miniti) 60.
A ye Hiparishisi ka baara wala wala, ka baara kɛ ni kɔridɔne sisitɛmu ye a ka karitiw kan ani ka miliyɛmu 56.5 ta janya la degere kelen na.
Muwanɲɛn Azi waati la, Ɔrɔmu anpiri bini nana ni yɛlɛma ye jamanakalan taɲɛ la ka bɔ Erɔpu ka ta Silamɛ jamanaw kan.
O tɛmɛnen kɔ, silamɛya dɔnnikɛlaw ye Romɛkaw ni Gɛrɛkiw ka baara fɔlɔw bamaɲɛlɛma ani k'u ɲɛfɔ ani u ye Dɔni So jɔ Bagidadi la o kama.
Abu Rayhani Biruni (san 976–san 1048) fɔlɔ ye sankolo kori polɛri porozɛkisiyɔn min azimiti na janya ye kelen.
A ye o fɛɛrɛ ɲɔgɔnw labɛn fana kuluw janya sumanina, folonw dunya, ani orizɔn sirifasi.
Gɛlɛya min bɛ ɲininikɛlaw ni jamanakalannaw fila ɲɛ tun ye ka jamanakalan yɔrɔ dɔ latitidi ni lɔnzitidi ɲini.
San kɛmɛ 18nan ni san kɛmɛ 19nan na tun ye waatiw ye min na jamanakalan lakodɔnna iko akademi kalan sira dogolen dɔ, ani a kɛra sanfɛ kalanso kalan bolofara kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ ye Erɔpu (kɛrɛnkɛrɛnyala Pari ni Bɛrilɛn).
San kɛmɛ fila kɔ, fɛɛrɛ ɲɛtaa subahana mashinw la nana ni zeomatiki wala walali ye ani kɛwale kuraw iko minnnu nana olu ka lajɛli ani zeositatisitikiw min farala jamanakalan ka baarakɛ minanw kan.
Arinɔlidi Hanri Giyɔti (san 1807–san 1884), ye ji kuru kɛcogoya fɔ ani ka famuya kɛ gilasiye ka bɔlila a nɔna, kɛrɛnkɛrɛnyala gilasijikuru telima.
Wiliyamu Morii Davisi (san 1850–san 1934)-Ameriki jamanakalan fa ani eroziyɔn sikili walawalaba.
Elɛni Cericili Sɛnpoli (san 1863–san 1932)-muso fɔlɔ ka kɛ Ameriki Jamanakalannaw ka Jɛkulu kuntigi ye.
Wɔlitɛri Kirisitalɛri (san 1893– san 1969) – adamaden jamanakalanna ani Cɛmancɛ yɔrɔ ɲɛfɔli danbaga.
Davidi Hariveyi (bangera 1935) – Marxist jamanakalanna ani ɲɛfɔliw sɛbɛnbaga sanfɛla ni dugubakalan kan, Votirini Ludi jɔnjɔn tabaa.
Tuma dɔw la, danfara bɛ kɛ faaba lakodɔnnen (sariyasunba) ani gofɛrɛnama sigiyɔrɔ cɛ, min ye yɔrɔ wɛrɛ ye.
Misali dɔw ye Babilɔli kɔrɔ ye, Abasidi Bagidadi, Atɛni kɔrɔ, Ɔrɔmu, Baratisilava, Bidapɛsi, Kɔnsitantinɔpili, Shangan, Kusiko kɔrɔ, Kiivi, Madiridi, Pɔdigorika, Lɔndɔni, Beijingi, Paragi, Talini, Tokiyo, Iriga, Viliniyusi, ani Warisɔ.
Jamana dɔw la, faaba yɛlɛmara zeopolitiki na siraw fɛ; Fɛnlandi ka duguba fɔlɔ, Turuku, min kɛra jamana faaba ye kabini Muwanɲɛn Aziw la Suweduyaw ka mara kɔnɔ, y'a ka hakɛ bila Fɛnlandi Grand Duchy waati san 1812 la, tuma min na Helisinki kɛra sisan Fɛnlandi faaba ye Irisiw ka anpiri fɛ.
Kanada jamana kan, federali faaba bɛ yen, waati min porovɛnsi tan ni terituwari saba dugubaw b'u bɛ kelen kelen bolo.
Ɔsitarali jamana kan, kumakan "duguba faabaw" bɛ fɔ tuma bɛɛ ka ɲɛsin o faaba jamana wɔɔrɔ ma ka fara federali faaba kan Kanbera, ani Dariwini, saheli kungo mara faaba.
A tɛ i n’a fɔ a bɛ kɛ cogo min na federasiyɔnw kɔnɔ, a ka c’a la dan ma faaba ba tɛ yen, sani a ka kɛ yɔrɔ dɔ duguba faaba dɔrɔn ye a bɛ kɛ jamana kunturu faaba, i n’a fɔ Lɔndiri, min ye Angiletɛri faaba ye ani Urayomu Ini.
Aliman jamana ni Irisila jamana faabaw (Bɛrilɛn Stadtstaat ni Mɔsuku federali duguba) fana y'u dan ma jamanaw ye jamana fila in kɔnɔ u yɛrɛ ka sariya kɔnɔ.
Farankifɔri, Kantiki, min bɛ Luwizivili ni Lɛkisingitɔni cɛmancɛ la.
Talahasi, Filorida, min sugandira ka kɛ Pansakola ni Ogisitɛn Senu cɛmancɛ ye, Filorida-o kɔfɛ Filorida dugubaw la belebeleba fila.
Yɛlɛmaw jamana ka fanga siratigɛ fɛ bɛna tuma dɔw la ni faaba kura sugandili ye.
Tuma min na kanari Kun y'a ka yɛrɛma hɔrɔnya taa san 1982, Tenerife Santa Kuruzi ni Garan Canari Lasi Palimasi faaba jɔyɔrɔ tun dira u fila bɛɛ.
Ɛsitoni: Kiiritigɛsoba ni Kalanko ni Ɲininikow Minisiri so sigilen do Taritu.
Ni kɔrɔtɔko kɛra, sariyasunba fanga sigiyɔrɔ bɛ se ka bila ka taa dugu wɛrɛ la, walasa Kuma Bulonw ka se ka sigi yɔrɔ kelen na i n’a fɔ Jamanakuntigi ni Minisiriɲɛmɔgɔ.
Jamana masinw bɛɛ bɛ bɔ dugu dɔ la ka taa dɔ wɛrɛ la kalo wɔrɔ o kalo wɔrɔ.
Daramushala, min ye Tibe ɲɛmɔgɔyaso Jabala ye fana, ye jamana ka fonɛnɛ faaba filanan ye.
Dugu yɛrɛ maralen do i n’a fɔ Kafon ɲɔgɔnna ka kɛlen marabolo.
Uttarakhand: Deraduni ye mara ni sariyasunba faaba ye, k'a sɔrɔ kiritigɛsoba bɛ Nainitali.
A jɔli daminɛna san 1960 ani a banna san 1966 la.
Jamanakuntigi ka masaso (Malacanang Palace) ni Kiiritigɛsoba bɛ jamana faaba kɔnɔ nka Kɔngɛrɛ ka so fila b'u dan ma kɛrɛfɛ duguluw la.
Siri Lanka: Siri Jayawaridenepura Kote bɛ jate mara faaba ni Bulonba jabala ye, k'a sɔrɔ faaba kɔrɔ, Kolɔnbɔ, bɛ jate sisan iko "jago faaba".
Afiriki di sidi: Mara faaba ye Peretoriya ye, sariya faaba ye Keipi Tawoni ye, ani kiri faaba ye Buloyɛnfɔntɛni ye.
Siwisijamana: kan, Bɛrini ye Siwisijamana Dugu Federali ye ani a kɛlen i n'a fɔ faaba yɛrɛ yɛrɛ.
O fana bɛ tali kɛ Ilinoyi ni Niyɔriki mara la, mara fanba tun b'a ka mɔgɔw ni sɔrɔdasiw sigi minnu sigilen bɛ Pɛnsilivani worodugu ni Kɔrɔn cɛ (Filadɛlifi, Backsi kɔnte, Mɔntegomeri kɔnte, Delaware kɔnte, ani Cɛsitɛri kɔnte) ba fɛ ka baara kɛ Filadɛlifi la.
Izarayɛli ni Palɛsitini: Izarayɛli ni Palɛsitini gɔfɛrɛnaman fila bɛɛ ɲɛmɔgɔyaso b’a fɔ ko Zerizalɛmu y'u ka faaba ye.
Faaba duguba yɛlɛmali yɔrɔ wɛrɛ yɔrɔ kɛ cogo kama wala jama kola kun bɛ se ka kɛ sɔrɔ na siraw ye wala fɛɛrɛ na siraw (tuma dɔw la, a bɛ fɔ a ma ko ɲɛfɛ faaba).
Mingi masakɛw y’u ka faaba wuli ka taa na ye Beijingi la ka bɔ Nanjingi cɛmancɛ ba la ka dɛmɛ don ka dancɛ kɔlɔsi ni Mɔngoli kaw ye.
Deli labanna ka kɛ koloni faaba ye Masakɛ Zɔrizi V ka Kurɔni Duribari doni kɔfɛ san 1911 la, min taara fɛ i n’a fɔ Ɛndujamana yɛrɛmahɔrɔnyalen ka faaba ka bɔ 1947 la.
Tuma dɔw la, faaba duguba kura sigiyɔrɔ tun bɛ sugandi walasa ka kɛlɛ min bɛ yen wala min bɛ ka na ban jɛkuluw caman ni ɲɔgɔn cɛ, i n’a fɔ Kanbera, Otawa, Washinitɔni, Wɛlingitɔni ani Managuwa ta ɲɔgɔn la.
Masaya saba waatiw la, Shu ni Wu fila bɛɛ binna tuma min na u ka faabaw Chɛngidu ni Jiyanye binna.
Kingi fanga bonda binni kɔfɛ, fanga seginni so ni bolifɛnw yiriwali ni kumaɲɔgɔnya fɛɛrɛw y'a to Sini Nasiyɔnalisiw ni Kɔminisiw fila bɛɛ k'u ka faabaw lasegin teliya la k’u ka ɲɛmɔgɔya sow t'u cogoya la Zapɔnkaw ka binkanniba in sɛgɛn senfɛ.
A bɛ se ka fɔ ko a ye bada bada ni yɔrɔ ba sigilen ye ani mara dancɛw wala walali ye minnu ka tɔndenw bɛ baara kɛ fɔlɔ fɛnw kan min tɛ sɛnɛ ye.
Tariku la, dugu-kɔnɔmɔgɔw tun ye fitini dɔrɔn ni ye adamaden hakɛ lajɛ, nka san kɛmɛ fila tɛmɛnen kɔfɛ ni duguba sigi teliman ani min ɲɔgɔn ma ye, ka tɛmɛ diɲɛ jama tilancɛ kan, min ye kɔlɔlɔ baw bila diɲɛ basigi la.
O fanga bonya in kɔrɔ ye ko ko se bɛ dugubaw fana bolo diɲɛ basiw la, min ye fanga caman di u ma nafolo kola.
O la, a ka c'a la dugu koronenw bɛ jate fɛn nafama ye walasa ka waati yɛlɛma kun bɛ.
Misali la, jamana faabaw i n'a fɔ Pekɛn, Lɔndiri, Mɛkisiki Duguba, Mɔsuku, Nairobi, Niyu Deli, Pari, Ɔrɔmu Atɛni, Seuli, Tokyo ani Washinitɔni, D.C. bɛ jamana in kelen kelen ka se ko ni dɔnko jira.
Dugu bɛ se ka lajɛ iko maana, misali dɔ ye jɛɲɔgɔnya min bɛ adamadenw kuluw ni ɲɔgɔn cɛ, dilanni ani tilali kɛnɛ dɔ, farikolo fanga yɔrɔ dɔ, hakilina taw tugu tugulen ɲɔgɔnna dɔ, wala bɛnbaliya kɛnɛ dɔ.
Jamana jatebɔw bɛ baara kɛ ni ɲɛfɔli suguya caman ye - ka fɛnw fɔ i n’a fɔ jamanadenw, jamanadenw caya, duw hakɛ, sɔrɔko baara, ani sow jɔlen - ka jama hakɛ jate duguba ye.
Dugu ni jamana ka dulon ɲɔgɔnna a kɔlɔlɔ kelen bɛ yen min lajɛyalen do haali: ni ye diɲɛ ta, dugubaw bɛ sigi yɔrɔw la a ka c'a la min bɛ se ka a jamanadenw ta badabada sɛnɛ na siraw fɛ.
Iko duguw tun bɛ ka bonya gɛlɛya la, jamana cakɛda baw, ka bɔ gɔfɛrɛnaman sigiyɔrɔw la ka taa diinɛ sow la, fana tun bɛ deli ka na walasa ka fanga sɔrɔ nin sɔsɔli ma yɔrɔ ninnu kan.
A ka c'a la lamini ɲɛ layeli b'i bali ka duguba jɔ cogo fɔrumu ye.
Ani a bɛ se ka sigi sen kan ni lafasali hakilina ye ni ye lamini ta ka lajɛ.
O fɔrumu in tun bɛ se ka bonya ka yiriwa fɔ waati jan, ni taamasiyɛn kelenw ye dugu ni sitadɛliw kogow cɛmancɛ la min tun bɛ dugu kɔrɔw dan jira.
Duguw la minnu bɛ i n’a fɔ Mɔsuku, o cogoya in bɛ ye ka lasa hali bi.
Soniniw o yɔrɔ ninnu na nana duguw tiɲɛni ye minnu labɛnna cogo caman na ka ɲɛsin jago, politiki, waala diinɛ ma.
Sinuwa ka duguw labɛnnenw tun jɔra ka kɛɲɛ ni sariyakolo senumaw ye walasa u ka baara kɛ i n’a fɔ sankolo mikorokɔzimiw.
O yɔrɔ ninnu yeɲɛna labɛnnen cogoyala min tun tilennen ani a sigi sigilen ka ɲɛ, ni yɔrɔw ye minnu ka dɔgɔ dɔɔnin baarakɛlaw ma ani sow caman wɛrɛw labɛnnen ka ɲɛ sanfɛ maw ye.
San kɛmɛ nataw la, Gɛrɛsi dugubaw minnu ye u dan ma mara ye, kɛrɛnkɛrɛnyala Atɛni, ye polis dilan, jamana cɛw ka jɛkulu minnu jɛra ka duguba jɔ.
A ka masaya fanga kɔrɔ, Ɔrɔmu ye dugu caman yɛlɛma ani k'u sigi (coloniae), ani a nana ni a ka sariyakolow ye duguba labɛncogo, a ɲɛgɛn, ani kafon.
Nɔrite Ciko siwilisasiyɔn jamama yɔrɔ ba 30 tun b'a la yɔrɔ la min bɛ wele bi ko Nɔrite Ciko mara ka bɔ Peru kɔkɔ jida saheli cɛmancɛ la.
Fanga min tun bɛ Tilebinyanfan na, o yɛlɛmara Kɔnsitantinɔpili la ani ka taa silamɛya siwilisaiyɔn na min tun bɛka san sɔrɔ an'a ka dugubaw Bagidadi, Kɛri, ani Kɔridoba.
San kɛmɛ tan ni sabanan ni san kɛmɛ tan ni naaninan na, dugubaw dɔw kɛra mara fangamaw ye, ka lamini yɔrɔw bila u ka mara kɔnɔ wala ka maraw walakata kɔkɔ ji fɛ.
Erɔpu Tilebi jamanaw ka faaba baw (Lɔndiri ni Pari) ye nafa sɔrɔ jago yiriwali la ka tugu Atilantiki jago dɔ kun bɔli la.
Angiletɛri ye sira ɲɛminɛ iko Lɔnduru kɛra diɲɛ mara faaba ye ani dugu minnu bɛ jamana fan bɛɛ la, olu cayara yɔrɔ dɔw la minnu nafa ka bo bayɛlɛmali la.
Antereperenɛriya ɲɛmɔgɔya dara kɛnɛ kan yiriwa jɛkuluw fɛ minnu ye sow jɔbagawye, so ko tigila mɔgɔw, walawalali kɛlaw, mediyaw, gɔfɛrɛnaman baarakɛlaw i n’a fɔ mɛriw, ani tɔn setigi baw.
Jaabiw tun ye sew ye dugu kɔnɔ nan laɲɛnamayali la; kɔnɔ dugu walɛri bonyali; CBD bamayɛlɛmali ka kɛ sɛriwisi baara yiriwalen ye; ɲɛnajɛw, misew, ani laadala sigidaw; farikoloɲɛnajɛyɔrɔw jɔli; ani jida yiriwali."
Fɔ ka na se san kɛmɛ 18nan ma, basigi dɔ tun bɛ yen togodala sɛnɛkɛduguw ni sugumaduguw ani bayɛlɛmali fitini ni ɲɔgɔn cɛ.
Duguw ka laadala welewele ma da fana jɔyɔrɔ ka bon dugudenw samalila.
Batamu, Ɛndonesi, Mogadisiyo, Somali, Ikisiyamɛni, Sini ani Niyame, Nizɛeri, jatelen do diɲɛ dugubaw fɛ minnu ka bonya ka teli bɛɛ, ni san hakɛ bonya ye 5–8% ye.
Diɲɛ Forobatɔn ye duguba sigiba miliyari 2.5 wɛrɛ fɔ ka fara a kan (ani togoda mɔgɔ bɔta miliyɔn 300) diɲɛ fan bɛɛ la sani 2050 cɛ, ni duguba jama cayali ye ni 90% min bɛ kɛ Azi ni Afiriki.
Danfara ba bɛ nafolotigiw ni fantanw cɛ nin duguba ninnu na, min na kɔrɔlen waari tigiba fe few minnu be jɛkulu datugulenw kɔnɔ ani mɔgɔ caman minnu bɛ fantan soniw kɔnɔ minnu jɔ cogo maɲi ani wala u lahalaya maɲi.
O bɛɛ n’a ta, mɛri sow bɛ to ka sariyaw ta min ɲɛsinnen bɛ kojuguw kɛlenw minnu kow bilara wala bɛ senna (ani minnu ma ɲɛfɔ ka ɲa) i n'a fɔ yala yala ani balili, min yamaruya ɲini ye waajibi ye ka sek'i ka nisɔngoya jira dugu kɔnɔ wala dugudenw ni sotigiw ka seka nɛzi furan ka bɔ sira kɛrɛfɛ."
Olu bɛ di kuma dɔ la ka caya, ani a ka c'a la cogo kelen na.
Sariya dɔw minnu ɲɛsinnen do dilanni ma bɛ ɲɛtaa di "baarakɛtaw sariyaw ma", tabolo ladilannenw baara kɛli, min dabɔra ka lajɛli kɛ walasa ka dilanni laɲiniw sabati dugu kɔnɔna biro baaraw la.
"Orobɛri L. Linebɛri, "Min y'a jɔrɔ di Urban Equality ma: Meri Jama Baaraw tilali"; Hani ni Levine ye (san1980) la.
Nka, meri wariko cakɛda, ani fana duguba laɲɛnamayali ani yiriwali porozɛ wɛrɛw, ye gɛlɛya mɛnnen ye dugubaw bɛ min welewelemada ka ɲɛsin gɔfɛrɛnamanbaw ma, labɛnw ni kɛ-n-yɛrɛ-ye cakɛdaw ye, ani fɛɛrɛw i n’a fɔ pirivatizasiyɔn (ka i ka dɔnniya jago kɛ-n-yɛrɛ-ye cakɛdaw ma), kɔrporatizasiyɔn (Meri ka jɛkuluw minnu fan kelen ye pirive ye labɛnni), ani wariko ɲɛnabɔli (ka dugu nafolo fara ɲɔgɔn kan ka don jago minɛnw na ani fɛn wɛrɛw).
Gulobalizasiyɔn kɔlɔlɔ ani militinasiyɔnali jɛkuluw jɔyɔrɔ sigida gofɛrɛnamanw diɲɛ kɔnɔ, nana ɲɛda kura di duguba mara ma, min ni "duguba mara hakillila" cɛ ka jan minna sigida nafa jɛkulu bɛ mara kɛ, ka ɲɛsin kɔkan sɔrɔko kɔlɔsili halikina ma, min bɛ tali kɛ kosɛbɛ kalanko la ani newoliberalizumu hakilila ye.
Baarakɛminɛnw labɛnni, ka tɛmɛ duguba yɛrɛ dilancogo fɔlɔ kan, ye ka foroba nafolo don sow la ani dugukolo baara kɔlɔsili la i n'a fɔ yɔrɔ tila.
Kominiw ka yɔrɔ tila fangaw fana bɛ dugubaw ka bila la u ka laɲiniw labɛnni baara la, duguma kulu kɔlɔsili ni sobaw labɛnni, duw ani kɛnɛya sariyaw."
Mɔgɔw minnu bɛ sigila ɲɔgɔn kɛrɛfɛ, bɛ se ka balo, ka baara kɛ, ani ka tulon kɛ, yɔrɔ danfaralenw na, ani ka fara mɔgɔ suguya wɛrɛw kan, ka siya walima ɲɛnamaya kɛcogo dɔ sigi sen kan wala, yɔrɔw la fantaya waralen bɛ yɔrɔ minnu na, Getow.
Kɛrɛfɛ dugu minnu bɛ tilebin fɛ, ani, cayala, jɛkulu datugulew ni "privatopia" suguya wɛrɛw diɲɛ fan tan ni naani na, b'a to sigida mɔgɔba dɔw b'u dan ma sigida lakananen sigi u yɛrɛ ye ka bɔ tɔw la.
Nin poroletariya yamaruya bali in—lala mɔgɔ miliyari 1.5, miliyari bi, 2.5 sani san 2030—ye bonya bɛ la teliman ye ani kilasi sosiyali min ɲɔgɔnna ma deli ka ye dugukolo kan.
Mɔgɔyala u fila bɔlen an'u bɔlen tɛ tariku baarada fɛ min ɲɛfɔra Komisiw ka Manifɛsiti kɔnɔ.
I n’a fɔ jagokɛyɔrɔw dugubaw tun kɛra jago misɛnni jabala ye kabini tuma jan ani sanni jagokɛ bitikiw la.
Baara suguba b'a to se ko ka se ka bɛrɛbɛn anterepiriziw ni mɔgɔ cɛ.
Laada mabaw b'a ɲini ka sigi dugubaw la, k'u sirilen to laada faaba kelen in na, ani u fana bɛ jɔyɔrɔ dɔ ta marako la.
Gɛrɛgi Kɛri & Jesika Olivɛri, "Ka segin k'i miiri Yɔrɔ Bugunatikɛ la", Kavaratizisi la, Warunabi la, & Ashuwɔrufu la (san 2015).
Faso kanu turisiw bɛ taa Agara la ka Taj Mahali lajɛ, wala Niyu Yɔruku Siti ka World Trade Center lajɛ.
Muna mɔgɔ dogolenw—fantanw, minnu ma jate, minnu tɛ kokuna—a ka c'a la b'a fɛ to cogoya kolon na so niw kɔnɔ ka tɛ sanumanya yɔrɔ kan ani dugu deniw basigima yɔrɔ wala jɛkulu sanuman fitiniw ka bɔ togo da yiriwaw la.
Minnu nana sigi u kɔnɔ y'o kɛ walasa u sen ka don ɲɔgɔn dan na min bɛ se ka kɛ yɔrɔ sɔrɔ ta la.
Farikolo ɲɛnajɛw jɔyɔrɔba bɛ dugu taamasiyɛn na ani sigida ka danbe sigili.
Min nafa ka bon kosɛbɛ o ye ko, a bɛ se ka kɛ waati jan ko do ka ɲɛsin turizimi ani wari bila ma (Kasimati, san 2003).
Kɛlɛ nana ni sigida ɲɛmɔgɔya sɔnsɔnnen ye ani politiki fanga min bɛ marifa tigi fitiniw ka bila la, minnu dɛmɛnɛn do dinɛ karamɔgɔya fɛ min ka se sanuman bɛ ka boli ani gundo tigiw nka dɔnni bamicali ni dɔnniya nafama tigiw."
Diɲɛ kɛlɛba filanan senfɛ, jamana ka gɔfɛrɛnamanw y'a fɔ o senfɛ ko dugubaw dɔw dayɛlɛla, ka u di jugu nata ma ni kɔnɔnajɛya ye walasa ka joli bɔn bali.
O kɛlɛ in, min bɛ wele ko kɛlɛbalili, bɛ tali kɛ kɔlɔsili fɛɛrɛw la ani hakilila kɛlɛ ani fana gɛrɛɲɔgɔnna kɛlɛ, bɛ sisan duguba kojugu walakatali ɲɛsigi, min bɛ hakilina dɔw la baara kaban i n'a fɔ yɔrɔ min bɛ se ka lafasa.
K’a sababu kɛ bariyɛriw janya ye donda la, o rezo ninnu bɛ jate iko monopoli jɛlen, o kɔrɔ ye ko sɔrɔko hakilina bɛ rezo kelen kelen kɔlɔsili fɛ jɛkulu kelen fɛ, jama wala kɛ-n-yɛrɛ-ye ta.
Kati Wɛlimani & Ferederiki Peretoriyusu, "Duguba Sow: Dilanni, Porozɛ Sɛgɛsɛgɛli, ani Wariko"; Wɛlimani & Sipilɛri la (san 2012).
Sanuya, ka kan ka kɛ kɛnɛya ɲuman kama jamama yɔrɔw la, bɛ ji sɔrɔli ni nɔgɔko ɲɛnabɔli de wajibiya ani mɔgɔ kelen kelen ka jɛya.
Bi duguw ka ɲɛnamaya bɛ tali kɛ enɛrizi kan kosɛbɛ min bɛ di ni kuran ye ka ɲɛsin masin kuran ma ka baara ma (ka bɔ du kɔnɔ baaraw la ka taa a bila izini masinw na ka se sisan ma, minnu bɛ se ka kɛ ɛntɛrinɛti kan min bɛ kɛ kumaɲɔgɔnya la, jago la ani gɔfɛrɛnaman na) ani sirako siratigɛ la, nbɛda yeelenw ni so kɔnɔ yeelenw.
Tɔmu Hariti, "Bolifɛn ni Duguba", Padisɔni na (san 2001).
Ameriki duguba caman bɛ foroba tɛmɛsira kɔrɔlenw baara araye fɛ hali bi, i n’a fɔ a misali dɔ ye Niyu Yɔruku Dugu Dugujukɔrɔsira lakodɔnnen ba.
Sow antoropozenikiw ni nɔgɔ, ka fara sɛnɛ kan nakɔw kɔnɔ, ka ɲɛnaye ani banakisɛ sigidaw dilan min ni sanga ɲɔgɔn t'a la kungo kɔnɔ fɛnyala, a dɔw la, u bɛ biyodivɛrisite danma-danma de lawaleya.
Ka bɔ hakilina kelen na, dugubaw tɛ sabati sigida la k’a sabu kɛ u ka nafolo magow ye.
Bi duguw dɔnnen don ni u yɛrɛ ka mikorokilimaw dilanni ye, k'a sabu kɛ betɔn ye, asifaliti, ani kɛnɛ dilannen suguya wɛrɛw, min bɛ kalaya tile la ani kanali ji kana bila dugujukɔrɔ tiyow la.
Antɛni paritikiliw bɛ dɔ fara sanji hakɛ kan ni 5–10% ye.
Misali la, duguba mikorokilima la, sigida minnu yiri manca olu bɛ futeni fanba ta (nka cogoya ba t'u bolo k'a la tɛmɛ).
A ka ca a la u bɛ Weele ko Duguba Kɛnɛ Dayɛlɛnen (hali n’a y’a sɔrɔ nin daɲɛ in kɔrɔ tɛ yɔrɔ binkɛnɛlama ye tuma bɛɛ la), yɔrɔ Binkɛnɛlama, Guguba binkɛnɛlama.
O sɛgɛsɛgɛli kɛra ni kunnafoniw ye minnu bɔra mɔgɔ 20,000 ɲɔgɔn na UK jamana kan.
Mɔgɔ minnu ma lɛrɛ fila sɔrɔ a dɔgɔyalenba la— hali n’u ye lɛrɛ kelen tɛmɛ dɔgɔkun kɔnɔ—u tun tɛ nafaw sɔrɔ.
O sɛgɛsɛgɛli ma waati jate min kɛra mɔgɔ yɛrɛ ka du kɔnɔ walima nakɔ kɔnɔ i n’a fɔ waati min bɛ kɛ kungo kɔnɔ, nka sɛgɛsɛgɛli fanba kungo kɔnɔ taalila kɛra kilomɛtɛrɛ fila kɔnɔ ka bɔ so. "
Sasikiya Sasɛni ye nin kuma fɔ cogo in ta "global city" a ka barakɛlenna san 1991 na, Global City: Niyu Yɔruku, Lɔnduru, Tokiyo walasa ka dugu dɔ ka fanga, a jɔyɔrɔ, ani a ka kɔsimopolitanizimu lajɛ, sani ka bonya lajɛ.
3 (san 1982): Global cities 319 ka bɔ diɲɛ ɲɛmɔgɔya sanfɛ, ka mara ni kɔlɔsili boli u ka sɔrɔko ni politikiko fanga siratigɛ fɛ.
Kɔrɔfɔliw hakilina in kan ka ɲɛsin mara fangaw ma ani kɔnɔnan yɛlɛma.
Jamana caman ka tɔnbaw ani bankiw y'u ka ɲɛmɔgɔsow bila global cities la ani y'u ka jago fanba bɛ kɛ o hokumu in kɔnɔ.
Nansi Dukusuberi & Sharɔni Zannɔti, "Diɲɛ laadalakow Ɲɛnabɔli Politiki"; shapitiri 21 Ashigate ka Ɲɛɲinini Tamaɲɔgɔn ka ɲɛsin Labɛnni ni Laada ma, Lɔnduru: Ashigate, san 2013.
Habitat I lajɛba min kɛra san 1976, o ye "Vanikuvɛri ka Fɔ la Adamadenya Sigi kan" ta min bɛ duguw labɛncogo jira i n’a fɔ yiriwaliko jɔnjɔn dɔ ani bɛ sariyakolo suguya caman sigi sen kan walasa ka dugu sow t'u cogolayala.
San 2002 zanwuyekalo la Diɲɛ Forobatɔn Kɔmisiyɔn min ɲɛsin bɛ Adamadenw ka Sigiyɔrɔ kow ma kɛra sanji minɛnan baarada ye tɔgɔ min dira Diɲɛ Forobatɔn ka Walanda min ɲɛsin bɛ Adamadenw ka Sigiyɔrɔ kow ma wala UN-Habitat, Diɲɛ Forobatɔn ka yiriwali tɔn mɔgɔ dɔ.
Banki ka politikiw tun b’a fɛ ka sinsin so ko suguw galabukɛnɛya kan juru don fɛ ani dɛmɛn baara kɛcogoya la.
Dugubaw tun bɛ ye kosɛbɛ tilebiɲanfan laada seko ni dɔnko, min bɛ ye Bibulu kɔnɔ cogo jugu ni cogo senuma fila bɛɛ la, o taamasiyɛn kɛra Babilɔni ni Yerusalɛmu ye
Dugubaw bɛ se ka lajɛ ka kɛɲɛ ni badenba wala o kɔmasegin: k'a la bila ani k'a tɔrɔ ɲɔgɔn fɛ, Faama ni Fantan, labɛnnen ni ɲagaminen.
Nin ni politiki hakilila wɛrɛw sen donna kosɛbɛ lakalikumaw ni barokunw na dugubaw kan kuma la.
Kilasiki ani mediyevali sɛbɛnw bɛ ɲɛfɔli suguya dɔw kɛ min bɛ kuma fɛn baw ni tariku kan.
Fɔlɔ ja wɛrɛw minnu tun bɛ dugubaw jira san kɛmɛ mugannan na a ka c'a la, u y’u jira iko yɔrɔ ɲɛnɛma fɛɛrɛko siratigɛ la ani bolimafɛn sen naani baarakɛcogo ɲuman nɔgɔyala.
Jamana y'a dan ma dugukolo ye wal'a dan ma kulu politiki siratigɛ fɛ (Misalila nasiyɔn).
Ciyɛn fanga tɛ.
Jamana min ka bon diɲɛ kɔnɔ ni jamana bɛ dugukolo bonya sira fɛ o ye Irisi jamana ye, k’a sɔrɔ min ka ca ni bɛɛ ye, o ye Sinuwaw ye, o kɔfɛ Ɛndi, Etazini, Ɛndonezi, Pakisitan ani Berezil.
Erɔpu jamana caman na nin daɲɛw bɛ fɔ jamana dugukolo ka duguma tilali de la, i n' a fɔ a bɛ kɛ cogo min na Alemaɲi Bundɛsilandɛri kɔnɔ, ani fana ka fɔ cogoya fitini dɔ ta ka ɲɛsin jamana yɛrɛmahɔrɔnyalen dɔ ma.
Bεnkan kelen tɛ yen diɲɛ kɔnɔ "jamana" hakɛ la diɲɛ kɔnɔ kabini jamana damadɔ ye ɲɔgɔn sɔsɔ yɛrɛmahɔrɔnya cogoya.
Jamana minnu ma yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔ, olu ka yɛrɛmara hakɛ bɛ yɛlɛma kosɛbɛ.
Láselisɛbɛn bɛ jamana yiriwa sigi sigi ka ɲɛsin mɔgɔ kelen kelen ka bakuruba sɔrɔ jamana kɔnɔ (BSI).
San 2019 láselisɛbɛn bɛ jamana yiriwalenw dɔrɔn de jate Ameriki Saheli la, Erɔpu, ani Azi ani Pasifiki jamanaw.
Diɲɛ Banki b’a ka maraw ɲɛfɔ i n’a fɔ Azi kɔrɔnyanfan ani Pasifiki jamanaw, Erɔpu ani Azi Cɛma, Ameriki Latɛn jamanaw ani Karayibi jamanaw, Kɔrɔnfɛ jamanaw ani Afiriki kɛ̀ɲɛkayànfan, Azi Woroduguyanfan, ani Afiriki Sáheliyanfan.
Ɲɛɲini ye wale ye ɲinini bɛ kɛ min na walasa ka kunnafoniw sɔrɔ wala fɛnw, kɛrɛnkɛrɛnnenya la dugukoloko wala sanfɛla siratigɛ la, ka tɛmɛ ɲinini ni yiriwali kan a ka c’a la, min tɛ sinsin dugukolo dɔnniyaw kan wala sankololafɛnw.
Min kɛra masakɛ Nero fɛ, o dɔrɔn de tun bɛ i n’a fɔ labɛnni dɔ ka taa Etiyopi minɛ wala Nubiya: san 62 la YK leziyɔn mɔgɔ fila ye Nili kɔkɔji sɔrɔyɔrɔ sɛgɛsɛgɛ.
Romɛkaw fana ye ɲinini caman boloda Erɔpu kɛ̀ɲɛkayànfan, ani ka sɛgɛsɛgɛli kɛ fɔ ka se Sinuwa jamana ma Azi la.
100 AD-166 AD Romɛkaw ni Sinuwaw ka jɛɲɔgɔnya daminɛna.
Fɛn min ye fɛnkurabɔ ɲɛnɛma ye u ka ɲininiw la tun ye kulun kalaman ye, min tun bɛ teliya ni basigi di kulun ma walasa ka mɔgɔw n'u ka jagokɛ minaw taa.
Sàn 2011 kàlanw Kɛra Wairau Bari la Nuvɛli Zélandi jamana na olu y'a jira ko a bɛ se ka kɛ kosɛbɛ ko bɔyɔrɔ kelen tun ye Ruahin Gun ye Gunw Sigida la.
Ladalakow ni kanw bɛ yen minnu bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na Kuki Kululamɔgɔw ni Nuvɛli Sélandi Maori cɛ.
San 1328–1333 waatiw la, a ye kulun ta ka taa Sini báyanfan Kɔkɔji fɛ ani a taara yɔrɔ caman na Azi báyanfan ni kɔ́rɔnyanfan na ani ka se fɔ Azi báyanfan fɛ, ka jigin Siri Lanka ani Ɛndujamana na, ani a yɛrɛ taara Ɔsitarali jamana na.
Pɔrutigali ni Ɛsipaɲi ye fanga Sɔrɔ ɲɛɲini kun fɔlɔw la, o tuma Erɔpu jamana tɔw tugura o la, i n’a fɔ Angiletɛri, Ɔlandi ani Faransi.
Lawulata sɛgɛnw kɔkɔji dunba la tun b'a waajibiya ka fɛɛrɛw ni dabaliw tigɛ walasa ka se sɔrɔ u kan.
Duguma mara, o nɔ na, a faamuyalen don ka kɛ jamana dɔ ka mara kɔnɔ.
Dugukoko minnu bɛ mara kɔnɔ minnu bɛ diɲɛ kɔnɔ bibi na a ka c'a la yɛrɛmahɔrɔnya ba b'u bolo politiki bunakunkan.
Kuku Gun cogoya bɛ jate k'a kɔrɔ kɛ yɛrɛmahɔrɔnya ye ka ɲɛsin Diɲɛ Sariyaw ma, ani a jamana bɛ sé dafalen boli a ka kɔnɔna ni kɛnɛma kow kan.
Jɛkulu hɔrɔnyalen ka bɛnkanw hokumu kɔnɔ, nka, jɔyɔrɔ dɔw bɛ Nuvɛli Zelandi bolo ka ɲɛsin jamana wɛrɛw ka jɛɲɔgɔnyaw ni lafasali ma Niue kan.
A ka c'a la nin lisi in bɛ dan tɔnw na minnu bɛ wala diɲɛ bɛnkan dɔ kɔnɔ u cogoyala, sigi ma kɛ u kan, walima yɛrɛta hakɛ dɔ b'u bolo min ɲɔgɔn tɛ ani bɛ ka u yɛrɛ mara ko wɛrɛw la minnu tɛ jamana kɔfɛ kow ye.
U ye u dan ma fanga ye, halini Biritanikiw ka gɔfɛrɛnaman kelen jɔlen ni lafasali ye ani ka jɔyɔrɔ fa diɲɛ kɔnɔ ani a ka baara laban ye ka gɔfɛrɛnaman ɲuman sigi.
Ko foyi dulonnen tɛ kurɔni na Garandi Beretaɲi Kumabulon na.
Nuvɛli Zélandi n'a ka maraw bɛɛ jɛlen do guvɛrinɛri ba kelen na ani u ye monarisi mara ye.
Jɛ kɛra ka Benkan min sigi walasa ka Kɔmɔniwelifu dɔ sigi Mariyana Gun kɛ̀ɲɛkayànfan fɛ (CNMI) Politiki Jɛkulu ni Ameriki jamana ye sɔn kɛra o ma san 1976.
Nin de bɛna ni ɲagami ni fili banbali ye waati min i b'a fɔ k'i ba ɲɛfɔ, ka famuya, ani ka Pɔruto Riko ka politiki jɛɲɔgɔnya ɲɛfɔ ni Etazini ye.
Nka, a ka cogoya min ye "jamanaw faralenɲɔgɔnkan" Karayibi jamanaw la (Aruba, Kurasao, ni Sɛn Maarutɛni) olu bɛ seka jate k'u ni maraw bɔlen wala "mara jamanaw faralenɲɔgɔnkan."
Danw ye dugukolo dancɛw ye, min waajibiyara ni dugukolokan fɛn baw ye iko kɔkɔji baw, wala yɛrɛye politiki jɛkuluw iko gɔfɛrɛnamanw, jamana yɛrɛmahɔrɔnyalenw, jamanaw faralen ɲɔgɔn kan, ani jamana kulu fitiniw.
Kɛnɛma dancɛw fanba kɔlɔsilen do dɔni wala kosɛbɛ, ani a bɛ se ka tigɛ sariya sira fɛ dɔrɔn lajɛli kɛ yɔrɔ fɔlenw ani dancɛ yɔrɔw bɛ se ka kɔlɔsi.
Jamana fanbaw bɛ n'u ka dancɛ kɔlɔsi cogo don ka mɔgɔw, baganw, ani jagominaw ka taani ka segin ɲanabɔ wala ka bɛrɛbɛn jamana kɔnɔ an'a kɔkan.
Ka to yen walima ka baara kɛ jamana danw kɔnɔ dunanw (mɔgɔ dunanw) mago bɛ ka sigili sɛbɛnw kɛrɛnkɛrɛnnen wala yamaruyaw; nka o sɛbɛnw t'a pereperelatikɛ ko a tigi bɛ yamaruya ka dancɛ tigɛ.
Jamana caman ye dɔrɔgu ta bali minnu ma yamaruya wala ka masiba la se baganw ma u ka dancɛw fɛ.
Yɔrɔ minnu na dɔrɔgu feere, tungataa, ani suɲɛn ka don ye gɛlɛya ye, jamana caman bɛ dancɛw datugu ni kogow ye ani bariyɛriw, ani ka kɔlɔsili tabolo dɔnnenw bila sen kan.
Nin ka ca jamanaw la minnu bɛ Erɔpu Shɛgɛni kɔnɔ ani togoda sɛkisiyɔnw kan kanada-Etazini dancɛ.
Baw: politiki dancɛ dɔw sigira sen kan ani dancɛ sigi yɛrɛ ma baw fɛ.
Heburukan Bibulu kɔnɔ, Musa ye Arunɔni ba cɛmancɛ ɲɛfɔ iko dancɛ Moadi ni Izarayɛli kabilaw cɛ minnu sigilen bɛ Zɔridani kɔrɔnyanfan fɛ.
Misaliw ye Laki Tanganika ye, ni Bɛjɛfangan Kɔngo Repibiliki ye ani Zanbi a ka tilebi gun kan ani Tanzani ni Burundi kɔrɔnfɛ; ani Laki baw min minnu bɛ dancɛ yɔrɔba dɔ dilan kanada ni Etazini cɛ.
Kulu kuluw: Jamana caman b’u ka politiki dancɛw ɲɛfɔ kulu kuluw fɛ, a ka ca a la, a bɛ kɛ ni jibolisira ye.
O misali dɔ ye lafasali kungo ye min danna Sini Sɔngiw ka Mara fɛ san kɛmɛ tan ni kelennan na.
Misali la, dan min bɛ Alemanɲi kɔrɔn ni tilebin cɛ tɛ diɲɛ dancɛ ye bilen, nka a bɛ se ka ye hali bi k’a sababu kɛ tariku taamasiyɛnw ye dugukolo kan, ani hali bi a ye laadalakow ni sɔrɔko bolofara ye Alemanɲi kɔnɔ.
kɔkɔji dancɛw bɛ yen mara nasira la, yɔrɔ tugulenw ɲɔgɔnna, ani sɔrɔko yɔrɔw danma; nka, laki tɛ daɲɛ in kɔnɔ wala baw dancɛw, minnu bɛ jate dugukolo dancɛw hukumu kɔnɔ.
Sanɔ kɛnɛ bɛ waga ni kilomɛtɛrɛ 12 ye nɔni na ka bɔ jamana dɔ ka kɔgɔjida la ani a ka kan k'a yɛrɛ ka Sanɔ kɛnɛ lakanan fɔ ni a ma kɛ OTAN bɛn sabatili lakanani kɔnɔ ye.
Nka, Bɛnkansɛbɛnba dɔ bɛ yen sanfɛ kɛnɛ jɔlenw kan min bɛ kuncɛ ni Káremáni yɔrɔ tiiri la.
Dancɛ sariyaw bɛɛ bɛ di jamana ni sigida maraw ka gɔfɛrɛnamanw fɛ ani a bɛ se ka yɛlɛma ka da jamana ani bi politiki walima sɔrɔko cogoyaw kan.
Ka baara kɛ ni dancɛw ye – ka se ka baara kɛ ni dafɛ jamanaw ye walasa ka ɲɛnamaya lakanani sabati Afiriki Gun jalenw na.
Hadamadenw ka sɔrɔ yiriwali siratigɛw la dancɛw fɛ (ka danbɔ mɔgɔ minɛna) bɛ se ka na ni mɔgɔ caman taani ka segin ye baarakɛyɔrɔw ni sigiyɔrɔw cɛ.
A bɛ se ka na ni taani ka segin ye wala ka jɔ, ka tɛmɛn dancɛw fana fɛ.
Dafɛ maraw caman fana bɛ baara la ka kumaɲɔgɔnya sabati siyaw ni ɲɔgɔn cɛ ani sigikafɔ ani fana ka sɔrɔ yiriwali fɛɛrɛw tigɛ u ni dafɛ maraw cɛ.
Kabini a hakilina tali san 1980 cɛmancɛ la, nin seko ni dɔnko wale in ye dɛmɛdon ɲikaliw walawalali la fajamana, dancɛw, kɔlɔsili, bugunatikɛ, suguya, siya, ani jamana bɔyɔrɔ(w) kan.
Dancɛ bɛ se ka kɛ nka u tɛ dan kan, laada, sigida ni sɔrɔko kulu, diinɛ, ani jamana danbe ma.
O seko ni dɔnko tigilamɔgɔw ka teli ka "dancɛw tigɛ" u yɛrɛ ye.
Bakurubala, togodala yɔrɔ dɔ walima kunko dɔ ye dugukolo yɔrɔ dɔ ye min bɛ duguw ni dugubaw kɔfɛ.
Togoda yɔrɔw ka jama manca ani sigiliw ka dɔgɔ yen.
Duguba marabolow minnu ka ca ni bɛɛ ye ka jama ka dɔgɔ ni 15 ye kɛmɛsarada la min sigilen do togoda la.
Togoda maraw minnu bɛ saheliyanfan fɛ ye maraw ye minnu jama ka bo minnu bɛɛ sɔrɔla walima u fanba nin tiiri danbɔlenw sanfɛ porovɛnsi kelen kelen na: Dugukolokura ani Labaradɔri, 50nan; kebɛki 54nan; Ɔntariyo, 54nan; Manitoba, 53nan; Sasikacewani, Alibɛrita ani Beretaɲi Kolɔnbi, 54nan.
Ameriki Cakɛda min ɲɛsin bɛ Jate bɔ ma, USDA ka Sɔrɔko Sɛgɛsɛgɛli Baarada, ani Cakɛda min ɲɛsin bɛ Mara ni Báarakɛnafolo ɲanabɔli ma (OMB) farala ɲɔgɔn kan ka togoda yɔrɔw jira.
San 2002 sɛnɛ sariya (P.L. 107–171, Sec.
Ka kɛɲɛ ni gafe min tɔgɔ ye ko Definitions of Rural: Gafe min bɛ Kɛnɛya Poliki Kɛbagaw ni Sɛgɛsɛgɛlikɛlaw dɛmɛn, "Metoropoli maraw sigibagaw jatelen ka caya k'u bɛ Kɛnɛya sɛriwisiw sɔrɔ nɔgɔya la mara yɔrɔ baw la.
O kɛra Goldsmith Modification ɲɛfɔli ye togoda kan. "
Jamanakuntigi Emanowɛli Makɔrɔn ka gɔfɛrɛnaman ye wale bolodalen dɔ daminɛ san 2019 ka ɲɛsin togodaw ma min tɔgɔdara ko "Togoda Azanda".
Ekɔsi jamana na, ɲɛfɔli wɛrɛ dilen do togoda ma.
RBI bɛ togodala yɔrɔw ɲɛfɔ iko yɔrɔ minnu jama ka dɔgɔ ni 49,000 (tier -3 ka ta tier-6 duguw).
Togoda minnu bɛ Pakisitan jamana na minnu bɛ dugubaw kɛrɛfɛ bɛ jate duguba kɔkan yɔrɔw ye walima dugubaw kɛrɛfɛ yɔrɔw.
Duguba kɔkan yɔrɔw tun bɛ se k'u yɛrɛ ka politiki walima sariyako mara sɔrɔ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la Etazini jamana na, nka o tɛ kɛ ten waati bɛ la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la Urayomi Ini yɔrɔ min na duguba kɔkan yɔrɔw fanba bɛ dugubaw ka mara dancɛw kɔnɔ.
Dɔ wɛrɛw la, i n’a fɔ Marɔku, Faransi, ani Etazini fan caman, duguba kɔkan yɔrɔ caman bɛ to u dan ma kominiyala wala bɛ mara sigida la i n' a fɔ metoropoli yɔrɔ ba dɔ iko kɔnte, disitiriki wala burugu dɔ.
Kuma fɔ cogo min ye duguba kɔkan dugu kɔnɔta ni duguba kɔkan dugu kɔfɛta bɛ fɔ ka danfara don yɔrɔw ni ɲɔgɔn cɛ minnu ka bon kosɛbɛ ka surunya duguba cɛmancɛ la (min tun tɛna jate ko ‘duguba kɔkan dugu’ jamana fanba wɛrɛw la), ani duguba kɔkan dugu min jama manca duguba kɛrɛfɛlanw na.
Nuvɛli Zélandi la, Duguba kɔnkan duguw fanba ma ɲɛfɔ sariya sira fɛ, min bɛ se ka kɛ sababu ye ka na ni ɲagami ye u bɛ se ka daminɛ ani ka laban yɔrɔ min na.
Daɲɛ min ye duguba kɔnkan dugu fɔra Romɛkaw ka jamanatigi Sisero fɔlɔ de fɛ ka ɲɛsin vila belebelebaw ni forow ma min jɔra Ɔrɔmu patirisiyɛn nafolotigiw fɛ duguba dafɛlanw na.
San kɛmɛda 19nan cɛmancɛ la, duguba kɔnkan yɔrɔ fɔlɔw tun bɛ ka wuli Lɔnduru lamini na iko dugu (o tuma na, a ka bon ni diɲɛ bɛɛ ye) kɛra fɛn ye min bɛ bonyara kojugu ani min nɔgɔlen do.
Liɲi sera Haro san 1880.
Mɛti mariketingi ɲɛmɔgɔyaso ye "Metoro-landi" daɲɛ in da san 1915 la tuma min na Gidi ka taa Ɛkisitansiyɔn Liɲi la kɛra Metoro-landi gidi ye, min sɔngɔ tu ye dolari 1.
Yɔrɔ dɔ la, nin tun ye jaabi ye min b'a jira tigitigi ko sɔrasi talen kura tun bɛ tɛ u sen kan Diɲɛ Kɛlɛba Fɔlɔ la, min dara u ka ɲɛnamaya kɛcogo jugu dɛsɛlenw kun; o danaya in bakurubayara so sɛbɛn nɔrɔta dɔ la o waati la "i tɛ se k'i jigida jama A1 sɔrɔli kan ka bɔ Duw C3" – ka ɲɛsin sɔrɔdasiw ka kɛnɛyako danfaraw ma o waati la.
Láselisɛbɛn ye sariya ta bɛla dɔgɔmani tɛmɛn tɛ se ka kɛ min kan, min ka kan ka kɛ dugu kɔkan jɔli wɛrɛw kama; o tun ye sariyasen ye ka ɲɛsin sow bonya hakɛ ni u labɛncogo ma ani a ye fana ladiliw kɛ ka ɲɛsin siyɔrɔw hakɛ ɲuman ma ani so wɛrɛw du kelen kelen na.
San tan dɔrɔn kɔnɔ, kɔkan duguw buguna kosɛbɛ bonya siratigɛla.
Lewitawuni ye porototipi ba dɔ dilan so caman jɔ kan.
Fɛn san ni baara suguya wɛrɛw yɔrɔ ba kelen na k’a sɔrɔ i ma taa yɔrɔ caman na, y'a to jagokɛ yɔrɔ baw kɛra duguba kɛrɛfɛ dugu kuraw jɔ sen dɔ ye minnu jama tun bɛ ka bukun.
San 1956 siraba sariya ye dɛmɛ don ka wari di kilomɛtɛrɛ 64,000 so ba jɔli la jamana fan bɛɛ la ni dolari wari miliyɔn ba 26 baara ka ma, min ye dɛmɛ don ka caman wɛrɛw tuku nin suguba ninnu na nɔgɔyala.
Duguba kɛrɛfɛ duguw dɔw tun yiriwara dugubaw lamini na yɔrɔ min na tɛrɛn tun bɛ ta ka taa baara yɔrɔ dugu kɔnɔ.
O bɔ́ in kɛra so ko ma tare tare ye.
Ni kɛlɛcɛ miliyɔn 16 minnu tun bɛ se ka kɛlɛ kɛ, sababu min tun ye ka so san o sɔrɔra yɔrɔnin kelen.
Dilannikɛlaw ye dugukolo lankolon san duguba kɔfɛlanni na, ye so baw jɔ ka kɛɲɛn ni ɲɛgɛn damadɔ ye, ye siraw ni foroba baaraw di, wala sigida ɲɛmɔgɔw bɛ boli ka kalansow jɔ.
Kɛlɛden kɔrɔw tun bɛ se ka dɔ sɔrɔ min ka sara ka dɔgɔ kosɛbɛ.
Duguba kɛrɛfɛ duguw yiriwali nɔgɔyara ka kɛɲɛ ni yɔrɔ tila tila sariyaw yiriwali ye, ka ɲɛda wɛrɛ ni ko kura caman kɛ taransipɔri sirafɛ.
Farafin-Amerikikaw ani mɔgɔ kulɛrima wɛrɛw fanba tora u hakilisigilen duguba kɔnɔ fantanya juguw la.
Diɲɛ kɛlɛba filanan tɛmɛnen kɔ, FHA ka juruw sɔrɔli o ye sow jɔli bonya Ameriki dugubaw kɛrɛfɛ duguw.
Sɔrɔ yiriwali bonya Ameriki jamana na o ye Ameriki dugubaw kɔkan sigi dusu don mɔgɔ kɔnɔ min tun bɛ waribabaw de wajibiya ka ɲɛsin fɛnsɔrɔko kura ni sow ma.
Fɛɛrɛ wɛrɛ ye dilancogo labɛnnen min ye "dugu kuraw" ani juru binkɛmaw lakanani minnu bɛ dugubaw lamini.
Fɛdɛrali dɛmɛ kɔkan duguw yiriwali kama ye nin wale in teliya i n’a fɔ bankiw ta kɛra cogo min na ɲɛda kura dila ani duru don cakɛda wɛrɛw.
Virizini Kɔkɔji da ye Virizini duguba bɛɛ la belebeleba ye sisan, kabini waati jan a tɛmɛna a sigiɲɔgɔn dugu fɔlɔ, Nɔrufɔliki ka jama hakɛ kan.
Mɔgɔ jɛmanw kɛmɛsarada la (a fila si tɛ Isipaniki ye ani, a yɔrɔ dɔw la, Isipaniki) ani jama fitini kɛmɛsarada la siya kulu wɛrɛw la ka tɛmɛ duguba yɔrɔw kan.
Ni y'u suman togoda yɔrɔw ma, duguba kɛrɛfɛ duguw ka jama ka ca kosɛbɛ, ɲɛnamaya nivo ba, sirabaw jɔcogo ɲagaminen, magazɛn ni dumunikɛyɔrɔw yamaruyalen caman, ani sɛnɛ ni kungodaw la dɔgɔya.
Nka, nin metoropoli jama la, san 2001 sɔni a tilancɛ sigilen tun do yɔrɔw la jama manca yɔrɔ minnu na, ani duuru saradala kelen min bɛ "duguba" yɔrɔ dɔnen na.
Kanada jamana bɛɛ kɔnɔ, dabali faamuyalenw tigɛlen do walasa ka duguba walakatali bali.
Jamanadenw hakɛ caya kɔsa in na Kanada ka metoropoli duguba saba la (Toronto Ba, Mɔnréali Ba, ani Vankuvɛri Ba) kɛra kominiw la nafaba tɛ minnu na.
O sababu bɛ bɔ minɛni la ani bolonɔ bila dugukolo la dugu dancɛw kɔnɔ.
San 2016 jatebɔ la, Kaligari dugu jama tun ye 1,239,220, k’a sɔrɔ Kaligari Metoropoli yɔrɔ tun ka jama ye 1,392,609, min b’a jira ko mɔgɔw fanba Kaligarii CMA la tun sigilen bɛ duguba dancɛw kɔnɔ.
Uruwayomu ini la, gɔfɛrɛnaman b'a ɲini ka caya bɛ la fitini waajibiya ka ɲɛsin sow labɛncogo kuraw ma Angiletɛri Worodugu ni kɔrɔnyanfan fan dɔw la.
Duguba kɛrɛfɛ duguw bɛ sɔrɔ Guadalahara, Mɛkisiki dugu kɔnɔ, Mɔntere, ani dugu ba caman.
I n’a fɔ cɛmancɛ kilasi ani sanfɛ kilasi ka bonya dugu ba kɛrɛfɛ duguw tun bɛ ka bonya, duguma kilasi yɔrɔw tun cayara, kɛrɛnkɛrɛnya la "dugu minnu tununa" Mɛkisiki jamana kɔnɔ, Sili kanpemantɔsi, Peru bariyadasi, Arizantini vila miseriya, Guatemala asantamiyɛntɔsi ani Berezili favelasi.
A misali ɲuman ye Sudafiriki ta ye, RDP sow jɔra.
Yɔrɔ dɔw la iko Kilan, Suban, Jaya ani Petalingi Jaya, duguba kɛrɛfɛ duguw bɛ nin yɔrɔ ninnu kolomayɔrɔ la.
Duguba kɛrɛfɛ duguw ka kɛcogoya la, taama fanba ka bɔ yɔrɔ dɔ la ka taa yɔrɔ wɛrɛ la a b’a ɲini o mɔbiliw fɛ u ka don warisara so dɔ kɔnɔ, yɔrɔ janya n'a surunya.
Ni akisidan kɛra warisara so sirafɛ, wala ni sira jɔli bɛ ka boli bali, o tuma na sirako bɛɛ bɛ se ka jɔ fɔ ka ta fɔ ko sira labilara.
Nin bɛ mɔbili taali dusu don mɔgɔ kɔnɔ hali ni yɔrɔw man jan, a bɛ se ka dɔgɔya ni yaridi wala mɛtɛrɛ kɛmɛ caman ye (min bɛ se ka kɛ mili wala kilomɛtɛrɛ caman ye ka sabu kɛ sira rezo ye).
U bɛ talen ɲɔgɔn fɛ, nin takisi sarala jɛkulu fila ninnu ye wari sɔrɔ sira ba dɔ ye mi ma labara dugubaw bɛ sɔn k'u ɲɛsin minnu ma ni fanga ba ye, kɛrɛnkɛrɛnya la n'u bɛ gɛlɛya kɔnɔ.
Faransi dɔnkiliw i n’a fɔ La Zone Feréhɛli fɛ (1933), Aux quatre coins de la banlieue Damiya fɛ (1936), Ma banlieue Reda kɛri fɛ (1937), wala Banlieue Robɛri Lamure fɛ (1953), bɛ Pari duguba kɛrɛfɛ duguw kofɔ siga t'a la kabini san 1930.
A ma mɛ Faransi sinema tun y'a daminɛ kun mago don dugubaw yɛlɛmaw la duguba kɛrɛfɛ duguw la, ni nin filimu suguyaw ye Mon oncle Zaki Tati fɛ (1958), L'Amour existe Morisi Piyalati fɛ (1961) wala Two or Three Things I Know About Her Zan-Liki Godare fɛ (1967).
San 1962 dɔnkili "Little Boxes" Malivina Reinolidi fɛ ye i yɛlɛbɔ duguba kɛrɛfɛlan ka yiriwa la an'a ka bourgeois ni kɔnfɔrimisi walɛriw la, tuma min san 1982 dɔnkili Subdivisions Kanada dɔnkilida jɛkulu Rushi fɛ fana bɛ kuma duguga kɛrɛfɛlan kan, iko Rockin' the Suburbs Bvni Folidi fɛ.
Over the Hedge ye dɛsɛn anime sɛndikelen ye min sɛbɛnna ani dɛsɛnna Mikayilu Faray ni T. Lewisi fɛ.
Angilɛw ka seriw i n'a fɔ The Good Life, Butterflies ni The Fall and Rise of Reginald Perrin ye banliyew mankutu kɛ iko yɔrɔ lasakonen ka ɲɛ nka tɔrɔ b'a kɔnɔ kosɛbɛ, ani a sigibagaw i n’a fɔ u bɛ sariyaw bato kojugu wala u kungolo bɛna wuli.
Wilasi ye hadamadenw kafonen sigilen ye ɲɔgɔn kan sigiyɔrɔ la wala sigida la, a ka bon ni togoda ye nka a ka dɔgɔn ni dugu ye (hali ni tuma caman daɲɛ in bɛ ta ka togoda ni dugu fila bɛ kofɔ), ani jama min b'a daminɛ kɛmɛ damadɔ ka ta ba damadɔ la.
O fana b'a to mɔgɔw ka bolola baara ni aritizan baara kɛrɛnkɛrɛnnenw dege, ani jago caman yiriwali.
O dugu ninnu bonya bɛ danfara kosɛbɛ.
Desa bɛ sɔrɔ togodaw la ka caya k’a sɔrɔ kelurahan bɛ sɔrɔ duguba maraw la.
A desa wala kelurahan ye kecamatan ka mara ye (disitiriki fitini), o kɔfɛ ye kabupaten ka mara ye (disitiriki) wala kota (duguba).
Malesiya jamana na, kampung dɔ bɛ jate iko sigida dɔ min bɛ ta mɔgɔ 10,000 wala a ka dɔgɔn n'o ye.
Silamɛw bɛɛ minnu bɛ Malay walima Indonezi wilasi la b'a fɛ delili ka kɛ u ye, ani ka Ala ka dugawuw sɔrɔ ɲɛnamaya kɔfɛ.
Sɛngapori Mɛinlandi tun bɛ deli ka kampungi wilasi caman sɔrɔ nka bi yiriwaliw ani dugubaya teliya baaraw y'a to u tununa, Kampongi Lorongi Bankɔki ye wilasi tɔ laban kelen ye Mɛinlandi mara la.
Viyɛtinamu wilasi ye taamasiyɛn ka ɲɛsin Azi sɛnɛ yiriwali ma.
Silovini jamana na, selo daɲɛ bɛ fɔ ka wilasi fitiniw jira (a ka dɔgɔn ni mɔgɔ 100 ye) ani a ka kan senw; Silovini vas daɲɛ bɛ fɔ Silovini jamana fan bɛɛ la.
A bɛ se ka tali kɛ Sansikirikan dɔ la i n’a fɔ Afiganw ka daɲɛ deh ani Ɛndonezikaw ka daɲɛ desa.
Lala 46% mɔgɔ nalen bɛɛ la y'u ka sigiyɔrɔ fale ka bɔ duguba dɔ la ka taa dɔ wɛrɛ la.
Irisi Empiri ka marabolo min ka dɔgɔn kosɛbɛ, a volositi, wala a ka Soviyetiki walima bi Irisi jamana nɔnabila, a selisoviyɛti; ka ɲɛmɔgɔya so tun bɛ a selo ani ka se kɛrɛfɛ wilasi damadɔw ma.
Tuma min Irisi jamana cɛmancɛ peizanw tun sigilen do ka matigi manɔri lamini, a ka c'a la Kosaki du tun bɛ a yɛrɛ ka du kɔnɔ, min tun bɛ wele ko kutɔri.
Nka, sigili suguya fitinin wɛrɛ bɛ yen min bɛ Weele Ikɛrɛnikan na ko i n’a fɔ selysche (селище).
U bɛ togodala sigida fitinin sugu dɔ kofɔ a tun bɛ se ka kɛ min tun bɛ delila ka kɛ Kutiri dɔ ye, mɔnikɛla dɔ sigiyɔrɔ, walima dacha dɔ.
Nka, a ka c’a la, fila-fila bɛ bɔ yen duguba sigiw siratigɛ la ka kuma u kan ka baara kɛ ni sɛbɛnni surun siginiden saba min ye smt ye o nɔ na.
U ye tɔgɔba sɔrɔ kosɛbɛ Stolypin ka bεnkansεbεn kɔnɔna na san kεmε 20nan daminε na.
Dugubaw fana bɛ Se kà Weele ko Filɛkɛni wala Marikiti ka kɛɲɛn ni mara ye.
Misali la, yɔrɔ dɔw la i n’a fɔ Linkɔlinishiri jamanaw kan, wilasiw bɛ sɔrɔ tuma caman na jibolisira fɛ kulu jigin jigin tilancɛ la, ani a jujɔn bɛ kɛ i n’a fɔ jibolisira sigiliw, ni foro dayɛlɛlen sigicogo fɔlɔw ye wilasi lamini na.
Dugu dɔw tununna (misali la, duguw lakolon minnu tun bɛ mediyeval waatiw la), tuma dɔw la, ka taa ka egilisi walima shato denni to yen ani tuma dɔw la foyi tɛ yen ni kuruw tɛ forow la.
Dugu wɛrɛw falenna ka fara ɲɔgɔn kan ani tuman caman bɛ kɛ kafoyɔrɔw ye banliye bɛɛ lajɛlen kɔnɔ—i n' a fɔ Hanpisitedi, Lɔnduru la ani Didisiberi Mancɛsitɛri la.
A bɛ ye ko a yɔrɔ ka jan bi ɲɛnamaya girinw na, a bɛ iko yɔrɔ sumalen ani yɔrɔ basikilen, ni ye kɔnɔna-lajɛ dɔɔnin.
Olu (i n’a fɔ Meritɔni, Durhami Mara) falenna ka bɔ dugumisɛnw na waati min na finfin mini dɔ cuntɔ tun do san kɛmɛ 20nan daminɛ na, o kɛra sababu ye ka jama cayali teliya ani finfin mini tigi ye so kuraw jɔ, ka butikiw jɔ, ka dɔlɔfeerekɛyɔrɔw jɔ ani egilisiw.
Maltibi jɔra ni Sheepbridge Coal ani Iron Company ka dɛmɛn ye ani yɔrɔ dayɛlɛlnw tun bɛ yen zaridɛnw labɛnni.
Dɔlɔminyɔrɔ wala dunanjiginso, bitikiw, ani numu dɔ tun bɛ kɛ nin dugu nasuku bolo.
Nka, paruwasiw dɔw tun bɛ yen ɲɛmɔgɔw tɛ minnu na, dugu t'u la, wala duguba ɲɛmɔgɔyaso t'u la wala paruwasi ka ɲɔgɔnw ye kɛli tun tɛ yen.
Ekɔsi jamana na, o ɲɔgɔnna ye sigida ɲɛmɔgɔyaso fana ye, nka, hali n' a y' a sɔrɔ u ye sariya taa jɛkuluw ye fanga waleyali tɛ u bolo.
Danniye marabolo ye wilasi fitini bi saba ni wɔɔrɔ ye, min kɔnɔ Alimurah, Kifirichilan, Kifiribabu, Hakɛli ali Azima, Siiri, Bakhuni, Miryata, Assuni, Sifiiri, Kharunubp, Kateeni, Kifirihabu, Zigharetegereini, Ein Qibili bɛ yen.
Dinniye ye sigida laminiko ɲumanba ye min lafalen ni kungodaw, jiriden nakɔw ani jiriforow.
Dugu minnu bɛ Siri jamana woroduguyanfan fɛ (Haurani, Jabali ali-Duruze), saheli-kɔrɔn fɛ (Siri gun kan) ani Orontes Ba bolo bɛ balo sɛnɛ de la kosɛbɛ, a fanba ye sumanw ye, nakɔfɛnw, ani jiridenw.
Mediterane duguw la Siri jamana kan, i n’a fɔ Tarutusi ani Latakiya nin wilasi ɲɔgɔnnaw b'u bolo.
Duguba sigi kelen kelen ye "pueblo" ye fɔ n'a kɛra n'a sankɔrɔtara dekɛrɛ fɛ ka taa ɲɛfɛ kategori la.
Nka, nin ye bakuruba fɔ ye; jamana caman na, wilasi dɔw bɛ yen minnu ye bamnitude ka yamaruya ye minnu ka bon ni jamana ka dugubaw bɛɛ la fitiniw.
Dɔw la, wilasi ni dugu bɛ se ka kɛ tugu ɲɔgɔnna wala kantɔn, o cogo la u fila bɛ se ka gɔfɛrɛnaman sinsinnen sɔrɔ.
Hanpisitedi, n’o ye dugu bɛɛ la belebeleba ye, o mɔgɔw hakɛ ye mɔgɔ 55,000 ye, min y'a jama caya kosɛbɛ ka tɛmɛ jamana dugubaw dɔw kan.
Arlingitɔni Haitisi wilasi la, Ilinɔi mara la, mɔgɔ 75,101 tun be yen san 2010 jatebɔ la.
Wilasiw bɛ se ka dugukolo don dugu caman kɔnɔ ani hali mara caman na.
Wilasi bɛɛ la belebeleba o ye Menomone Falisi ye, min jama ka ca ni 32,000 ye.
Marilandi dugu la, yɔrɔ min bɛ wele "Ka wilasi..." bɛ se ka kɛ farankan dugu dɔ ye wale dan ma takisi mara dɔ.
O waati la Laada faamaw fanga bɛrɛbɛrɛ tun b'u bolo u ka maraw la.
Hausa dugu bɛɛ tun bɛ Magaji de ka mara kɔnɔ (Dugu tigi) min tun bɛ Hakimi (mɛrɛ) jɔyɔrɔ fa dugu la.
Bɔgɔ-sow b'u fɛ ni cɔ ye u kuna hali, i n'a fɔ wilasi caman na saheliyanfan fɛ, zɛnki bili bɛ ka caya.
Dɔ wɛrɛw kunajara ka kɔlɔnw sɔrɔ yɔrɔw la mɔgɔ bɛ se ka taa senna yɔrɔ min.
Atilasi ye karitiw dalajɛlen ye; a ye tikitiki dugukolo wala dugukolo mara dɔ kariti kulu ye.
O tɔgɔ in bɛ Mɛricatɔri ka ɲɛfɔli di daɲɛ in kan iko diɲɛ bɛɛ danni n'a fɔrumu ɲɛfɔli, ko karitiw lajɛlen dɔrɔ tɛ.
Biro kɔnɔ atilasi bɛ kɛ i n’a fɔ gafe min bɛ tali kɛ a la.
Karitografi la, liɲi lamunumunuta dɔ (a ka c’a la, a bɛ wele "lamunumunu") bɛ fara ɲɔgɔn kan ni yɔrɔw ye minnu janya bɛ bɛn ɲɔgɔn ma (janya) sanfɛla dɔ la, i n’a fɔ kɔgɔji sanfɛla cɛmancɛ.
Fɔnkisiyɔn kunsululi ni lamunumunuli liɲi ye pɛripandikilɛri ye waati bɛɛ la.
Lamunumunuli liɲiw kurulen do, tilen wala a fila ɲagaminnen kariti dɔ kan min bɛ kɛnɛ yɛrɛyɛrɛ wala sikanata dɔ balalɔtikɛ ɲɛfɔ ni plan horizɔntali kelen wala caman ye.
San 1701, Ɛdimɔndi Haley ye baara kɛ ni o liɲi suguw ye (isogɔniw) bamnetiki variyasiyɔn jatebɔsɛbɛn dɔ kan.
San 1791 la, J. L. Dipɛn-Tiriyɛli ye Faransi ka kariti min dilan, ye lamunumunu liɲi ta ka mɛtɛrɛ-20 danfara bila, hashiriw, puyɛn janyaw ani sɛkisiyɔn jɔlen dɔ.
Isobathiw tun tɛ baara kɛ ni u ye tuma bɛɛ kɔgɔjida la jatebɔsɛbɛn kan fo ka na se Irisi jamana taw ma kabini san 1834, ani Angilɛw taw kabini 1838.
San 1944 laban na, Jɔni K. Wuraiti tun bɛ izogaramu fɛ halibi, nka tun ma se bada ka labaara ka caya.
Hali n’a y’a ɲini ka sariya kelen sugandi, nin yɛlɛmabolo wɛrɛw bɛɛ sera ka to yen fo bi.
Meteo sitasiyɔnw man teli ka bila yɔrɔ tigitigi la lamunumunu liɲi la (n’u bɛ yen, o bɛ sumani kɛcogo dɔ jira min bɛ bɛn tigitigi lamunumunu walɛri ma).
Metewo la, baromɛtɛrɛ peresiyɔnw jiralen bɛ dɔgɔya ka kɛ kɔkɔji hakɛ ye, tɛ dugukolo sanfɛla peresiyɔnw ye kairti yɔrɔw la.
Isalobariw ye liɲiw ye minnu bɛ ɲɔgɔn fara ɲɔgɔn kan ka kɛ peresiyɔn yɛlɛma hakɛ kelen ye waati kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ kɔnɔ.
Isalobariki garadiyɛnw ye fiyɛn kɔnposan nafamaw ye iko u bɛ zeositorofiki fiyɛn bonya wala ka dɔgɔya.
Izotɛmu min bɛ 0 °C la o bɛ Weele ko nɛnɛ hakɛ.
Ka bɔ nin lamunumunu ninnu na, dugukolo bɛɛ lajɛlen faamuyali bɛ se ka dɔn.
Karitogarafi la, lamunumunu cɛmancɛ ye kɔrɔtalenba danfara ye lamunumunu liɲi kɛrɛfɛlaw ni ɲɔgɔn cɛ.
Lamunumuni liɲi fila walima u caman faralen ɲɔgɔn kan, o bɛ farakurun jira.
A ka c’a la, lamunumunu cɛmancɛw bɛ bɛn ɲɔgɔn ma kariti fan bɛɛ, nka waati bɛɛ tɛ.
Ni a bɛ kɛ ka tɛmɛn ekipotansiyɛli lini kan o bɛ potansiyɛli yɛlɛni wala jigini jira bɛ bɔ sɛbɛnw kɔnɔ minnu bɛ sariziw kan.
Asidi sanjiko jiralen bɛ karitiw kan ni isopilatiw ye.
Lamunumunu liniw bɛ kɛ fana ka kunnafoni di minnu tɛ dugukoloko ye sɔrɔko siratigɛ la.
O isolini suguw nafa ka bon ka hakɛ min ka ca ni fila ye k'o jirali (walima a hakɛw) jatebɔsen fila kan.
Radar ibamesiw kɔrɔfɔli la, isodopi ye lini ye min teliya ye kelen ye Dopilɛri la, ani isoecho ye rada ka yeelenbɔ sira ye min bɛ bɛn ɲɔgɔn ma.
Lini kulɛri ye ɲɛgɛn hakɛ suguya o suguya sugandili ye minnu bɛ bɛn jirali ma.
Lini suguya bɛ tali kɛ ni lamunumunu liɲi ba ka jalen do, dajilen, nɔrɔlen walima karilen cogo wɛrɛ la ka sagona efɛ sɔrɔ.
Jatebla taamasiyɛn ye walɛri aritimetiki jiracogoya ye lamunumunu liniw kan.
Ni lamunumunu liniw ma kɛ ka ɲɛ jateden sira fɛ ani lini adijasan ye suguya kelen ye (ni girinya, kulɛri ani suguya kelen ye), o la garadiyɛn kuntilenna tɛ se ka dɔn ka bɔ lamunumunu liniw dɔrɔn na.
Lamunumunu linimin sɛbɛnnen don ka ɲɛ, o bɛ kalanden dɛmɛ a ka ka dugukolo cogoya kɔrɔ fɔ joona.
O kɔfɛ, yɔrɔ tɔw ka kɔrudɔnew bɛ suma ka bɔ kunbɛnni yɔrɔ la min ka surun sɛgɛsɛgɛli fɛ.
O ko in bɛ Weele ko datum shift.
Baara wɛrɛw minnu kɛra kungolo gɛlɛya ye i n' a fɔ Struve Geodetic Arc Erɔpu kɔrɔnfɛla bɛɛ la (1816-1855) ani Ɛndujamana ka sɛgɛsɛgɛliba min kɛra ni trigonometri ye (1802-1871) ye waati jan ta, nka a kɛra sababu ye ka jateminɛ tilennenw sɔrɔ Dugukolo fɔrumu elipisoidi kan.
Kɔgɔji sanfɛla ɲɛfɔli surun ye dɔne WGS 84, elipisoidi dɔ, k’a sɔrɔ ɲɛfɔli min ka ɲi o ye Earth Gravitational Model 2008 (EGM2008), ka baara kɛ ni harmoniki sifɛri 2159 ye a dɔgɔmanni ye.
Ni baara kɛra n’a ye k’a sɔrɔ a ma suman fɛn ma, latitidi daɲɛ bɛ Wele ko latitidz geodetiki.
Dekazi yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnen fila ni ɲɔgɔn cɛ bɛ se ka yɛlɛma ka bɔ yɔrɔ dɔ la ka yɔrɔ wɛrɛ jamana wala mara kelen kɔnɔ, bɛ se ka kɛ fɛn o fɛn ye, k' a ta fuu la ka taa a bila mɛtɛrɛ kɛmɛ caman na (walima kilomɛtɛrɛ caman gun yɔrɔjan dɔw la).
Misali la, Sidine jamana na mɛtɛrɛ 200 (padaya 700) danfara bɛ GPS kɔrudɔne la minnu donen do GDA la (min sinsinnen do global standard WGS 84 kan) ani AGD (a bɛ kɛ sigida karitiw fanba la), min ye filiba ye min manka kɛ baara dɔw la, i n'a fɔ sɛgɛsɛgɛli walima yɔrɔ min na sumarɛn bɛ jilafɛnw sɛgɛsɛgɛ.
Ikomi referansi puɛnw ɛrɛyɔnw ni cɛmancɛ yɔrɔw bɛ se ka danfara, puɛn kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ dugukolo kan bɛ se ka kɔrudɔne danfarama sɔrɔ ka kɛɲɛ ni puɛnw ye min bɛ kɛ ka sumanikɛlanw dilan.
Puɛnw de referanci min bɛ labaara ka caya Ameriki Saheliyanfan fɛ olu ye NAD27, NAD83, and WGS 84.
Nin puɛn, min bɛ wele ko NAD 83 ...bɛ tali kɛ 250,000 hakɛ ladilanni kan o la, sateliti Doppler jɔyɔrɔ 600 bɛ yen minnu bɛ sisitɛmu bali ka bɔ zeosantirisimu na."
O ye referansi ye min bɛ labara U.S. Department of Defense (DoD) fɛ ani a bɛ wele ko National Geospatial-Intelligence Agency (NGA) (fɔlɔ Defense Mapping Agency, o kɔfɛ National Ibamery and Mapping Agency).
A tun bɛ labaara kaɲɛsin broadcast GPS Ephemerides (ɔribitiw) min daminɛna zanwuyekalo tile 23, san 1987.
A kɛra referansi ye ka ɲɛsin ɔribitiw bɔlima zuyɛn kalo tile 28, san 1994 la.
WGS 84 (G873) de tara ka kɛ ereferansi yɔrɔ ye ka ɲɛsin sanfɛ kunnafoniw ma san 1997 zanwuyekalo tile 29.
WGS 84 ye puɛn sitansari ye min bɛ ta ka ɲɛsin kɔrudɔnew ma min maralen bɛ ɲɛnajɛ ni jago GPS yɔrɔw la.
Misali la, janya danfara min bɛ yɔrɔ dɔ cɛ ekuatɛri kan Uganda jamana la, Afiriki pilaki kan, ani yɔrɔ dɔ ekuatɛri kan Ekuatɛri jamana la, Ameriki woroduguyanfan pilaki kan, bɛ bonya ni 0.0014 arikisecɔndi ɲɔgɔn ye san kɔnɔ.
Karitiw fanba, i n’a fɔ jamana kelen kɔnɔ, tɛ pilakiw datugu.
Pitolemi ye lɔnzitidi ni latitidi tali tigiya d'a ma, ka tɛmɛ latitidi suman ni kan ka ɲɛsin tilema tile cɛmancɛ janya ma.
Jatebɔ ka karitiw daminɛna kokura Erɔpu jamanaw na Makisimisi Pilanudesi seginnen kɔ Pitolemi ka sɛbɛn ma sani san 1300 cɛ, sɛbɛn in bayɛlɛmana latɛnkan na Florence dugu la Yakobisi Anzelisi fɛ san 1407 ɲɔgɔnna.
O kɔfɛ, u bɛ kariti sugandi min kaɲi kosɛbɛ ka ɲɛsin sifɛri kɔrudɔne sisitɛmu ma o elipisoidi kan, min bɛ wele dugukolo referansi sisitɛmu wala zeodetiki puɛn.
φ, wala phi) puɛn dɔ la dugukolo kan ye angili ye min bɛ ekuatɛri pilan ni lini tilennen min bɛ tɛmɛ puɛn in fɛ ani (wala a ka surun a la) dugukolo cɛmancɛ fɛ.
Meridiyɛn bɛɛ ye 'elipisi belebelebaw tilancɛ ye (a ka ca a la u bɛ wele ko sɛrɛkiliba), minnu bɛ ɲɔgɔn sɔrɔ Saheli ni Worodugu Poli jamanaw la.
Greenwich ka meridiyɛn antipodali ye 180°W ni 180°E fila bɛɛ ye. O tɛ ka ni International Date Line kɛ kelen ye, min bɛ bɔ a la yɔrɔ caman na politiki ni nɔgɔya siratigɛ la, o la Irisi jamana kɔrɔnfɛla yɔrɔjanw ani Aleutian gunw tilebin fan fɛ yɔrɔ janw cɛ.
A ka c’a la, kɔrudɔnew minnu bɛ kariti kan, olu bɛ tali kɛ báyanfan N la ani kɔrɔnfɛla E bɛ tali kɛ bɔyɔrɔ dɔ la.
Jamanakalan na, latitidi ye dugukolo Kɔrudɔne ye min bɛ yɔrɔ dɔ saheli-worodugu yɔrɔ jira dugukolo sanfɛ.
Latitidi ni lɔnzitidi bɛɛ bɛ ta ɲɔgɔn fɛ ka fɛnw sigiyɔrɔ tigitigi jira dugukolo sanfɛ.
Fɛn filanan ye ka zeodi surunya ni jatebɔ kɛnɛ nɔgɔman ye.
Latitidi ni lɔnzitidi liniw ɲɔgɔn kan tuma bɛɛ bɛ talikɛ garatikili la referansi kɛnɛ kan.
Iko elipisoidi suguya caman bɛ yen, fɛn dɔ latitidi tigitigi sanfɛla kan tɛ kelen ye: o fɔra ISO sitandari la min b'a fɔ "ni kɔrudɔne referansi sisitɛmu ɲɛfɔli dafalen tɛ, kɔrudɔnew (min ye latitidi ni lɔnzitidi ye) u ɲagaminnen y'a ɲalen ye ani ni kɔrɔ t'u la o y'a juguman ye".
Sannɔ kulun min bɛ tɛmɛ dugukolo cɛmancɛ fɛ min tilennen munumununi kuntilena ma bɛ dugukolo sanfɛla cɛrɔtigɛ koriba ba dɔ la min bɛ wele ko Ekuatɛri.
Waati yɛlɛma kuma bɛɛ bɛ fɔ sɛbɛn kɔnɔ kuntilenna kunsululi kan.
O ko in bɛ segin kɔ zuwɛnkalo tilebɔ don na, ni Tile bɛ sanfɛla la Toropiki Kansɛri yɔrɔ la.
Iko latitidi bɛ ɲɛfɔ ni bonya ka ɲɛsin elipisoidi dɔ ma, o yɔrɔ masina yɔrɔ bɛ danfara elipisoidi kelen kelen na: mɔgɔ tɛ se ka latitidi ni lɔnzitidi jira tigitigi dugukolo kan fɛn dɔ kan ka sɔrɔ a ma elipisoidiw talen ɲɛfɔ
Dugukolo kan latitidi ka kan ka labaara ni kɔlɔsi ye.
Meridiyɛn janya bɛɛ jateminɛ ye cɛmancɛ ye kalan caman na zeodezi la karitiw jirali.
Taabolo fila bɛ yen a kɛli la.
Ni bε yεlεma kε ka bɔ isometiriki walima kɔnfɔrumali la ka Kɛ zeodetiki ye, Niyutɔni-Rapisɔni ka iterasiyɔn fila bɛ tilenenya siɲɛ fila di.
Danfara minnu jiralen bɛ ja in kan olu bɛ ariki miniti kan.
Yɛlɛma min bɛ zeodetiki ni karitɛzi kɔrudɔne cɛ bɛ se ka sɔrɔ dugukolo kɔrudɔne yɛlɛmali la.
A ka ca a la puɛn jɔyɔrɔ tigitigi dugukolo sanfɛ tɛ bɛn tigitigi ni nɔrimali ye ka ta elipisoidi referansi la wala nɔrimali ka ta zeɔidi.
Lɔnzitidi ye dugukolo kɔrudɔne ye min bɛ kɔrɔn-tilebi yɔrɔ jira puɛn dɔ la dugukolo sanfɛ, wala sanfɛ fɛn dɔ kannan.
Meridiyɛn fɔlɔ, min bɛ tɛmɛ Royal Observatory kɛrɛfɛ, Girinwic, Angiletɛri, jatelen iko lɔnzitidi 0° bɛnkanna.
Sigida waati la (misali la ka bɔ tile jɔyɔrɔ la) bɛ yɛlɛma ni lɔnzitidi ye, lɔnzitidi 15° danfara min bɛ bɛn lɛrɛ-kelen danfara sigida waati la.
Sariyakolo ye ka nɔgɔn, nka waleyali la fɛɛrɛ lakika sɔrɔli ka lɔnzitidi jira ye san kɛmɛw ta ani a ye timinadiya waajibiya ka bɔ dɔnni kɛla baw tɔrɔ.
A ka meridiyɛn fɔlɔ tɛmɛna Alɛkisandiri fɛ.
Saan 1910, kunafonisɛbɛ yɛ kumabolo gansi Ulysses G. Weaterly fɛ (1865-1940) min yɛ welebila faragwe sebagaya ani wolomalijugu dɔ ɲɔgɔdanboli walassa kaa siya sɔntanya kisi.
A kaa bara sinfɛ, a ya ŋagali ni kilasi sosiyal, marali, ani kapitalisimu kaa kɛni hakililata siyakan ani siyakulu kan.
San 1978, William Julius Wilson (1935-) aya yira kafɔ kɔ siyawoloman klassifikation nafa beka jaasi sani o, klassi sosiyal ya yira franfasiyala sosiolɔgu hakililata tunyɛ munyɛ rasi kan.
Eduardo Bonilla-Silva, sɔsiɔlɔgi karamɔgɔ Duki sanfɛkalansɔbala, kɔrɔsili, "I bɛ ala fasa kɔ siyakele yɛ, finyɛ mim bɛfɛnbekan, djekulu fangan hakilinando; siyadjekuluba kɔdɔ (tubabu) minba djidja ka aka sɔrɔ sɔminɛ ninka fandennin sisitɛmu kɛlɛkɛlaw walisa ka yɛrɛsakɔ ka sɔrɔ siyawɔlɔman ka statikɔla.
Dɔkɔtɔrɔso yɔrɔwla, watidɔwla boli djatɛra sɛgɛsɛgɛlila ani furakɛli kɛ tchɔgɔla.
ŋɔgɔnkumaŋɔgɔnya guelin bi biɔmɛdikɔ ŋininkɛlaw tche siya tagafan kan ani anafa uka ŋaŋinila.
Bi wati laban mɔgɔw bɛ wati dɔw u hakilinaw di tiɔgɔ ya min bi yɛrɛfurakeli dan min sinsi lɛndɔ gɛnɔmi kan.
ùbù sinsin kɔ gɛnɛtiki bɔlɔmafara kɔrɔsili kɛnɛya danfaraw bi farati kan ina fɔ stɛrɛɔtipi lafasili, siyawoloman filansɛrɛ waliman kɔdɔnbaliya faktɛri bɔlɔmafara mintɛ gɛnɛtikiyɛ kɛnɛya danfarala.
IC" kɔrɔyɛ "Ŋanɔto Sariya;" nifɛnw bi welɛ fana fonixi kabilasigi.
Djamana caman la, ina fɔ franci, fasɔ yɛ kunnafɔniw mun bɛ siyawɔlɔman kan tanaya, okaman pɔlisiw ka lagnita yɛ dja fiman waliman "gɔlɔfiman dulɔli", on a ŋɔgɔnnaw.
Caman bi siyawɔlo faktɔ jatiminɛ ina fɔ misali siyawɔloman sigibɔlɔ sariya sigilila.
Jama kasoladoli fɛnɛ ye, "sariya sɛrɛ ba ye, sira, politiki, ni duwana mi nuw bɛ majugu sɛgɛsɛgɛ hali u bolɛn kasokɔno."
A bɔnbɛ afɛ kɔ sɛgɛli djabi caman bɛna kafɔ mɔgɔ minɛnɛw IPV ka latigɛlila ciɔgɔyadɔla bi sɛka dɛmɛ kɛ tubabu niangirilɛw fɛ siyawolamanla.
Kalanbɔlɔdɔw ya yiran kɔ siya dɔwka fisaya bɛsɛka dɔn dɛgɛrɛbala krinkrinniyala ni fɛɛrɛsiradɔw yɛ, ina fɔ Giles yɛ min walawala.
Kalan ya kuncɛ ko "genetiki danfaran farigolo ɲɛgɛla ye atipiki ye ni a te sɛ ka kilasifikation laban ye."
Kɔrɔlɛnsira antrɔpɔlɔgi yɛ antrɔpɔlɔgi kalanbɔlɔdɔyɛ mun sinsilɛndɔ mɔgɔ kɔrɔlɛnsira yɛlɛmali kalan kan.
19ɛme kɛmɛsi ɛtnɔlɔgu tilanin dɔ kalansɔ fila cɛ, ni iyɛ nin hakilinan tama.
Dɔw mun hakilita "yɛ latanga yɛ", ina fɔ Lewis Henry Morgan, ù hakilita yɛ kɔ djama djekulu mintɛ kɛlin yɛ ka kɔrɔlɛnsira danbɛ bi taga ni ɲnɔgɔn yɛ (djama kabila ɲɛtaga fɛnɛ filɛ).
Morgan, ina fɔ 19 ɛmɛ kɛmɛsi djama kabila ɲnɛtagali dɔn baga tɔw, hakilina tun yɛ ŋnɛtaga tilɛnɛn wɛrɛ bɛ ka ta lawalɛ ka na sivilizaciɔn la.
Halini 19ɛmɛ kɛmɛsi siyakalan karamɔgɔ yɛ "djɛnsɛli" ani "yɛrɛkɔ dilani" yɛ ani fɔ ɲnɔgɔn fɛ hakili, ani fadinya, siyakaramɔgɔ caman yɛ bɛnkan sɔrɔ djɔna ka fɔ kɔ tabɔlɔ fila nin bɛ sɛka siyakɔrɔlɛnw tɔrɔ sɔrɔ.
Boas yɛ hakilina dɔ yira fɔlɔ saan 1887: "...sivilizaciɔn tɛ fɛn djɔlɛn yɛ, ga a bɛ yɛlɛma, ani an ga halinaw ani an ga famuyaw ye tiɲɛw ye fɔ ka ta sɛ an ga sivilizatiɔn ma."
Ka kɔrɔlɛn siraw siri gɲogɔn na ɔ bɛ dɔni sɛgɛsɛgɛ blɔn ka bara wɛlɛ ani fɛrɛ siraw djɛlɛw yɛ.
Kɔrɔlɛn sira sirili ɲogɔn na fan ba tun yɛ diabi yɛ ka ɲɛsi tubabuw ka siya woloma la.
Ni kɔrɔlɛn sira famuyali bɛ gɛlɛya fila lasɛ siya karamɔgɔw ma: a fɔlɔ, i bi i yɛrɛ bɔ cɔgɔ di hakili tan ya yɛrɛ korolɛn sira djuru la, mun bɛ kɔlɔlɔ lasɛ ciɔgɔ bɛ la an ga famu yaliw ani an ga kɛwalɛw djiɲɛ kɔnɔ, fila naan ibi i yɛrɛ yɛ ladili la.
A ka fɛrɛ dɔ yɛ siya karamɔgɔyayɛ:kunbaba, u bɛ fɛ kasigiɲɔgɔnya kɛ siya wɛrɛ mayɛ wati djan la, fɔ aka sɛ sigiyɔrɔ kan fɔ ni ka siya kura taa, hali ni akɛra tilancɛ yɛ, ɔ kɔrɔlensira la.
A ka fɛrɛ yɛ ɛmpiriki yɛ, sikasikali yɛ dama tɛmɛlɛw ani ka fara ka tɔka djɛn lamini sariyaw dabali tiguɛ.
A ya jatiminɛ ko seko ani lɔnko bɛ kan ka kalan a ka partikilarite la, a ya sinsin ko intɛrkiltiralite generalizeli, minuw kelɛndo mɔgɔninfinya lɔnniya, tun ti se ka kɛ.
A ka kalan dinw djekulu fɔlɔ i na fɔ, Robert Lowie, Edward Sapir, a ni Ruth Benedict, munuw kɛlɛn kɛlɛn na bɛ yɛ Amɛriki sigida maw ka ladaw kalan ka faran fasiya.
Alfred Kroeber (1923) ka adamadinya kalan gafɛw jɛsɛli yɛ dan fara bila amɛrikɛnw ka adamadinya kalan tabɔlɔla.
Ni pisikɔlɔgi a ni pisikanalitiki ka bilasirali, Sigmund Freud ani Carl Jung, nin sɛbɛnikɛla nunuw tun bi ka ɲini ka famu cogɔya mun na adama dinw kɛlɛn kɛlɛn na bɛ danna lada la kɔw a ni sisgi dala kɔ fanga wanlangataw fɛ u kɔrɔbara munun kɔnɔ.
Adamadin ya kalani sɔrɔda sira bɔlɔ min yira la Karl Polanyi fɛ ani ka waleya Marshall Sahlins ni George Dalton fɛ yɛ sɔrɔda sira nɛɔklasiki mun tɛ falɛn galɔn tigiya walasa ka adama dinya tabɔlɔ kalan ladaw ani sigidaw markisimi walangatali hukumu kɔnɔ.
Ni wagatiw tabɔlɔ fɛla yɛ, adama dinya kalan fan ba yɛ politiki sira ta ni algɛriyɛn ka yɛrɛma hɔrɔnya sɔrɔli kɛlɛ ani viɛtɛnam kɛlɛ kɔni; Markisisimi kɛra dɔni fɛrɛ mun dɔnɛn dɔ ɔ kalan hukum kɔnɔ.
1980 gafɛ i na fɔ adama din ya kalani ani djɔn ya ka ɲogɔn kunbɛ yɛ adama din ya kalan ni djɔn ya fusa banciya, ka sɔrɔ dɔni i na fɔ Antonio Gramsci ani Michel Foucault u ka dɔn ya ba yɛ djamana ka susan ba ciya a ni dan bɛ kɛlɛ la wili.
Nin kɔrɔdiliw ka kan ɔkɔfɛ ka ɳesin sɛbini kɛla ma, ni a bɛni i na fɔ kɔrɔdili fɔfɔlɛn misɛ, kɛcɔgɔ min bi wɛlɛ dɔniya franfasiya kɔrili.
David Schnieder ka kɔrɔlɛnsira sɛgɛsɛgɛli Amɛriki balmayakan fɛnɛ ya fangan yira.
O tagabɔlɔ bɔra djama djɛkulu kalan baw ka sɛgɛsɛgɛli la, krinkrin ni ya la Bronislaw Malinowski ka bɔ anglɛtɛri, Franz Boas min bɛ Amɛriki kalan dinw, ni Cikagɔ adama dinw kalansɔ ka kɔfɛ sɛgɛsɛgɛ li la.
Walnut Creek, CA: AltaMira Kibaru.
Fɔ ka sɛ djɛ sinsin min bi sɛ ka kɔrɔlɛnsira kɛwalɛ famulikɔ ɲuman sɛ mɔgɔ ma kɔdɔla, adama dinw kalan ba kan ka fara djama djɛkulu kan ni ka labɛn ka djɛ kɔrɔmaw yiriwa a ni sigida maw cɛ.
Yɛn ni ka kalan dinw ka djɛtɛminɛ ka sɛka daminɛ, adama din kalanbayɛ kan ka yɔrɔdɔ ɲanatɔmɔ a ni kɔ min bi sɛ ka kalan.
Nin bɛ diama djɛkulu karamɔgɔ sinsi sigi da kɔnɔ.
Diama tilan bɛ ka hakilina sinsi lɛn dɔ kuma ɲɔgɔn ya kan.
Ciɔgɔya dɔw la, siya karamɔgɔw bɛ u ɲɛsi diatɛminɛ tilɛ nɛn ma, min kɔnɔ diama karamɔgɔ dɔ ka hakilinaw ɲɛsilɛn dɔ ɲjinigaliw bakurubaw ɲini ka a diabi.
A ka kan yasa ka laɲnini tilɛlɛn sɔrɔ, ina fɔ marabɔlɔ ka sɛgɛsɛgɛli walɛyadɔ tali marabɔlɔkɔnɔ.
Sabu kan kalanan kan ka fɛn caman kɛ fɛn mun bi na a ladam ladala dɔn natawla, sabu ɲnini kɛla bɛ bila siralɛn dɔ a yɛrɛ ka makɔnɔ fɛ.
Ka sɔrɔ, nin fɛrɛw masɛ wati bɛla, ani kan karamɔgow kuraw ya sugandi tuma dɔw la ku yɛrɛ ka famuyaliw dɔn ani yɛrɛ kɔnɔ na filiw dɔɔn u ka sɛbɛn niw na.
Ani kuma kan kalani yɛ sɛbɛni fan dɔ yɛ diama kulu dɔ kan, ka sɔrɔ yɔrɔ dɔ ani wati krin krin nin dɔ la.
Kuma kan kalani sabatilɛn a bi kuna fɔni di sigiyɔrɔ lahalaya ani si yɔrɔ kan.
Boas ka sanfɛ kalan dɛnw ina fɔ Alfred L. Krober, Ruth Benedict ani Margaret Mead u yɛ a ka lada famuyali ciɔgo ani lada yɛlɛma ciɔgɔ walasa ka Etats Unis ka mɔgɔya lada kalan yanga.
Bibina, maya ni sigida ni lada kalan baw u yɛ nin fɛn nunun bɛ sɛrɛya.
Amɛriki "maya lada kalan baw" yu ɲɛsin siraw ma, mogow yu hakilina yira u yɛrɛ ma ani u ka diamaw ta, krinkrin li ɲɛna tamasiɛn lamaw, ina fɔ dɔnkɔ ani kɔrɔlɛnw.
Musɔw kɛlɛn furu, misali la, bi diatɛ tuma dɔw la ina fɔ bɛ diɔgɔ, ka sɔrɔ sanga ɲɔgɔn ma kalan dɔ ya yira ka fɔ ɔ tɛ.
Ni fɛrɛyɛ sababu la, laɲini ba bi sɛ ka sɔrɔ diɲnɛ tabɔlɔ ka ta sigida finiw ka ta bila sigidabaw la sɛgɛsɛgɛli sɛn fɛ.
Misalila, siya kalan bɛ sɛ ka tugɔ "fin," dɔ kɔ ina fɔ fɛrɛ fin krinkrin lɛ, sabu a bɛ sɛka lasɛ diɲɛ lamini bɔlɔlɔw sanfɛ.
Multi-lit kan kalani misali kɛlɛn yɛ Nancy Scheper-Hughes ka bara diɲɛ lamini manifing fari kɔlɔ fanw fɛrɛ sugu.
Sɔmɔgɔ ya ɲiɲini kalan bɛ bamba tuma dɔw la mɔgɔya kalan bɔlɔ faraw, ina fɔ maya kalan fura kɛli bɔlɔ musɔya bɔlɔ ani bɛ diɛ.
Buna adama dinw dɛn bi wɔlo nugu kɔdɔ tuma caman, u kuma kan fɔlɔ dulɔlɛndɔ bangɛbaw la.
Starki suguya caman dɛ bɛ sigida mɔgɔw ni ɲɔgɔn cɛ furu kɛwalɛ tabɔlɔ la, ɔ bɛkɛ sabu yɛ ka bara caman di mɔgɔya kalan ma.
Furu tabɔlɔ dɛgɛli kɔrɔlɛn sira caman la, yɛ musɔ kɛlɛn furu, yɔrɔ min musɔ kɛlɛn bɛ di cɛ kɛlɛn ma.
Dan furancɛ ba bɔlɛnw dɛ bi bangɛli kɔfɔ.
Bara tilancɛ naninaan bɛ sɛ ka djɛtɛminɛ sanw 1960, ka fara balimaya sariyaw sɛgɛsɛgɛli mun kɛra Edmund Leach, Rodney Neeham, David Scbamider, ani dɔw fɛ.
Yɛlɛman yɛ ka ɲnɛtaga sɔrɔla musɔw ka wili ka djɔ filina min kɛra sanw 1970 daminɛ la, min yɛ dɛgun hakili naw fɔ, ka kɛŋɛ hakɛla ani yɛrɛ ma hɔrɔn ya sɔ kɔnɔ.
ɔ wati la, "diɲnɛ sɛdɛ ba ka nali", wilika djɔ mun yɛ dɛmɛ sɛ balimaya kalan ma ti sɛ ka cɛ ni musɔya djatɛ minɛ djamanaw mun nun bɛ yiriwa sira kan ni ka nani siya wɔlɔman yɛ ni sɔrɔ.
Jamayki kɔnɔ, furu bi ina fɔ sinsin bɔlɔ min bɛ dɔlɔn djɛɲnɔgɔn caman fɛ, sabu fantan musɔ tɛ sɛ ka a djigi da bɛmɛ wɛrɛ kan wati gɛlɛn kɔnɔ.
Ni nin teknɔlɔgi, balima ya kuma wili la ni fɔ ɲnɔgɔn kɔ wɛrɛ djɔli ta sira kan ani bɔ siya la, fɛn mu nun bɔra kafɔɲnɔgɔn ya la bi sɛ ka ke din kisɛ yɛ ka tɔ bɔsiw bɛ tɔ dɔ bɔlɔ.
Dɔw bi yɛn ka yala bangɛ ka man ni min bi bɛn fari gɔlɔ ma, mɔgɔw ba djatɛ minɛ kɔ sɔrɔ yiriwali bɛ nɛgɛ wili ani dɛn kisɛ bɔli, munuw bɛ kɛ nafa lanw yɛ.
Hakilina wɛrɛ yɛ, ina fɔ a dan cɔgɔ, balima ya kalanw tun tilɛnɛn dɔ kɔsɔbɛ ani a labɛnɛn dɔ, ni iyi sinsin kuma kan ka ani sariya gɛlɛw kan.
Ni yiriwa fan ba bɛ sɛ ka sɔrɔ siya kalan baw ka cayala mu nun bi bara kɛ kalansɔ baw kɔ kan ani djiɲnɛ faran ɲnɔgɔn kan ka kalansɔ ba fila kɔnɔ ani mɔgɔ ya kalan fan fɛ.
Ni sariya bɔlɔ fila mu nun ɲnɛfɔlɛn dɔ mɔgɔ ya kalan kɔnɔ yɛ sariyaw ani mɔgɔya sariyaw.
Mɔgɔ ya kalan sigibɔlɔw bɛ sɛ ka hakɛɲininaw sɛgɛsɛgɛ , cakɛdaw ka ta cininiw la ka ta bila cakɛda baw la, guvɛrɛnɛman, furakɛli djɛkulu la, kalansɔ karamɔgɔw la, kasɔbɔnw la ani warimarabɔlɔ cakɛdaw.
Sigi bɔlɔ maya kalan baw bɛ sɛ ka djɛɳnɔgɔn ya min bɛ djɛkuluw nin ɲnɔgɔn cɛ wala ma djɛkulu dɔ ni sigida fan dɔw kalan.
Krinkrin ni ya la, maya kalan baw bi sɛ ka latigɛ krinkrinlɛw sɛgɛsɛgɛ sigi bɔlɔ dɔ kɔnɔ, ka sɛmiɔtiki ɲniniw kɛ, wala ma ka dɔniyaw ani lada sigi cɔgɔw ani walangata cɔgɔw sɛgɛsɛgɛ .
Ni wagati kura bɛ tɛknɔlɔgi ɲnɛtaga kuraw laɲnini, ina fɔ mɛkaniki lasɔgɔli.
Ni wati maya kalan 43(Farankan):S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
Woolard, a ak kɔmitatɛri "sariyasin yɛ cɔgɔ la", yɔrɔ min la kan kalɛni cɔgɔ sistɛmatiki lawaliyali tɛmɛsin fɛ walima la yirali kɛlɛn, maya kalan baw bɛ sɛ ka ɲninigali su jasantɛ sɔrɔ waliyali ɲninigali sɛn fɛ-muna ku bla ka kɛ, kan kalan ni hakilina ɛklɛfɛktasion fangala man.
Kan kalan ba wɛrɛw yɛ ɲnini min kɛ kan kalɛni bɔlɔ faraw la, ka ta ɛndɛmɔiri kan la ani ɛnglɛɛ min yɛ djiɲɛ lamini kan yɛ.
Joel Kuipers ka bara y nin walandani yiriwa ka ɲnɛsin Sumba ka guun ma, indɔnɛzi.
A ba yɛrɛ djatɛ ka fɔ, camancɛ yakilinan ɲnuman yɛ maya kan kalani sabaw la kɛlɛn yɛ.
Ɔ sabula, bɔlɔw damadɔw tɛmɛnɛw, ɔ kanw tɛsɛka fɔ tuguni.
Walasa ka tugu gafɛ sɔrɔli kɛcɔgɔ ɲnuman kɔ, fɛn lasagɔlɛnw kan ka sɛbɛnciya ni ka mara lakana kɔnɔ gafɛ mara yɔrɔ dɔ la.
Fangan dili kaan ma yɛ kɛwalɛyɛ min bɛ kan sɛgin a ka lawalɛya la.
Ɔ ɲnɔgɔn dan bɔli kun ɲnɛcilɛndɔ kalan dɛnw mu nuw yɛ ɔtɔktɔnuw ni mun-tɛɔtɔktɔnu lɛnapɛ ka kuma kan ka ni a ka kɔrɔlɛn sira tagabɔlɔ kan.
Mun nuw bɛ kuma kanyɛ dɔn kɔrɔlɛn lafarinya ka fɔ, bi dɔ fara a kɔlɛ kɛli kan, ni kan dawula bɔɲnali yɛ laɲni bɔlɔ fara dɔ yɛ.
Mɔgɔya djɛkulu kalani yɛ adadɛnw ka kɛwalew suguyaw kalani sigidaw la ni kɔrɔlɛn siraw la.
Djama karamɔgɔ britanikuw ni amɛrikɛnw, i na fɔ Gillian Tett ni Karen Ho who mun yɛ kalan kɛ Wall Street, yɛ ɲafɔli dɔ kɛ sɔrɔ gɛlɛya kan ka bɔ 2007-2010 ɔ ɲafɔlɛw sinsi lɛn dɔ krinkrin niya la sɔrɔ ni pɔlitiki tagabɔlɔ la.
Ni yiriwali sinsinra ni Franz Boas ka datigɛli kɔrɔlɛnsira franfasi ya kanmin ba yiran ka fɔ kɔ kɔrɔlɛntasira sinsin lɛn dɔ djiɲɛ hakililaw kan mun tɛ kɛlɛn yɛ ni a tɛ sɛ ka famu cɔgɔ cila i na fɔ a yɛrɛ danbɛ.
San 1906, amɛriki mɔgɔ kalan karamɔgɔ Madison Grant yɛ kɔngɔlɛ pigimɛ bila sansa kɔnɔ Bronx warabafilɛsɔ la, sɛrɛmin be "bɔbaliya djira" ɔrangutan ni a ɲɔgɔn "fari djɛ" — Grant, ɛgɛsisimi tɔgɔ tigi ba dɔ yɛ, a tunyɛ bɔliba sɛbɛn bɔlɔ saan (1916).
Mɔgɔya kalan yɛ sira sɔrɔ kɔsɔbɛ ka tɛmɛ kɔrɔlɛn kalan kan ani 19 kɛmɛsi la ban na, kalan bɔlɔnin ya daminɛ ka dɔn aka tabɔlɔ kura kɔnɔ 1935, misalila, a tun ka nɔgɔn T.K. Penniman ka tariku dɔ sɛbɛ kalanin kan min bɛ wɛlɛ saan kɛmɛ mɔgɔya kalan.
Jamakulu mun nuw tɛ-nanzarawyɛ diatɛlɛn dɔ ni "sukɔlɔ ɲɛnɛman" mun bɛ dɛmɛni kɛ ka nanzara ka kɔrɔlɛn kalan ka famu.
Ɔ tuma, i na fɔ gafɛ marali, Tylor ya sinsin krinkrin ni ya la kɔrɔlɛnsira kɔw tilan tilani ɲnefɔli ni kartɔgrafi kan, ni ŋɛkɔ ba yɛ, a bɔn ba fɛ a sɔna ɲnetaga hakilina ma ka tɛmɛ kɔrɔlɛnsira tilɛn nin bali yɛlɛn ma kan, milti-brasɛlɛ mɔgɔya karamɔgɔw ka dilɛn kɔrɔ kan.
A ka sangalidaɲɛ kalanw, kuma baw ardɛd dɔr sɛbin sɛnw kɔnɔ, yɛ djatɛminɛ kɛ a la bɔ cɔgɔw ani tamacɛn djiɲnɛ kɔnɔ.
Sɛgɛ sɛgɛliw djabi ya yiran ka fɔ kɔ tabɔlɔ kuraw bɛ mu num bɛ kan kalan ɲnɛfɔ.
Dɔni ba fɔlɔ tɔw W. H. R. Rivers ani A. C. Haddon farakan, mu nun ka tagabɔlɔ bɛ parakisikɔlɔgi kɔntanpɔrɛnof Wilhelm Wundt ni Adolf Bastian, ni Sir E. B. Tylor ta, min yɛ mɔgɔya kalan ɲɛfɔ ani fɔ Auguste Comte ka dɔnia ɲnɛta fɔ kɛcɔgɔ la.
A. R. Radcliffe-Brown yɛ dinkisɛ bara dɔ cari san 1922.
Nin tun yɛ krinkrin ni yala Radcliffe-Brown ta ɲnɔgɔna yɛ, min yɛ a ka tabɔlɔ djɛnsɛ min yɛ "mɔgɔya ani adamadinya kalan sɔ baw" mu nun bɛ ɛnpiri britaniki ni Kɔmɔnwɛlfu la.
A kɔ kumakan munuw bɛ fɔ farifinw ma kan kalanw kɔnɔ u kan ka bamayɛlɛman ɛnglɔ-amɛrikɛnw sariya gafɛ hakilinaw yasa ka kalan ba nafa.
Mɔgɔ ya ani adama din dɔni bulɔn baw kalan sɔba dɔw kɔnɔ bɛ ɲnika u ɲnɛsin cɔgɔ ya tunu ninw kɔnɔ.
Manton yɛ mɔgɔw yɛ munuw bɛ diɲɛ kɔnɔ.
Djamana naani — Massachusetts, Virginia, Pennsylvania, ani Kentucky u bɛ misaliyaw ta u yɛrɛ kan ani fɔ kamɔnfɛlfu danbɛ kɔnɔ a ni sariya ta bɔlɔ.
Djiɲɛ fandɔw la, siya kalan ɲnɛtagara kɛnyɛrɛ yɛ sira bɔlɔ ani kalan famu cɔgɔ, mɔgɔ ya ni kɔrɔlɛnsira yɛ fanga sɔrɔ krinkrin ni ya la ɛtasini ni mɔgɔ ya ni adamadɛn ya kalan granbrɛtaɲni la.
Amɛriki yɔrɔ sɛgɛsɛgɛli ɛrɔpu yɔrɔkura sɛgɛgɛkɛlaw fɛ 15 ɛmɛ kɛmɛsɛ yɛ yakilina kura di faradjɛla famuya lila (faradjɛla), i na fɔ "tɔw" yakilina.
Siya kalan ɲɛta, misalila Claude Lévi-Strauss's ka mɔgɔya kalan labɛn kɔnɔ, a ma sɔn ɲnɛtaga tilɛlɛn hakilina ma, walima fɔɲnɔkɔ mun bɛ "djamakuluw ni ɲnɔgɔn cɛɛ" a ni "djamkulu tarikou tan", min sirilɛndɔ kɔ djugu tariku min layiriwalɛndɔ.
Ɔ bɛɛ n'a taa, djiɲɛ bɛ ka djɛ kɔrɔlɛnsira tama maa ban kɛlɛn dɔ amaa 19ɛmɛ- ani 20ɛmɛ-kɛmɛsɛ mɔgɔya dɔn bagaw fɛ, ni ɔyɛ Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser, ani Deleuze.
Siyakulu walima siyakɔ kuma yɛɛ mɔgɔkuluw yɛɛ mu nun bi u yɛrɛ silɔn djɔgɔ dɔw kan min tɛɛ tɔw fɛ ni ɔyɛ ladaw yɛ, bɔkɔlɔ, kaan, tariku, jamakulu, kɔrɔlensira, fasɔ, diina, ani mɔgɔya minɛ cɔgɔ u ka yɔrɔw la.
Ka fara siya kulu kan bɛ ɲini ka kɛ kɔrɔlɛnsira danbɛ sɔrɔcɔgɔyɛ, bɔkɔllɔ, buruju, tariku, fasɔ, kan walima kuma kan suguya, tamasiyɛn dow ina fɔ dinɛ, mitɔlɔji ani sɔnni, gwa dɔn, fani dɔn cɔgɔ, lɔnkɔ, farikɔlɔ lahalaya.
Kuma kan carii tɔla, kɔrɔlɛn sira kɛlɛli, ka sɔn ani ka dɔn dinɛla, mɔgɔw wali ma jamakulu bɛ sɛ fɛrɛ siya dɔla ka ta dɔ wɛrɛla.
A mana kɛ farali sɛn fɛɛ walima ka jɛɛ, siyakulu labɛn cɔgɔ bi wɛlɛ ɛtnɔgɛnɛsɛ.
Tubabutilɛ ɛnglɛ fɔ ka ta bila 19ɛmɛ kɛmɛsɛ, siyakulu tun bi fɔ ka heathen walima pagan franfasiya (ka ta disparati "jamanaw" kɔrɔla mun sin tɛ Christian oikumene fɔlɔ), i na fɔ Septuagint ya kɛwalɛya cɔgɔmina ta etbam ("jamanaw") ka Hebrew goyim kɔfɔ "jamanaw, mu nun tɛ Hebrews, mu nun tɛ Jews".
19ɛmɛ kɛmɛsɛ, daɲɛ tun bɛ fɔ akilina "krinkrin ya la dɔla jamana din wali fasɔ", dan ɲnɔgɔn bɔli la walasa ka lawalɛ tɔgɔ grɛkila la sɛgi.
ethnic, a. ani n.") ka kɛɲɛni hukumu yɛ, jamanadɛnya daɳɛ bi sɛ ka tɔgɔmaya ni ɛtnisitɛ walima fasɔdɛnya (sariya jamana bɛla).
Siya halalaya bisɛ ka kɛ a ka djiɳnɛ famuya cɔgɔ dɔyɛ dulɛlɛn dɔ a fɔcɔgɔ yɛrɛ yɛrɛ kan.
Thomas Hylland Ericksen fɛɛ, yɛrɛlalɔnkɔ kalan sinsira ni wati laban barɔ fila.
Tagabɔlɔ kɛcɔgɔ jugu, fan dɔ fɛɛ, bɛ siyakɔlɔ minɛ krinkrin ni yala i na fɔ pɔliki fɛn adɛ hok, kɛwalɛlɛn dɔ ina fɔ min bɛ jamakulu nafa min ba tɔ u ka laɲni ta kɔfɛtaw bi sabati i na fɔ, misali, sɔrɔ yiriwali, fangaa ta walima sigisariya.
Cɔnstriktivisimi jamadɛnya jatɛminɛ i na fɔ tariku fangan bɔsɛn, watidɔ ina fɔ kɔkura, hali na sɔrɔ yɛrɛw filɛ lɛndɔ i na fɔ kɔ kɔrɔlɛn.
Miltikiltiralisimi barɔ hukum kɔnɔ jamanaw la, ina fɔ ɛtasini ani kanada, mu nun ka tunkarankɛw ka can kɔrɔlɛnsira caman, ani pɔst-kɔlɔnisatiɔn karaibɛ ani Asi baɲafan kɔnɔ.
Sabanala, jamakulu sigili nanaa ni cɔgɔyɛ mu bɛ fangan ni sigisariya mara.
Barth tagara yɔrɔjan ka tɛmɛ Weber kan a ka siyakɔlɔ fɔ cɔgɔ kan.
A tun bi fɛ ka fara sɛkɔ ani lɔnkɔ antrɔpɔlɔji hakilinaw ka kɛ a dɔ dan mun la ani siyakɔlɔ kɛndɔyeli ina fɔ jɛɛ gɛlɛman, ka falɛn ni tintinnan jamakulu kɛcɔgɔ kan. "
A sɔna Joan Vincent ka djatɛminɛ ma min (Cohen ka ɲnfɔli kɔnɔ) "siyakɔlɔ... bi sɛka misɛya walima ka waga hakilinaw dan bɛ munuw la kɔnɔ u ka laɲninita gɛlɛw pɔlitiki wililila.
Siyakulu ɲɛfɔlɛn dɔ ina fɔ jamakulu ka tɛmɛ djɔli ta sira.
Hakilina ta misali dɔw yɛ primɔjalisimɛ, ɛsansialisimɛ, pɛrɛnialisimɛ, cɔnstriktivismɛ, mɔdɛrɛnisimɛ, ani instrimantismɛ.
"Primɔrdjalisimɛ ɛsansialist" bɛ a fɔ kɔ siyabɔlɔ yɛ maw ka mɔgɔya fɔlɔyɛ, kɔ siya nanaa mɔgɔya jamakulu kɛwalɛ bɛ ɲnɛ wa ɔ tɛsɛ ka falɛn.
"Balimaya sugan dili" sirilɛndɔ siya kuluw mununw bɛ balimaya kuluw yɛlɛmali la, mun bɛ bɔ paracidiniw la ani kuluw walima kɔrɔlɛn siraw tamaciɛw (kan, dinɛ, ladaw) ye tamasiɛw djɛlɛn min bɛ baradjuru surun yira.
"Geertz ka primɔjalisimi", min labara mɔgɔ ya karamɔgɔ Clifford Geertz fɛ, ya yira ka fɔ kɔ adamadin bɛ fanga ba di mɔgɔya primɔrjal fandɔw "ina fɔ" jɔlikɛlɛnw, kumakan, sigida, ani kɔrɔlɛnsira danfaraw.
Smith (1999) ye ta bɔlɔ yira: "marili bɛ kɛ", min miriya yɛ diamana dɔw kɛra yɛn wati djan, ani "kɛ cɔgɔ yɛlɛma bali", min banbalɛn lɛn dɔ yɛlɛma balia kan, djɛnsɛli ani djamanaw ka djɔli la ina fɔ mɔgɔya tabɔlɔ la.
Diatɛ minɛ ba yira siya kɔ kuma ye pɔlitiki mɔgɔw ka kɛlɛkɛ bɔlɔ mun bɛ sɔrɔ sira dɔw ku sagɔ yɛ ina fɔ nafɔlɔ, fanga, sigida wali diɔyɔrɔ u sagɔya la djɛkuluw kɔnɔ.
"Kuma yɛlɛmali", sabatili, ni ka siyakɔ minɛ tabɔlɔ ma mun bɛ siya kuluw wɔgɔbi ani ku danw yira watiw kɔnɔ, bɔ kɔlɔ ɲɛfɔ ni mɔgɔya tilan cɔgɔ, ɔ kɔrɔ siya kɔ yɛ mɔgɔw ka hakilina yɛ fisaya kan.
Donald Noel hakilina la na, siyak ka bɔɲɔgɔn na bɛ sabati wati min siyakɔlɔ sugandilɛw bɛ bila ɲnɔgɔn kan, ani nɔ djɛkulu nu nun ka hakilina sinsinlɛn dɔ siya wɔlɔman kan, fadinya ani famaya kɔ kan kɛ.
Ka tɛmɛ ni Noel ka tabɔlɔ yɛ, bɔɲnɔgɔn ba dɔ kan ka sɔrɔ yasa siya fara farali ka sira sɔrɔ.
Siyakulu nu nuw kan ka fadinya ka laɲni dɔ kɔ, ina fɔ fanga walima yɛrɛ yira, walima fɛn nɔfɛ, in fɔ nafɔlɔ walima sigida.
A ba kun na ka fɔ kɔ siyakulu nu nuw tɛ dɔ wɛrɛyɛ adamadin ka dɔrɔki ɲnɔgɔn na, mu nun ni jatɛlɛn in fɔ adamadin tabɔlɔ sɔ kɛra minuw ma sɔsiɛtɛ kɔnɔ.
U sinsira a kan kɔ nin siya dɔrɔki ɲnɔgɔn jatɛlɛ tɛ ni fɛn ɲnuman yɛ wala a ka kan sigidaw sinsinli ka yɔrɔjan.
Siyakulu mɔgɔw, bakurubayala, u bɛ fɛ tɛmɛ ni kɔrɔlɛn sira wati nataw la, hali ni tarikukɛlaw ani mɔgɔya ni kɔrɔlɛn sira karamɔgɔw yu sinsin tanbɛw, kɛwalɛw ani kɛ cɔgɔw mu nun bɛ kɔrɔlɛn sira dɛmɛ u yɛ tabɔlɔ kura.
A sinsinlɛn dɔ "kɔrɔlɛn sira" hakilina kan.
Min kɛ cɔgɔ ba yiran fɛn min kɛra sababu yɛ afrɔ amɛrikɛnw minɛ cɔgɔ juguya ani jamakulu faga min kɛra amɛriki dɛn sɔsiɛtɛ min fɔrɔ kɔ sinsinlɛn dɔ bɛ ka hɔnɔnyali kan.
Ɔ wati tubabu sɛgɛsɛgɛli kɛla baw siya dan fara yakilina ta ani u ya sɔrɔ faradjɛw bɛ ɲɛfɛ.
Ya ni an ga farafiw ka degunw ɛtasini kɔnɔ siri u ka bɔkɔlɔ jasilila, u ya siri Amɛriki ka kɔrɔlɛn sira famuya baliyala.
U bɛ ɲnɔgɔn sɔsɔ siya kɔ kan ɛ tasini kɔnɔ kɔ siya woloman hakilina sinsin lɛn dɔ krɛnkrɛn niyala farajɛ na cɔgɔ la ka tilaka ka farafinw ka dɔniyaw ɛtasini kɔnɔ.
Jɔgɔ falɛn kɔlɔ kɔrɔlɛn sira kan bɛ fɛ ka a laa tunu jatigi ka kɔrɔlɛn sira kɔnɔ tɛ ɲnɛ jɛkulu dɔw lan ka jabi di ka ta siya wɔlɔman ani farafarali, hlini ɔ kɛra tɔw la.
U laban kɛra "jamana misinw" jɔli mu nuw kɔnɔ dan fara bɛ bɛni jamana hakilina (walima hakilina bɛni) jamana danw.
Fasɔ lahalaya, bɛsɛka, sɔrɔ tuma caman jamakuluw mu nun sin bɔlɛn dɔ fasɔ ka ɲnɛtaga la kɔdɔ kama walima dɔwɛrɛ.
Jamanaw mu nunw siya caman ba kɔnɔ bɛ sɛ ka kɛɛ kɔ fila min tɛ kɛlɛnyɛ jabiyɛ, a bi sɛ ka jamana ka dancɛ labanw ani sigidaw yɛlɛmani kɛlɛ kɔrɔw fɛ, walima tungata kura siya fitiniw fɛ jamana cinini kɔnɔ.
Jamanaw ina fɔ rwayɔmyini, Faransi, siwisi siyakuluw bɛ u kɔnɔ mun tɛ u ta ɲnɔgɔna yɛ ulu fanaa bɔra yɔrɔ wɛrɛ, a tun bɛ fɔ ɔ dɛma sɔsiɛtɛ "kɔrɔlɛnsira caman" tigiw, krin krin niya la dugu baw kɔnɔ.
Nin kulu fɛ, min jɛtalɛn dɔ ina fɔrɔba fɛ, pɔlitiki kɛnɛ kan, u bɔɲnɛlɛn dɔ kin yɛrɛyɛ kɛnaya kɛ kan ani kabila kɔnɔ.
Ka kɔn Weber (1864–1920), siya ani ɛtinɛsitɛ tun jataminɛn nin dɔ fɛn suguya fila min yɛ kɛlɛnyɛ.
Nin yɛ cɔgɔ ma, fasɔ makan ka sɔ siya danfara ma, fasɔdinya walima siyakɔ, ki sinsin pɔlitiki fangan ani sariya sira min bɛ bɔli mɔgɔww bɛ kan.
Fasɔdɛnya pɔliki hakilina fɔlɔla ka cari 19 ɛmɛ kɛmɛsiɛ kɔnɔ, wati mun ɲnɔgɔ dan hakilina tun sirilɛn dɔ fasɔ dinya kan, fɔlɔ alɛmaw ka hakilina, kafara Johann Gottfried von Herder kan.
Bɛɛ hakilina panayɛranti dii ka fɔ kɔ gɔvɛnɛman nu nunw u bɛɛ dugukɔlɔ kɛlɛ minɛ sigibaw kabini lawalɛ yɛ alɛmaɲni siyaw yɛ.
Azi marali fan ba banaa 20ɛmɛ kɛmɛsi kɔnɔ, ani yɛrɛma hɔrɔniya hakilinaw ani wili ka jɔ jamana bɛla.
Ɛrɔpu jamana dɔw, ina fɔ Faransi ani Suwisi, u tɛ kunafɔni ta siyako uka jamana sigibaw kan.
Ɛrɔpu ka walifasɔmara kɔnɔ, Ɛrɔpɛyɛnw sɛra fɔ Amɛriki kɔrɔfɛ.
Siya kɔ kalan bayɛlɛmalɛn masinikɔnɔ bɛ caman dɛmɛ ka kɔrɔlɛn siraw ani sɔsiɛtɛw suguyaw filɛ.
Ɛtinɔgrafi rɛlaciɔnɛl bɛ sinsin kɛnɛ dɔ kan ka tɛmɛ dɔw kan walima tagabɔlɔw kan tɛmɛ mɔgɔw minɛ cɔgɔ kan.
Laɲni yɛ ka sɛgɛsɛgɛlidɔw fara ɳnɔgɔn kan min bɛ faga dɔni di sɛgɛsɛgɛlikɛla ma yasa aka sɛgɛsɛgɛli ka kɛ a ta yɛ.
Ɲɔgɔn yɛ dow kanw talɛn dɔ yasa ku bamayɛlɛma, mun bɛ nɔgɔya lasɛ sɛgɛsɛgɛlɛw ma, ga ani kunafɔniw mun sɔrɔla tagalɛn ŋɛfɛ ka kɛni sɛgɛsɛgɛli kɛla dafalɛn yɛ.
Ni hakili jakabɔ laɲniw bɛ la yɔrɔ min sɛgɛsɛgɛli bi sɛ ka kɛ fɛn dilɛn yɛ.
A ɲninɛn dɔ nin kunafɔli dilaw fɛ ka dɔ wɛrɔw sɔrɔ mu nun bi jɛkuklu jɔyɔrɔ fa, ka bara kɛ ni buldɛnɛgi misɛliya walima jɔlɔkɔ.
(2010) ka hakilina kɔrw jatɛminɛ ɔntɔlɔji ani ɛpistɛmɔlɔgi kan.
Ɲninikɛlaw hakilina caman bɛ kuman "fanga gɛɛlɛyaw kan u ni ɳnini kɛlaw cɛɛ dɔni ani fanga kɔnɔ."
Ibame dɔ bɛ sɛka sɔrɔ djiɲnɛ kɔnɔ kun tilɛna krinkriniyala, min sinsin lɛn dɔ a ka mɔgɔw ka famuliyaliw tɛmɛnɛw na.
IBE dɔ yakilina sɛmɛlɛn dɔ ibaminatiɔn kan min tɔra ka kɛ dɛnsɛnuw fɛ cɔgɔya tɛlin ani nɔgɔya la.
Mɔgɔyaw ni kɔrɔlɛn siraw ani adamadɛnya karamɔgɔw jɔyɔrɔw kabɔn ɛtɛnɔgrafi sɛgɛsɛgɛli kan.
Ɛtnɔgrafu karamɔgɔw wɛlɛn dɔ tuma dɔ la ka "jatɛ dɔw sɛgɛsɛgɛ."
Bara kɛ yɔrɔ bɛ a laɲnini ka sa kɛlɛ walima sans caman sigida wɛrɛ la, ka sigi kɛ ɔ sigidala maw fɛ ani ka u kaa maya tabɔlɔ ladɛgi.
Benedict yakilina ɔ faralɛn sid-westi Zuni pueblo ta kan ɔ kanka jatɛ ni na fɔ a ka bara bɔlɔ jujun.
Siya kalan hakika ba laɲni ka kɛ hɔstilitiki ani ka tugu wati caman laɲni dɔkɔ walasa ka hakilina kungrunidɔ dɔ alaa ɔ ladanin kan, sigida jatɛminɛni walima sigi yɔrɔ jatɛminɛni a sigibaw kunkan, ani wati cɔgɔya, a lɛni tuma dɔwla maya ani ɲnɛnɛmaya kalanbaw bi sigida wɛlɛ.
Balimaya a ni sigida lada (a ni ka ci tabɔlɔ fara kan, cɛya walima musaya, tɔn ma, sibɔlɔ, kungurun, ɔ n'a ɲɔgɔnnaw, ni u bɛ) u bɛ jatɛ a fɛ.
Sarakabɔw, sɔniw, a ni dinɛ tamcɛn wɛrɛw u jatɛminɛna fɛn tɔnɔmaw a ni tuma dɔw la u bɛ sinsin ɛtnɔgrafi kan, sirtu ni u kɛra kɛnɛkan kɔ yɛ ani mayakalanbaw ka filɛ fɛnyɛ.
Musalila, na sɔrɔ jɛkulu la ɲnɛkɔmi yɛ kibaruya tɛmɛsira dɔ yɛ, a tun ba ɲni ka dɔn fɔlɔ kɔrɔ jumɛn bi ɔ ɲnɛkɔmi la (ɔ bi sɛka kɔrɔ caman di).
Geertz, ka tugulɛn tɔ wati bɛ ladal siya kalan hakilina dɔ kɔ, ya "hakilina ɲɛsin" sɛrɛ ma "ka tɛmɛ" lada kalancɔgɔw kan.
Sɛbɛni lawaliyali kɛra sabu yɛ kananni yɛlɛmaniyɛ maya kalan na ani tuma dɔla ka ɲnɛfoli kɛ dan fɛn kɛcɔgɔ fɔlɔ, ani litɛrɛr, sɔci, walima dakɛɲnɛli fɔlɔ, naatir kɔnɔ, ka sɔrɔ gafɛni yɛ ɛparpɛtuw yiran ani politiki mun lawaleya caman yɛ min yɛɛ ii nafɔ yɛtaw ani kɛtaw siyakalan na.
Min yɛ nin yɔrɔ laban yɛ, lada sɛbɛnsin kɛra ni ɛtnɔgrafuw ka sinsinbɛrɛyɛ ladaw ani sɔsiɛtɛ jɛtɛminɛ cɔgɔ la ka sɔrɔ ladadɛnw ani tɔɔnw mu nun bi ka kalan ka sibjɛktivitɛ ma bila kɛrɛfɛ ɔ wati kɛlɛn na ka u kaa dɔni ani u ka fangan san kɔrɔta.
Kɔmi ɛtnɔlɔgi ka laɲnita yɛ jamakulu ka ɲayirilifɛnw mu nun tɛ kɛlɛn yɛ, kɛwalɛw, alalɔnw, ani kanw franfasili ani ɲnafɔli yɛ, Harris, (1968), Agar fɛnɛ (1980) ya sibɛntiya ka fɔkɔ ɛtnɔlɔji yɛ prɔsisi ani sɛgɛsɛgɛli jabi yɛ.
Sɔsiɔlɔgu Sam Ladner yɛ a yiran a ka livuru kɔnɔ kɔ dumunibaw a ni u ka lawa famuliya cɔgɔ sinsinlɛndɔ "yɛlɛmali hakilina kan," ani ɛtnɔlɔji kan.
Ni jɛtɛminɛ kɛra kɔlɔnni kan "jamana" tafan na, ɛtnɔlɔji bi hakilina di fɛnw walɛya kɛcɔgɔ ani bara tagabɔlɔ kan.
ɛtnɔgrafi lajɛnba Praxis (EPIC) lizini kɔnɔ ba cɛdɛya.
Jaber F. Gubrium ani James A. Holstein (1997) mɔnɔgrafi, ɛtnɔgrafi fɛɛrɛsira kaan kura bɛ kuma ɛtnɔgrafi kan u ka "fɛɛrɛsira tagabɔlɔ".
Fanbayala, AIE ba sinsin kɔ dɔni ɲninikɛlaw tɛ hakilmaya bara kɛ ina fɔ u bafɔ walima u ba yiran cɔgɔ mun naa kɔ "bara bɛ kɔnɔnala walan dɔw ba kɔnɔ mu nun na maa kaan ni u ba famuli gɛlɛya tɔw bɔlɔ".
U bu sinsin kɔ "jinaji" yɛ kunbaba yɛ barakɛ cɔgɔ tɔgɔtigiyala ani nɔfɛkɔ gɛlɛ kasataw kɛɲnɛ.
Hikili sariya sin bafɔ kɔ antrɔpɔlɔguw bɛ tɔɔn duman la ani politik, ani tun adamadin sigiyɔrɔ ani jamana mln kan ka dabila dɔni dɔni.
Dɔni ɲnibaw bɛ kiyɛ-klɛ ta nin ta yɛlɛma ka kɛni kani kɛlɛnyɛ.
Cin yɛrɛla, ɛtnɔgrafu watibɛ bi fɛɛn dɔ jɛɛ kɔbɛlɔn ya kɔsɔn.
Jama injɛniɛw, mu nun bi wɛlɛ tugun jamana din fɔlɔw, jamana yɛrɛ wɔlɔdin, jamana din, walima ɔtɔktɔnu yɛ siyakuluw mi niw bɔra jamana la min delila ka mara jamana wɛrɛ fɛɛ.
Mantonw bi jatɛ ina fɔ "dugudɛn" ni ɔ ya sɔrɔ u kaa ladaw ani u ka sɛkɔ ani lɔnkɔ ni sigida wɛrɛ bi jɛɛ alaa.
Dugukɔnɔmɔgɔw bɛ tɛmɛni gɛlɛya min ɲɛcilɛn dɔ u ka suvɛrɛnitɛ, sɔrɔda tabɔlɔ ɲuman, kaanw, dɔniya walan, ani sɔrɔda sirawɔ u ka ladaw sigilɛn bɛ mun kan kɛlɛliyɛ.
Dugudɛn kiimɛli mumɛ bɔra 250 milɔn la ka taga 600 miliɔn la.
Mun bɛ jamakulu kɔfɔ, dugudɛn tɔgɔ fɔli daminɛna ɛrɔpu ka danfaran dɔ amɛriki jamana dɛnw ni farafina djɔnw cɛɛ.
Sanw 1970 la, daɲɛy tu bɛ walɛya ina fɔɔ fɛrɛ ka dɔntaw, gɛlɛya ani jamakulu kɔlɔnizɛlɛw ka kɛlɛw faraɲɔgɔn kan, jamana danfurancɛ la.
Nin kɔni bi sɛka tɔ walɛyala halini dugudɛnw bu sinsin sigida maw kan walina jamana kan, hakilina laban yan yɛ latigɛli farali ani tagabɔlɔ dakɛɲɛw kɔrɔ bɛ mu nunw la, hali a ka dan u yɛcɔgɔ kan ani sigida dugukɔlɔ sariyaw kan.
Naciɔn ini tɔɔn dɔ ka gafɛ san 2009 jansɛra fɔrɔm ɲnɛmafɛɛ dugudɛn kibaru kan kɔ: kabi kɛmɛsiw, u ka djɔn ya tilɛla, kɛlɛ walima bara sin fɛɛ dugudɛnw yɛ gafɛ cari u ka kɛlɛw tariku kan u yɛcɔg walima u ka kɔpɛraciɔn u ni jama cɛɛ, min bɛ u ŋaniya ani u ka cɛsiri yiran ani u ka yɛrɛma sariya.
Nin ma nunw jɛtɛminɛra dɔniba fɔlɔw fɛ ina fɔ grɛkuw mɔkɛ, walima jamakulu kɔrɔlɛn ba min sigira grɛsi grɛkuw ɲnɛɛ.
Jihadi (1096-1271) tun sinsinlɛndɔ dinɛ kɛlɛ ŋaniya kan mun fanfɛ ɛglisi jɛtɛminɛnin dɔ ina fɔ kafri.
Ɔ wati kɔnɔ, kɔnsɛyi ya yiran ka fɔ kɔ ɔ kɛlɛ bi sɛka walɛya fɛnɛ ni dina wɛrɛ maw bana ka u damakɛɲɛ krɛcin ya ma walima ɛrɔpɛyɛnw sariya jɛɛ.
Wati 14ɛmɛ ani 15ɛmɛ kɛmɛsi, dugudɛn mi ninw bɛ sigida la mun bi wɛl ilɛ kanari, na dɔnɛn dɔ ni giyanɛ yɛ ni watila (mu nunw bi balɔla ɔ gun ka kabini BCE tilɛ) kɛra djɔn marabaw ka laɲini fɛn yɛɛ.
San 1402, spaɲɛluw cɛɛ siri daminɛ walisa ka gunw mara.
Kɛlɛbɔlɔw nanaani ciyɛni ba a ni bana giyani maw kan, mi nunw ka siya ni u kaa sɛkɔ ani dɔn kɔ tununa.
A yirala Robert J.Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt ani Tracey Lindberg fɛ, hakilina barala watidjan kɔnɔ "yasa kuka yanga yira kuluw kan mun tɛ krɛtiɛnwyɛ faragɛwtɛ ani ku ka dugukɔlɔw ni uka hakɛw bɔɔsi."
ɛspagni masakɛ Ferdinand ani masamuso Isabella yɛ Christophe Colombu ta baarala, ka abila ka taa saan 1492, yasa ka maralikɛ ani dugukɔlɔw kuraw minɛ ɛspagni marabɔlɔ yɛ.
Alexandre yɛ adi ɛpagni ma, a bɛ dugukɔlɔw mu lakɔdɔn "madama ni ama dɛli ka kɛ krɛciɛn dɔ tayɛ."
Kɔnkistadɔr caman ka hakilina, nu yɛ cɔgɔya dɔ ta, ka krɛtiɛnya sinsi sigidatigiw kan, ku kissi dugukɔlɔ bɔssi ani nafɔlɔw suɲɛ ma.
Ka kɛ Katɔlik ye saan 1493, Anglɛtɛrɛ ni Franssi bɛka hakilina nin ta yassa ku ka lagnini sabati marawkɔnɔ.
Dugukoloko ɲininkaliw tun bɛ kɛ ni landalatagamseere "seli bangeliw" ye miniw tun bɛ kɛɛ ka jonya jamana ka dugukolo ko ɲiningaliw ɲɛyira.
Saan 1774, kapitɛni James Cook ya laɲini ka ɛpaɲɔliw ka fɔta galɔntigiya Tahiti ɔla uyuka tamasiɛn bɔ a kan ani ka Anglɛw ka tamasiɛnw lawalɛya.
Ni hakilina yɛ a sabati kɔ duguw mun maminɛ nazaraw ka sariyaw labilalɛn dɔ nazaraw ka djɔnya djurula.
Ina fɔ marali sariya bɛn kanw dilanna nazaraw ka djɔnya djuru fangaw fɛ, laɲiniw lassɛli fɛrɛw dugudewkan tɔra ka yiriwa djɔna.
Diatɛ mi djɔndjɔnw mu nun kɛrɛ yɔrɔ sigiba fɔlɔwkan diatɛli ka gɛlɛ, ka da yɛlɛma yirali yɛlɛma gɛlɛya kan ani diatɛli kibaru dɛsɛkan.
5000 mɔgɔw mu nuw tɛ kɛlɛn yɛ didamana 72 kɔnɔ.
Dow djatɛra diamakulu dow fɛ yɔrɔmina uyɛ yɛlɛmali caman kɛ.
Siya djɛkulu caman mu nun bɛ diatɛ farafina diamanaw mu nun ka yɛrɛma hɔrɔɲa bɛ ubɔlɔ diɛkulu dɔw biyɛ mu nun ka cɔgɔya, bagan maralan ni dɔnsɔw ka ladaw dɛn dɔ gɛrɛfɛ diamana ka nafasɔrɔsira sigicɔgɔla.
Ɛropɛnw marali tariku kɔlɔ ani bi tile amɛrikikaw ta dugulen bakuluw kan tu gɛlɛyara kɔsɔbɛ, masakɛ caman ye banda jamakulu bani ba ko fo ka sabu kɛ ni banaa, dugumakolo suɲɛli ani fanganfin.
Tilɛ bin djamanaw inafɔ Oaxaca (65.73%) ani Yucantan (65.40%), sigiba tilan bɛ yɛ dugulɛn yɛ, ina fɔ a ɲɛfɔra 2015 la.
Ka "Indiɛnw" ani "Ɛskimɔw" cɔgɔyafɔlaw lasirankɛra ku sɛgɛrɛ Canada kɔnɔ.
Min nafa ka bɔn nin bɛla sigibaw ka cɔgɔya yɛlɛma ani Canada gafɛ min yɛ (AANDC) ka yɛ ta sigibaw kan ani Canada kɔrɔn (INAC) saan 2015, min nu tilalɛn dɔ Canada kɛnyɛrɛyɛn cɛ ani minisirisɔw cɛ kafara ɛtasunis kan 2017.
Diamana fɔlɔw ka diamakulu 11 yɛ u bɔlɔnɔ bila bɛnkan sɛbɛn min lawaliyala Canada saan 1871 ani 1921, fɔɔ Colombie Britaniki.
Grɔɛlandɛ danɛmark rɔyɔmɛ jamana sigibaw la dugudɛn bi sɔrɔ a kɔnɔ ani a fan ba min dɔnin dɔ in fɔ Inut (85 % hakɛ) min sigiri yɔrɔyɛ la 13ɛmɛ kɛmɛsi, ka dɔrsal ani Grɔbɛskɛ Grɔɛlandɛ maw giyɛn.
Spaɲni jamana walima pɔrtigɛ kanw la, daɲɛ dɔw bi sɔrɔ in fɔ ɛnjɔsɛ, piyɔblɔs, indigɛna, amɛrinjɔs, pɔvɔ nɔv, pɔvɔ nativɔs, pɔvɔs indijɛnus, ani pɛru la, cɔminidadɛ, (Dugulɛ ka tɔɔn), krinkrin niyala amazɔniw i na fɔ urarina ani Matsɛs.
Dugudenw bi sɔrɔ brɛzil dugukɔlɔ fanbɛ la, halini u laa dɔw bi balɔ injin ka kɔrɔnfɛla ani camancɛɛ jamana la.
N wati la armɛniɛw caman dɛ bɛɛ balɔla u mɔkɛ jamana kɔkan sans 1915 armɛni fagali ba kaama.
San 1990 argiman dɔna israɛlo-palɛstiniɛn kɛlɛ kɔnɔ, ani palɛstinɛw mi nuw bɛ dugudɛnya sariya gafɛ kani ina fɔ dugudɛn fɔlɔnan jifu yɛ minuw giyɛn ni u ka sariya gafɛ, ni ka kɛɛ jamakulu manganiyɛ sraɛl jamana kɔnɔ.
Risi, jamana la, "dugudɛnya" sifɔlila sɔsɔrɔ kɔsɔbɛ ka sinsilɛn tɔ maa yakɛdɔkan (a ka ta 50 000 mɔgɔ), ani ka yɛrɛdɔn, jamanadɛn min bɛ ɔ sigidala walima jamana kɔnɔ bɔyɔrɔ, kɛlɛɛ, kɔlɔnizaciɔn, walima jamanaw danfaran sigili, sɔsiali bɔw, sɔrdaw ani ladaw kɛlɛn kɛlɛna.
Tibɛtinw yɛɛ Tibɛ dugudɛnw yɛ.
Hɔn Kɔngɛ kɔnɔ, sigida kura dugudɛnw kɔfɔlɛndɔ sinɔ-britaniki ka jama jansɛlila, sabu maw jigina ka naani mal dɛ lunɛ walima dɔw ka sirafɛ, san 1898, yani Hɔn Kɔng jamana yuruwali bɛnkan cɛɛ.
Caman yɛ campa jamana kɔrɔ dugudɛnw min minɛna viɛtnam jamana fɛɛ viɛtnam ni campa balahu kɔnɔ nɔrmɛ dɛ la nɛɛm wati.
Kmɛr krɔm yɛɛ dɛlta di mɛkɔng ani saygɔn miniw sɔrɔla masa din musɔ falɛni sin fɛɛ ka ta viɛtnam kambɔji masakɛ Chey Chettha II ma.
Nin kungɔyɛ yɛɛ ANASE jamana caman hakilina yɛɛ.
Mindanawɔ dugudɛn yɛɛ cambrɛ ani mɔrɔ jamanadɛnw yɛɛ (Tɔsugɛ, Magindanawɔ maranawɔ ani dɔw) mi niw fɛnɛ bi bɔlɔ slu gun ka.
Ɔ jamakuluw bɛ ka kaan fɔlɛn yɛɛ ɔstrali kan yɛɛ.
20ɛmɛ kɛmɛsi tuma tɔɔn kɔrɔlɛn caman y yɛrɛmahɔrɔnia sɔrɔ ani jamana naciɔnɔw bangɛra sigiyɔrɔ lada kan.
Adamadɛn 25 miniyatir mi nuw balɔla san 1,000 ani san 3,000 ni ɲɔgɔncɛ yɛra wati laban ninaa Mikrɔnɛsi Pɔlɔ gun ka.
Ka kaɲni san 2013 jamanadɛnjatɛ, Nuwɛl Zɛlandi maɔri tun yɛɛ 14.9% min bi bɛn ni jamadɛnyɛ, ɔ tilɛncɛ bi bɛni (46.5%) maori sigibaws drɔn yɛɛ.
Maori ɲneman caman yɛ bɛnkan waleya ni Britanikuw yɛɛ, Watangi Bɛnkan (1840), famuyara yɔrɔ caman la ina fɔ gɛɔ-pɔlitiki kura min kɛra Nuwɛl Zɛlandi yɛɛ.
ɲinigaliw ɲɛsilɛndɔn kɔrɔlɛn sira matrafali ani kankalan, yɛrɛta dugukɔlɔfan fɔ, dugukɔlɔ kɔnɔfin ki tayɛ ni ka labara, pɔlisiw ka wilika djɔ ani ka sɛ u yɛrɛ kɔrɔ, sigida tignɛli ani ka kɛ u sagɔyɛ, fantanya, kɛnɛya ka fara ɲɛnawɔlɔma kan.
Cɔgɔyanin bɛsɛkaq nani famuyabaliya yɛ nɔ tariku gɛlɛn dɔ fɔra ni famuyali ma kɛ sigiba fɔlɔkan guu dɔ kan, ka nani fɔɲɔgɔnkɔ sigiba fɔlɔ ani yɔrɔtigiya ni a kɔnɔna fɛnw bɛ.
Hali tutigɛ diamaw ka siya caya ma, kɔlɔsiw ba djira ku ka gɛlɛyaw yɛ kelɛw yɛ mun nun bɛ yɛ diamakulu min ka ca diɔ gɔ, walima mun nu nana ka marali kɛ.
Sakha ani Komi ka diamakuluw bɔni ala (kɔrɔn diamakulu fila tuutigɛ baw, mu nun ka yɛrɛmahɔrɔnya bu bɔlɔ Russi), diamana kɔnɔ ka fara Inuits Canadiɛnw kan, u farali ɲɔgɔn kan bɛ diama fan ba ta Nunavut dugukɔlɔ kan (min dara saan 1999).
Nin tɛrɛyi labana ka sɔn kɔ jɔsariya sistɛmu biyɛn min walɛya lɛn dɔ Merriams mɔgɔw fɛ.
Minɛlɛn ɔctɔburu tilɛ 11 saan 2011.
Hindus ani Chams u bɛ yɛ tɔrɔ ɲɛsi siyawma katabila u ka dinɛma sinsan Viɛtɛnamu gɔfɔrnɛman fɛ, Viɛtɛnamu diamana yɛ Chamu tigiya minɛ ani ka Camber bali ka aka dinɛw kɛ.
Saan 2012, Viɛtɛnamu pɔlisi bin na Chau Giang dugunin kan, kuka yɛlɛn masini ta, ani ka bin Cham musɔmaniw kan.
Saan 2012, Indonesie yɛ afɔ kɔ Indonesie Gɔfɔrnɛman ka dɛmɛ ani ka tuu tigɛ diamaw kissi tɔrɔma diɲɛ kɔnɔ ... ka sɔrɔ Indonesie, duun, djatɛlɛn tɛ tuu tigɛbaw la kumakanna ... diɲɛ kɔnɔ'.
Fɔlɔfɔla Vɛtnamɛw tun sabatilɛndɔ Dɛlta Rugi dafɛ, u tilala kɛlɛw kɛ ka dugukɔlɔ kuaw minɛ ina fɔ Champa, Mɛkɔngu Dɛlta (Cambodgi fan fɛ) ani Hall guun min bɛ Nam Tien fanfɛ.
Kinh min yɛ Vɛtnamɛwyɛ marikɛlaw ka caya sanfɛla dugu kɔlɔ ka fara camancɛw kan yɛ yɔrɔ diamakulu falɛn kɔssɔbɛ.
Ani ka bali ka kɔrɔlɛn sira dɔ latunu dɔ kama.”
Tuu tigɛmaw diatɛra ni fɔlɔfɔlɔmɔgɔw yɛ, baganw ani mɔgɔ hakilitanw.
Filɔsɔfu dɔw ina fɔ Thomas Hobbes (1588-1679), u tɛ dugusigiba fɔlɔw minɛ ni "baganw yɛ".
A sɔrɔla intɛrinɛti gafɛw kɔnɔ dɛssamburu tilɛ 13 saan 2013.
Natiɔn uni ka kuma kan min kɛra tutigɛbaw ka hakɛ kan, u ka ɲɔgɔn yɛ diama ka diɛna kɔnɔ saan 2007, ka sɛbɛn tiya kɔ tutigɛ diamaw bɛsɛka wilikadia kɛ u yɛrɛyɛ, bɛ dɛmɛ dɔn uka dugudjukɔrɔfɛnw nafa sɔrɔ.
Tadji kɔlɔn bɛsɛka saan caman dannifin tiɲɛ Gwich'in kama.
Yiriwaliw baara ina fɔ barasiw dilani, taadji bɔlan ani dugudjukɔrɔfɛnw bɔli kɛra sabu yɛ ka sigiba caman bila kunfɛ ta la, tuma dɔla hali u tɛ dɛmɛ sɔrɔ.
ɔ musɔw nunuw fana bɛsiri cɛwla ni u ka baaraw tiɲɛna.
Missali la, Munduruku Amazɔni kungɔ mɔgɔw banna barazi ka dilan Tapajos la Greenpeace ka dɛmɛ sababu.
Cɔgɔya fila bɛsɛ ka sugandi, ka farafina camancɛ minɛ djɔna bɔkɔlɔ kɛlɛma mu nu bɛ djɛnsɛ ani ka fara fara dɔw bɛ tilɛ bin minɛ Congo baradjuru fan fɛ Afriki tilɛbin fɛ ani dɔwɛrɛ bɛ ata farafina kɔrɔn djamana babɔlɔ fɛ ani Congɔ baa dji kataga Angola fanfɛ.
Banganw daɲɛ waleyali bagan giyɛnan bantu tubabutileden bakuluw damadani cɛɛ ba fo ko bagan bi seka sɔrɔ sudan camancɛ sigiɲɔgɔnw fɛ, Kuliak ani Cushitic-kan.
Mutirikiwi badji gɛrɛfɛ, Monomanatapa masakɛw yɛ kalan yɔrɔba dɔ dayɛlɛ Zimbabwe, kɔrɔlɛn sira ni dambɛ sɔrɔyɔrɔ Kalanka mɔgɔw ma.
Swahili ka kɔrɔlɛn sira min sɔrɔla Arabuw ka djɛɲɔgɔnya fɛ ani silamɛya min mayɛ Bantuw ka tabɔlɔw kɔnɔ, ina fɔ Afrɔarabu mɔgɔw Bantu diama ani Swahili.
Diɲɛ kɛlɛba filanan kɔfɛ, bɛdjɛ djɛkuluba yɛ sariyasun ta bɛɲɛna, kasɔrɔ diamakulu dɔw wililɛn dɔ uka sɛgini "afriki" bɛnkan la, walasa ka "Bantu" kɛ ina fɔ Apartɛid pɔlitiki cɔgɔya.
Fara ɲɔgɔn kan kura mi kɛra ni Apartɛid yɛ kɔnin nɛgɛbɔ, Sudiafriki gɔfɔrnɛman wilila kata diamana min ka pɔlitiki sinsin bɛ "siya kɔkan ga tariku kɔnɔ tiɲɛ kuma tɛ".
Swati kanla, kala yɛ -ntfu ani tɔgɔnin yɛ buntfu.
Baskiw bɛ yɛ duguma gwɛrɛw yɛ.
Angel Basque Canne) ani tɔgɔ kɔnɔrɔ -(k)ara ("sira (ka fɛn dɔ kɛ)").
A bɛ Baski kumankan ta ina fɔ Enrosquera.
Hali ni u bɔkɔlɔ dɔnnɛn dɔ cɔgɔyadɔw min bɛ kɛlɛbantiya kɔfɔ, Baskuw yɛ kamini lawalɛ ɛrɔpɛyɛn yɛ kasabukɛ kɛ cɔgɔ Y-DNA ani mtDNA, ani dancɔgɔ kissɛ.
ɔ kɔnɔnala, ɲininiw kɛra haplogroups Y-DNA kan uka diatɛminɛ tiɛ kan, sisan baskiw tilan ani ɛropɛyɛnw tilɛmaw bɛbi ɲɔgɔn sɔrɔ baradjurukɛlɛnyɛ, ki hakiltɔ ɲagamili haplogroup indo-ɛrɔpɛn R1b-DF27 (70%).
Hali ka to a ka hakɛ ba ya basikuw fɛ, kɔnɔna suguya cayali, R1b-DF27 ka Y-STR fangan ka dɔgɔn ani a bi nani ni wati si ko hakɛ", kuma, o ba yiran ka fo ko a waleya yɔrɔ wɛrɛ.
mtDNA ani Y-DNA haplogroups kisɛ faralɛn ɲɔgɔnkan bɛ bɔlɛnya yira ka tɛmɛ cɔgɔ kura ninla.
Nga, abi saanw 4500 bɔ, jamana ka Y-DNA dɔni kɔnɔ tariku gnininaw ani sɛnɛkɛ cɔgɔkɔrɔw falɛla ni R1b ani ɛndɔɛrɔpuw kungɔ kɔnɔ bagan maralaw, Baskiw siya dɔni bɛ kɛmɛs diamdɛw ka surunya kan, dɛnkisɛ sɔrɔcɔgɔ ani sɔmɔgɔfuru.
Mattias Jakobsson ka bɔ Uppsala kalansɔ min bɛ Swedi yɛ sɛgɛsɛgɛlikɛ dɛn kisɛkan mɔgɔkɔlɔ sɛgin fara kan min sɔrɔla El Catervine EL Portatalon Atapuerca, ɛspagni kɔrɔn kɔnɔ.
Bɛ kan laban cari la kalansɔba min bɛ wɛlɛ Akadɛmi Natiɔnal dɛ siansi ɛta uni kɔnɔ.
Nin miksɛd jamakulu jatɛminɛnɛdɔ siyakukukɔlɔ libɛriya kɔnɔ ka tɛmɛ libɛriya sigidɛn kura kan, n'ga ka tɔ kɔfɛmayala milenɛri caman kɔfɛ ɔ wati kɔnɔ, libɛriya tuɲa nanani jamakuku ɲagamini krikrin yɛ libɛriya kɔnɔ.
Sɛrɛ caman bɛ min bɛ a waliya ka sinsin hakilinay kan ka fɔkɔ kɔ watidɔla ani kɔfɛ u tun bɛ baski kan kɔrɔlɛn suguya caman fɔ (ka filɛ: akwatiyɛn kan).
Pampɛlini masacɛjamana camancɛ fɛɛn, yɛlɛma tagabɔlɔ bɔ kɛ ra la ani a sigiɲɔnw aragɔnɛzi a faransi ka fangan bolila a kan.
Navarɛsi fɛgɛyalɛn kɛlɛ fɛ, a masacɛjamana fanba bɛ minɛna spaɲi kɛlɛkɛ din fɛ (1512-1524).
Nɛyamɔyi, Baskuw ka guvɛrnɛman ka yɛrɛ ta jara uyɛ kɔsɔbɛ fɔ Faransikaw ka Wilikajɔ (1790) ani karlisti balahu (1839, 1876), wati min na basku bɛ Carlɔs V duruna ni a buruju dɛmɛ.
Yɛrɛma tɔɔn (labɛna spaɲi 1978 sariyajuba la) min dɔnɛn dɔ ina fɔ Euskal Autonomia Erkidegoa walima EAE baski kan na, ina fɔ Comunidad Autónoma Vasca walima CAV spaɲɔli kan na (Anglɛ la: Basque Autonomous Community walima BAC), dɔrɔkɔnin dɔ ni Spaɲɔl sigida saba Álava, Biskayi ani gipukaw.
Wati dɔ la jamtɛminɛn dɔ ina fɔ "Baski Jamanayɛ" (wali ɛkadi) dɔnibaw ani cakɛda piblikuw inafɔ tubabu tɔɔn saba ni ɔ tɛ nani hakilina ɲnagami a kecɔkɔ walima a fɔ cɔgɔla.
Krinkriniyala jamana baski Faransi fɔrɔba fɔli ("Baski Jamana") ni jatɛminɛ cɔgɔya wɛrɛ la bi kɔrɔ min bi jamana bɛ kɔfɔ ("Euskal Herria" Baski kan la), walima a Kɔrɔn fɛ Baski ("Faransi") kan la krinkrinniyala.
A sɛbɛn ciyara tariku kɔnɔ kɔ navarɛ bi sɛka sigida ba kɔrɔdi, ani kɔrɔn fɛ navarɛ min yɛ navrɛ kura ba-natiɔnal bi sɛka wɛl fana (navarɔ fan dɔ), ka sɔrɔ "Navar ba" (Nafarroa Garaia Baski la, Alta Navarra Spanɲɔl la) yɛ cɔgɔya sɔrɔ ka dulɔn sisandugulɛn sigida la.
Ɛpaɲnɔl dɔni yɛ wajibi yɛ Spaɲni sariyajuba (hakilina la.
Baski dɔni fangan dɔgɔyara san caman kɔnɔ Frankɔ ka fanganjɛ tilɛla sariya minɛkɔ juguya sin fɛ, bi ka fanga kura sɔrɔ sariya pɔlitiki kumakan ani fɔrɔbafangan sinsili.
Spaɲnɔli drɔn dɛ yɛ navar kubɛ kaan yɛ, baski kumakan yɛ kubɛ kan filana drɔn dɛ yɛ kɔrɔn fɛ sigidala, yɔrɔ min naa navetiw miniw bɛ bazi baski la fan ba bɛɛ bi sɔrɔ.
Jamadɛnw fan ba bi balɔ duguba komini Bayonne-Anglet-Biarritz kɛrɛfɛ (BAB) kun kan (baski la, Baiona, Angelu ani Miarritze dɛ kɔdɔ).
Baski bayirikaw bɔkɔlɔ (ina pɛyi-ba ni kanada baskiw) bi bala amɛrɛki kɔrɔn fɛla la (jamana kura, kanada, krinkrinniyala dugukɔlɔ-kura sigida ni Kɛbɛk la), Amɛriki Latinɛ, (jamana 23 la), Tilɛbin fɛ-Afiriki ni Ɔstrli.
Kiimɛliw ya yiran kɔ 2.5-5 bayirika Baski bɔcin dɛ bi balɔla Cili kɔnɔ; Baski nafa baya sɔrɔ jamana ladaw ni sɔrɔda yiriwali fɛ.
Yɔrɔy kɔnstiyɛlɛndɔ jankɔ bi inafo Chihuahua ani Durango jamanaw yɛ.
Guatemala la, deskinsiw fanba bi sɔrɔ Sacatepequez, Antigua Guatemala, Jalapa kubeda la kabini bɔnsɔ worɔ sisan, ka sɔrɔ dɔw tagara Guatemala duguba fanfɛ.
Bambuco, yɛ fɔlkɔlitɔmiki kɔlɔnbiyɛn fɔlikan yɛ, min bɔra baskila.
Elko, Nevada, u bɛ fɛstivali Baski dɔ kɛ saan kɔnɔ ka don nafa fɔ, tobili ni baski mɔgɔw ka kɔrɔlen sira mu nun yɛ ɛspaɲɔluw, fransɛw ni mɛksikɛnw munun taara Nevada kamini 19 kɛmɛsi laban na.
Ameriki kɔrɔn fɛ sɛnɛkɛyɔrɔ ranchies, baw dɔw, barala marakɛlaw ka dɛmɛ fɛ, u bɛ sɛka sɔrɔ ni marabolo kɔnɔ.
Baski ka kɔrɔlen sira tariku bɛ sɔrɔ Chine, ani kalifɔrni.
U assulu bɛ bɔ krɛnkrɛnneyala ɛspaɲi ani Mekisiki mɔgɔw maralenw fɛ.
Baski ka nin yɛrɛlalɔnko dlɔlendon u ka fasiakan ani mabɔli mɔgɔw ma.
Abi inafɔ minyɛ ɛrɔpu diamana caman sɔrɔ, marayɔrɔ tagamasiɛn, amanakɛ yɛrɛkan wali wɛrɛ, a bɛsɛka fan caman minɛ.
Tɛriw bɛn bɔlɔ munnuw donlɛn dɔ a politiki la nga u ninga tabɔlɔ tɛ kɛlɛnyɛ.
Basiki kan kɛlen gafɛw ka dɔgon kɔsɔbɛ nga basiki dankun fila bɛ kumakanbɔlɔ ka ca.
Baski kan djatɛlen dɔ bɛdjɛkan yɛ kɔkari ka ɲɛsi ɛrɔpu ka dambe makara, ka sɔrɔ a fɔli kadi dukɔnɔ ni cake da.
Boon ni yɔrɔla bɛ bɔkolɔw de kofɔ.
Ina fo kɔrɔlen sira dɔw la, dudenw dakanw sirilen mɔgɔ kelen ka sɔrɔ ma: baski sɛtigiw bɛ hɛrɛ denw bɛyɛ ka sɔrɔ fantan duw bɛ dɛsɛ ka denkelen fɛrɛbɔ.
Wati caman lizinibaara daminɛna, baski togoda mɔgow caman y'u sigiyɔrɔbila ku sin ɛspagni, ani fransi walima ameriki.
Sɛgɛsɛgɛlikɛladɔw ani mangutukɛlaw ya laɲni ka u hakilinaw faraɲnɔgonkan o kɔnɔ u kɔ paracidini yɛ yɛlɛma bolo yɛ.
Franco tilɛ bɔli yɛ fangan di kaan ani kɔrɔlensira ma.
Djamana nin kɛra lakalita ɲininaw ka yɔrɔye ina fɔ Francis Xavier ni Michel Garicoïts.
Lasuen tunye Franciscan Padre Junípero Serra djɔyɔrɔta bagaye aye cidenya 9 kɛ 21 mun kɛra kalifɔrni babɔlɔfɛ.
Wati muna navar kaw ka Henry III yɛ dinɛ yɛla kaa taga katolisisimi la walisa ka sɛka kɛni faranci jamana masacɛ yɛ, prɔtantisimi tununa pɛw baski sigidala.
Bi tilɛla, jatɛminɛ dɔ kɛlɛn sin fɛ, baski karamɔgɔ damani ina fɔ 50% drɔn dɛ dalɛndɔ ala la, ka sɔrɔ tɔw yɛ angɔstiyɛ walima alalɔnbali.
Ka kɛɲa ni kɛlɛn ye, Kecɛniya sɛa baski jamana la 4ɛmɛ ni 5ɛmɛ kɛmɛsi, n'ga fandɔ fɛ, a ma seka kɛwalɛya fɔ 12ɛmɛ ni 13ɛmɛ kɛmɛsi.
O kɔrɔ la krisicanisimi nanaa "jɔna".
Ka kaɲɛni landa, a tunbɛ tama san wɔlon wila wo san wɔ lon wila ka taga anboto kulu kan ani kulu wɛrɛ (tarikuw bi yɛlɛma yɛlɛma); meteɔ bi kɛ ni soumayalɛn Anboto, yɔrɔ la a bi kɛni jalɛn yɛ na bi Aloña, walima Sipɛr ni Gorbea.
A bi fɔ ko wati mun ni bɛna kululaw sanfɛ o binani sanfiɲɛw yɛ.
Manaaw bɛ kuma fɛna mɔgɔ caman kan ina, fɔ jentilak (mun be bɛni sanfadugufaw), lamiak (min be bɛni nɛnfɛ yɛ), mairuak (siye dilana, gabakuru kɔrilɛnw min ka girin kɔsɔbɛ), iratxoak (imps), sorginak (mar subaga, filɛlikɛla), ani o ɲnɔgɔna dɔw.
Trikisiman dɔ be min tɔgɔ yɛ San Martin Txiki ("St Martin Waliju").
Jentilak nin ('Sanfadugufa'), fan dɔ fɛ yɛ jamana, dɛn tɔgo tigiyɛmin be jamakulu san seko ni lɔnko ka katununi kofɔ miniw tun bi balo sanfɛ dugukolo kan nin ka sorɔ u tɛ nɛgɛ dɔn.
Kabini a ka can ni kɛmɛsi kɛlɛ yɛ, doniɲnibaw yɛ wati jaan ɲnɔgɔn kuma ɲnɔgon ya Baski musow sigisariya ka sariyasun dura, ani sariyatigɛ lɔyɔyɔ, cɛɲɛtaya, jalatigɛbaga, wati kɔrɔlɛnw, camancɛ watiw ani tubabu watiw.
Navarre ka sigisariya makan na ka yɛrɛta, mabɛn dɔ labena spaɲne transision wati ka taga jamajɛnfanga yan fan fɛ (Amejoramiento ka sigisariya bilala sinka fanganijɛ kɔrɔlen wati).
Politiki jakosali kuma ni kɛlɛ ani sko ni lɔnko, yɛrɛlalɔnkoka sogololindo navarre.
Baski kalanso fanba bɛw minuw ladamuni sisitɛmu hukum kɔnɔ bɛ basiki kan waleya krinkrin niyala kalanijɛla.
Ka bɔ o la, senyɛrɛkɔrɔ walima yerɛmahɔrɔniya nɛgɛ ba bi ɲumanfɛɛ baskiw la.
U bu yɛrɛ bɔɲɔgɔn na ni tɔw yɛ sekɔ ni lɔnkɔyala ani krinkrinniyala kumakan tagafan na.
Miguel de Unamuno tun yɛ 19ɛmɛ ni 20ɛmɛ kɛmɛsi sebinikel ni filosɔf.
A yɛ lafasatɔn asosiyation Chilienne sigi sin ka walissa lafasatɔn min sinsilɛndo egilizi Katoliki ka jama kalani kan walisa o lafasatɔn ka se ka don.
San fɔlɔf fɔlɔ Botswana sigilila ye wajibi krinkrinniyala Botswana kɔrɔnfɛ marayɔrɔ Tsodilo Hills kɔnɔ.
K ta san 1950 kataga bila san 1990, san sigiyɔrɔ mɔgɔw yɛlema cikɛla ka sabu kɛ tagabolow manda tubabuliya.
Sanitɛr jamakuludɔw ye kɔfɛkan 14 "bɛmaya jamakulu" do ye;o kɔrɔ ko, "jamakuluw mi nuw bɛ sintin genetiki kelinye, mi nuw be jɛ siyabolola ni seko ani lɔnkɔ bɔnbɛ ni u ka kan focɔgo ka surun".
San 2003 san people ɲnɛgow yɛ u ŋaniya o jamakulu kɛlɛlɛn tɔgɔ fɔcɔgo la, ni sɔrɔ a bi seka kɛni jamakulu tɔgɔ San.
Ne tun ba fɔ bushman, tuma caman ne sebɛkorɔ ɲagwanna.
Y'a ni o cɛɛ, san ladili cakɛda ɲnɛmɔgɔ tun ye admant min no blese walima tiɲɛni kɛra u la, walima san dugulɛn (Die Burger) ye borsman tɔgɔ jansɛ cɔgɔ min na."
San kinship bi seka sanga ni eskimo sebenicɔgɔye, ani cɔgɔya mi nuw bɛ erɔpeyɛnw sko ani lɔkɔ la, wa bi kɛ tu ina fɔ sariya tɔgɔ ni sariya malɛykaya.
Mɔgɔya hakɛ fɔyi tɛ demisɛw bɔlɔ tɔlon sira fɛ, ka tɔ ɲɛnadiɛ diɔyɔrɔ ka bon sii kunda bɛ.
Fen min nafa ka bon oye jamakuluba ŋaniyaw ani laɲiniw ka dignɛw tigiya ani bilayɔrɔ kɛnɛ.
Binwfalenew bɛ seka kalo caman kɛ ani faraw bɛ seka dia.
Dignɛ kɔnɔ bin yiridjian wɔman sɔrilen don a la.
Tilemaw daminɛ ye wati gɛlɛn ye: sarati min ja ni funteni samiya nɛnɛ, ni ja kɔfɛ.
Musow bɛ jiridenw, sɔw, dugudjukɔrɔ yiridenw, wula kɔnɔ jaba, ani dɔwɛrɛw fara gnɔgon kan mɔgɔw ka daladumi kama.
Sosarala fɛ, San bɛ tannisegin 18 katabila kɛmɛni nani 104 wulakɔnɔ fin dun, ka kɔnɔw fara kan, beacheriw, tumuw, masiniw, papiyonw, ani tɛrmitiw.
Uka Hobrogroupe SPA SPEG SUPS Groupes A ni B, jiri bolo fila fɔlɔw kromozɔmi yiri san fɛ.
Haplogroup mitochondrial suguy caman (bi tilen ta), L0d, hakɛ kuma ba tun yira la san Afiriki Ositarali bakuluw la.
San sisin ra ka sabukɛ jama fanba ka yamaria ani sɛnɛkɛlaw dunaw yɔrɔwɔ mun sigiba fɔlɔw kɛra San mɔgɔwye.
Bostwana dugulen ka kungo ba u ɲɛsilen do min ma o ye dugukolo minɛliye, i n'a fo Sanw giyɛni ka bo Kalahari donsoya yɔrɔ.
Nin bɔgnɛmasegin min kɛra San ye kada a ka kɔrɔlen sira doni fɛ.
Van der Post bognɛna Afrique du Sud ka fara kan a bognɛdon aka farafina kɔrɔlensira don fɛ.
Nisɔdiyalen ni tulon fɛ "kulu tununen", Van der Post ye gafɛ dɔ sɛbɛn saan 1958 gafɛ min ye, Kalahari mumɛ.
A ka filimu fɔlɔ The Hunters, min bɔra saan 1957, a bɛ kongoɲɔgɔmɛ fagali.
A balima musow Elizabeth Marshall Thomas a ye gafɛ caman sɛben ani artikli dɔw kɛ San kan, min fan ba sinsinlendon a ye doni min sɔrɔ mɔgɔw fɛ mu nun jantolendɔ uka kɔrɔlen siraw ma.
A jatɛminela Lawrence Van Gelder New York Times ka yamaria kɔnɔ, min ko jabɔ "bɛkɛ sababuye ka janto ani requiem".
Jabɔ min bɛ kuma Mammals ka mayaɲɛnɛ (2003) BBC la bɛ San dɔ min ye Kalahari tiɛntiɛn sigiba kɔrɔ ka jabɔ min bɛ donsoyala Kudu dɔ kɔ tiɛntiɛn n'a gɛlɛya fɛ.
O sabu la bɔɲɔgonya dɔw, San ka gafɛw dɔw la farakɔrɔw pɛntiri kun don.
O filimu labena Jamie Uys, min segira San san taan o kɔfɛ ni, The Gods Must Be Crazy, min kɛra jɛn wili fɛn ye.
James A. Michener Prenan Ye (1980), fikciɔn fɔlɔ barakɛla Sinsinlɛn tlibin Afiriki kan.
Norman Rush 1991 nɔvel materingɛ ka bas baswa sigiyɔrɔ do bi l'ibaminaire (berwasana) dugu kerɛfɛ ko fan ba bɛ franfasi yɛn.
San 2007, David Gilman ye jinɛ ɲnakili gafe cari.
Pɔrɔtagonisi ka maminɛ musɔ ka No.
Alɛmaɲi jamana kɔnɔ denw tunye tariku jamakulu yɛ minu tun dagalɛn dɔ Erɔpu jamana ani Sikandinavi jamana kɔnɔ.
Romani tuma kumaɲɔnya kɔnɔ, Alɛmaɲi kaw tun bisikiyalɛn dɔ tuma dɔw la inafo Alɛmaɲi walima Alɛmaɲi koro kaw, hali ni o yɛ a sɔrɔ kɔlɔnbaga caman jati gweleyaye bawu a be dantigɛli kofɔ ni Aliaman kuraw ye.
Cɛlatigɛ la, Romani gafesɛbɛbaw tun fɔlɔla ka Alɛmaɲi jamana kɔnɔ denw ɲafo inafo Rhine masuruɲa la tuma mina Rome jamana tun yɛ a ka fanga sigi o marabolo kan.
Romani jamana kɔnɔ denw ka dɛmɛdɛmɛ walasa ka dɔn kɛnɛba kɔnɔ Rhine ani Elbe ni ɲɔgɔncɛ la tun bana 16 CE fanfɛ, Rome ka dɛsɛli ba kɔfɛ Teurtoburg ka wula kɔnɔ 9 kɛlɛ la.
San 3 sigiyɔrɔma kɛmɛ kɔnɔnana fɔlɔ fɔlɔ Alimaɲi-kaan fɔlaw tun yɛ u ka mara boli Pontic Steppe kan, Alɛmaɲi jamana kɔɔkan, ani u tun yɛ jikan bɔli caman bɔlɔdaa ka tugu ɲɔgon Balikan ani Anatolia kɔnɔ fɔ ka taga sɛ Cyprus ma.
Kokɔrɔɲɛɲinikalan kɔni bɛ jamakulu sɔgɔlɔnin dɛ yira ani sɔrɔsira Alɛmaɲi jamana fanbɛ.
Kakɔrɔ, Alɛmaɲi jamana kɔnɔdenw tun filɛlendɔ inafɔ kɛlɛ sariya marabakaw min ka hakilina ba tun yɛ kɛlɛbɛ ani jolibɔn tajurusara.
Alɛmaɲikaan kɔrɔ fɔlaw jamakulu sikana bɛ a la tun bɛ foroba pɔiy kokorɔ dɔ tilan uniɲɔgɔncɛ, segikan suranw, ani kɔfɛ Alɛmaɲikaw fana tun yɛ n'ziri miniw tun bɔra jamanakɔnɔtaga tuma tilan u ni ɲɔgɔn cɛ.
Hali abɔra kaan mina fana tun yɛ hakililajagabɔ sɔsɔli dɔ yɛ, ka kɛɲɛ ni Alɛmaɲi ka hakilinan dili yɛ, Celtic, ani Latin ani Illyrian ka burujuw.
Hali na ka burju kaan gasi tun tɛ, tɔgɔ nin tun dila Romekaw ma Celtic kumakɛlaw fɛ.
Antikite laban tunma, Rhine kɛrɛfɛ la mɔgɔw, kɛrɛkɛrɛyala Franks kaw, ani tumadɔw la Alemaɲi kaw, tun bɛ wele ko Zermani Latin kaw Walima Gɛrɛki jamana sɛbɛnikɛlaw fɛ.
Ka to Rome sɛbɛni kɛlaw ma Celtic kan fɔlaw dɛn kɛrɛfɛ kojuku, walima ka Zɛrimanikaw minɛ inafɔ mɔgɔtɔgɔ, ni ɲafɔli kura, nin Zɛrimanikan labaarali inafo kiritɛri fanba, ka Zɛrimanikan famu iko mɔgɔwɛrɛ wali faso jɔlɛn ni jamakulu basikilɛn yɛ ni u kadanfaraw yɛ ku jɛlento kan na.
Kolɔnbaw dɔw mminiw tun bɛ ka Moyɛn azi kalan bɛ ka ɲinigali gwan ka fɔ ni o ya sɔrɔ Alimaɳi kaw tun bɛ u yɛrɛ fil siya suguya kɛlɛn yɛ, tuma mina dɔw yɛ a yira kafɔ ko Alimaɳi kaw ka ɲamaya ye tariku yɛ min bɛ sɛ ka labaara ka Alimaɲi kaw ɳanɔto, hali ni u tɛ u yɛrɛ filɛ inafɔ "Zermaniki kaw".
Ka kɛɲɛ ni o sabuya nunu yɛ, Goffart ya yira kafɔ ko Zermanic daɲɛ kan ka bali pɛu ka sabu kɛ "barbariyan" fɔɔ kan ko siratikɛ, ani tarikubɔlaw inafɔ Walter Pohl fɛnɛko daɲɛ kan ka bali wali a ka fɔ dantigɛkan kɔlɔsilena.
Caesar ka jati la, lahalaya min jɛlendo Zɛrimanikawla yɛ ku tun sigilɛn bɛ Rhine kɔrɔnyan fanfɛ, ka ɲɛnsi Gaul ma tilebɛnyan fanfɛ, a yɛ kɔlɔsili min kɛ a ka sɛbɛni la.
Tactitus tunbe sika tunmadɔ nasɔrɔla mɔgɔdɔw tun yɛ zɛrimanikaw yɛ walima ayi, a ka sika sika ɲɛfɔcogo la Bastarnae kan, min a ka kuma la bɔlɛndo dɔ Sarmasikaw fɛ n'ga abɛ kuma inafɔ zɛrimanika, Osi, Cotini, ani Aestiw kan minu tun bɛ inafɔ Suebi n'ga u tɛ kan kelefɔ.
Danube Jan tun ɲe danfaraye woroduguguyan fanfɛ.
Anta dɔ ni o ya sɔrɔ ni zɛrimaniw bɛ zɛrimani kan fɔ, ani a bɛ sɛ ka kɛ u bɛ Celtic kan fɔ u sigiyɔrɔw la.
Tasitis bɛ to ka zɛrimani siya nɔndola Rhine tilebenyanfan kɛrɛfɛ anpiri daminɛla, inafɔ Tungriw, Nemetew, Ubiiw, ani Bataviw.
Jateminɛla, ni jɛkulu saba nun fana bɛ labaara ɲɔkɔnkɔ kan daɲɛ baara cokoya kura la, walasa ka zɛrimani kanw kɔsalaban tila coko ɲɛfɔ.)
Herminones walima Hermiones minuw tun bɛ kɔnɔnana, tun yɛ Sueviw, Hermundurwi, Chattiw, Cherusciw Pliny ka fɔ la.
Fɔcogoya wɛrɛ la, Tacitus yɛ sɛbɛni kɛ nin gafesira kɛlɛn kan ko dɔw hakilila ko jɛkulu wɛrɛ bɛminiw si ni saba bɛiy miniw tun kɔrɔlɛn do inafo nin saba nunu "Marsi, Gambrivii, Suevi, Vandilii".
Strabo, min ya sinsin kosɛbɛ Zɛrimanikaw kan Elbe ani Rhine ni ɲɔkɔncɛ, wa a ma Mamus denw sɛndo a la, ani fana Zɛrimanikaw miniw tɛ Suevian aye olu tɔgɔ ka di ama jɛkulu fila kɔnɔ, ka ɲini ka kila saba ye tuguni: "Zɛrimani siya fitiniw inafo Cherusci, Chatti, Gamabrivi, Chattuarii ani kɔgɔjiba kɛrɛfɛ Sicambri, Chaubi, Bructeri, Cimbri, Cauci, Caulci, Campsiani".
Zɛrimanikaw ka ɲaɲininin folɔ sinsi tuma la san (2500–500 BCE), porot-kan tun bɛ na soni dɔron sikana tɛ ala kɔnɔnasuruku ɲaɲininin jukɔrɔma tinti kɔsɔbɛ Zɛrmanikaw ka fɔnɔlɔz ani lɛkisikɔn.
Gɛlɛya caman fɛnɛ bɛ Celtic ka daɲɛ la tuguni, n'ga caman bɔlɛn kɔsalakofɛ, a sigadaɲɛ nunu caman bɛ kɛ Gimm ka sariya yɛlɛmani kɔ walima a kɔfɛ.
Hali ni a sɔrɔla Poroto-Zɛrimani forobakan sinsin na koura yɛ kasɔrɔ kanbolofara ma fara a kan ni sanga ɲɔgɔma sira yɛ, a bɔlenbafɛ a ma kɛ forobakan yɛ min bɛ fɔ fanbɛ.
Tɔgɔsɛbɛ fɔlɔ miniw sɛbɛtiyala (Vimose comb, Øvre Stabu spearhead), kɛrɛkɛrɛlen ka sinsin Danemariki kan ani sɛbɛnni Elder Futhark ka cogoya la jatiminɛ kɛmɛsi filana 2ɛmɛ camancɛ la.
O ni a taa bɛ la, Poroto-Zɛrimani siginin dɛn dafanin doɲɔgɔnnalɛn dɔgɔyalɛn tɔgɔsɛbɛ sɛbɛntiyalɛn kɛmɛsi 4 nan ani 5 nana kɔnɔnana, tuguni ka kunafonidi kafɔ ko Norse fɔlɔw masekakɛ Zɛrimani kan tilebenfɛ ɲatigiyɛ.
Anw ka kɛmɛsi 3 nan ban wakatila, kankolɔn fɔngɔɲɔgɔnɲa inafɔ Zɛrimani tilebenfɛbolo sigininden dafata -z tun pɛridila kaban cokomin "tɔ" kɛɲɛkanfan kanbolofara tugu ɲɔgɔnna la.
Burgundian Kanw ni Vandalic kanw doni Zɛrimani kankulu kɔnɔ kɔrɔɲafanfɛ, hali ni sika bɛ cɛnna ka sabu kɛ seere ya siran yɛ.
Sosyete yɛ adamaden kulu faralɛn ɲɔgɔnka miniw bɛ u sɛn dɔn sigida koɲɛ sinsilila ɲɔgɔnfɛ, walima jamakuluba miniw jɛlɛn bɛ sankolo kelen ani dumakolo kɛlɛn na, ani fanga bonda kɛlɛn ani landala kolɛnw.
Sosyete bɛ dilalikɛ jɔgɔla ka ko dɔw ni kuma kan dɔw kɛ sɔnkoma ni bankomaw yɛ.
Tun ma mina alɛ yɛ bolodiɲɔgɔnma, sosiyete bɛ sɛ ka kɛ sababuɲuma yɛ a dɛnw ma ka sɔrɔ a ma sinsi mɔgɔ kɛlɛn kɛlɛn sira kan; nafan fila bɛ be se ka bɔ ɲɔgɔnna a kɛlɛn kɛlɛn (ta ani a foroba ta), wali kuma caman u bɛ sɛka ɲɔgɔn sɔrɔ.
Nin tun yɛ Latin daɲɛ societas, a lɛ min fɛnɛ bɔla socious la ("tɔɲɔgɔn, teri, ɲin"; mankutunan ka bɔ socialis la) ka ɲɛfɔli sigiɲɔgɔnɲalawali kokɛtala yɔrɔw nin ɲɔgɔncɛla walitɔnbolw.
San 1630 tuma a tu seereya lɛn don kaafɔ ko "adamaden miniw jɛlɛndo sigiɲɔgɔnyala ani balimaya b'u yɛrɛdon ka sigi kɛ ɲɔgɔnfɛ forobayala".
Ni barabolo nunu bɛ sɛ ka falɛn politiki fagan na, kasɛmɛ seko ani lɔnko la ani jamana kalan na, ani sigiyɔrɔ lamini tariku la ni o bɛ kɛ sabu yɛ ni sigidala mɔgɔw be ɲagali ni o yɛ.
Sosiyete siya dɔw kɔnɔ dansigilen don jɔrɔko ani dawula kola.
Ni seko ani lɔnko ka ɲɛtaka nɔɔkabon ni jamakulu sugunu la.
Dugubaw yɛlɛmana ka kɛ sariya labato fangayɔrɔ yɛ ani jama sigiyɔrɔ yɛ.
Yɛlɛma cogo wɛrɛ la, sosiyete kɔnɔ mɔgɔ bɛɛ bɛ seka bali kɛ wali ka jiralikɛla yɛ mɔgɔ mana dankarikɛ sariyala.
Sosiyete dɔw be lɔyɔrɔdi mɔgɔ dɔ ma wali jamakulu dɔw ma tuma min ni o mɔgɔ ye wali jamakulu yɛ koɲuman dɔ kɛ wali ko kannulen kɛ.
Hali nasɔrɔla ka fɔ ko admadenw sosiyete caman sigi ka kɛɲɛ ni tariku yɛ, adamadenya dɔmakabaw yɛ sosiyete kila ka kɛɲɛ nu degerew yɛ ka yɛ fɔ ko jamakulu ma damakɛɲɛ nafanw kilacokola inafɔ nafolo, dawula, ani fagan la.
O bɛɛ n'a taa, sosiyete dɔw bɛ kungoyala ani sunmatigɛ kɛ sɔrɔ ba bɛ yɔ mununa (in fɔ tlingit) miniw tun bɛ sigila ɲɔgɔn fɛ an ka baraadabolo misinu sigi boɲa kɔnɔ inafɔ ɲɛmaya.
Sigi sariyaw miniw bɛ sibolo kɔnɔ bɛ yɛ kɛlɛn yɛ cogo dɔ la, wa hakilinaw bɛ ta forobayala bɛn kɔnɔ.
Politiki baara fosi tɛiy min ni fagan cɛn yɛrɛ yɛrɛ bɛ a kɔnɔ, wa ɲɛmɔkɔ dɔrɔn sago dɛ bɛ kɛɛ, ladilikɛla sugudɔ ola sa, siyaw ka faraɲɔgɔnka tɛ gofɛrɛnema ka baara la.
Ka sabu kɛ u ka balo ko basigilendo, bɛgɛnmara jɛkulu be seka jɔni jamakulu fanba yɛ.
Misali la, dɔw bɛ kɛ bololabaarɛkɛla ye, u bɛ baarakɛminanw dila, kɛlɛkɛminanw, naminɔrɔw ani fɛn nafama wɛrɛw.
Nin du be fagan sɔrɔ tumadɔla ni u ka nafolo sankɔrɔtali yɛ.
Kungokɔnɔ falenfɛw bɛ tige ka u jɛni, wa o bugurugwɛ baara ka kɛ inafo nɔgɔw yɛ.
U be ka segi ka taga u bɔdugu kolo kɔrɔw la san caman kɔfɛ baara daminɛ tuguni.
Dugu jama boɲɛ dulolendon sɛnɛkɛ dugukolo hakɛla; o la dugu mɔgɔw bɛ sɛ ka jati ka adaminɛ dɔgɔmani kunda inafo mɔgɔ 30 fɔ caman kunda inafo mɔgɔ 2000.
Sosiyolɔgu yɛ sɛnɛ ɲɛtaa daɲɛ dulo baarafɛɛrɛw yiriwali yɛlɛmali min tun kɛra kabini san 8,500 min wolola sɛnɛ ani bagamarala forola la.
Dɛgɛrɛ fan ba ɲɔgɔndɛmɛ isitaratifikasiona bora agɛrɛgari sosiyetew dɛ la.
O bɛ na taa balomara yɔrɔ tun bɛ ka jidi ani muso jɔyɔrɔ tun ka dɔgɔ du balo kola, o la u tora ka kɛ cɛw ka jɔn yɛ.
Setigiya sisitɛmu fana yele kakɛɲɛ nisariya kɔrɔtalen.
Lamɛriki dugukolo sɛgɛsɛgɛli Ɛropu fɛ yɛ yɛlɛmadon capitalizimu yiriwali la.
Nin yɛ kɛlikɛ ɲanajɛkɛfɛn wɛrɛw sanakɔrɔtali la.
Nin farankan kɛla sababu ye yɛlɛma kuma min kɛla sokɔnɔ mara ɲɛta kan kɛla ko ye min befɔ ka caya.
O bɛ na taa tilenbaliya fagan boɲana ka tɛmɛ fɔlɔ kan.
Ka kɛɲɛni jamanakalan cokoya ye, a dɔkɔ yalen a be tilebenfɛ Ɛrɔpu jamanaw datugu, Lameriki jamana kɔgɔdugu fɛla, Australi ani Nuwɛl Zeland.
Ɛrɔpu jamanaw ka fara ɲɔgɔ kan jɛkulu ka nafa sɔrɔ sira dɔ ye kunafoni di sosiyete.
Tɔn dɔw sanfɛ kalanso, baarakɛlaw ani dɔnibaw tɔgɔla u kɛcogo be tali kɛ jɛkulu la inafɔ (misali la, American Mathematical Society, the American Society of Civil Engineers, walima the Royal Society).
Dunge yɛ jamakulu dalajɛn yɛ (nimafɛnw jɛkulu faralɛn ɲɔgɔn kan) ni kewalew yɛ miniw bɛ taga ni ɲɔgɔn yɛ inafo, dinɛ, tabiyaw, landaw, walima ɲanɔtɔ.
Nin sira fɛ ani fɔlɔ sariyabɔlɔ hakilina bɛ yɛ tɔgɔ kɛlɛn-a kɛra tɔgɔdayɛ wo, cikɛdugu yɛ wo, duguba yɛ wo, walima galodugu.
Jɛkulu tilan bɛ labɛnkokura fɛnkɔrɔɲinibaw fɛ tun dalɛn bɛ kunbaba kan kɔ ɲɔgɔnsirabɔ tɛmɛnin kɔnɔnana tun sirilɛn dɔ ɲɔgɔn furacɛjaɲali dɛ la.
Jɛkulu si tɛ kɛlɛn dɔrɔn yɛ walima dɔ wɛrɛ yɛ.
Jɛɲɔgɔnya tun kɔnɔnasurukulɛn dɔ fɔlɔ kabila dɛ fɛ, min kɔnɔnana dɛmisɛniw bɛ sigiɲɔgɔnya tagabɔlɔw kalan.
Sigiɲɔgɔnya yiriwali labaarabaw kan ka mɔgɔ kɛlɛn fɛ baara ani sira dɔn sigiɲɔgɔnya kɔrɔ lɔyɔrɔ fila bɛ famu sigiɲɔgonya sigibolo baa hukumu kɔnɔnana.
Sigiɲɔgɔnya fila ni ɲɔgon cɛ dancɛ la sigiɲɔgɔnya yiriwali ani sigiɲɔgɔnya sinsili yɛ porogaramuw ani ɲɛnabɔliw dama dɔ yɛ ni sigiɲɔgɔya yiriwali minaw yɛ.
Lakolon ya: Bɛ bila ka ɲini ka labɛn san fɛ, ka kɛnɛya di ani ka mankan tuma ba yɛlɛman, tuma mina mɔgɔw bɛ sɛra ka u yɛrɛ ka jɔliw ani u ka kariliw lakɔdɔniya, miniw bɛ adamadɛn bɛlajɛlɛn na.
Sigiɲɔgɔya labɛncɔgɔ nɔgɔma suguya saba min bɛiy yɛ labɛni min bɛ a daminɛ fɔ duguma, jɛɲɔgɔn ya sinsili, ani "sigibolo-dagalɛn sigiɲɔgɔnya labɛnlɛnin," (min bɛ wɛlɛ fana "sigiɲɔgɔnya labɛnlɛnin kumaba-dagalɛn," min ka misali yɛ sigiɲɔgɔya labɛnlɛnin min dagalɛn dɔ danaya kan, walima sigiɲɔgɔnya labɛnlɛnin min dagalɛn dɔ kɔngrɛgasiɔn kan).
Akisili la: Zuwɛn kalɔ tile 22, 2008 san.
Sigiɲɔgɔnya labɛnlɛni bɛ sɛ ka isinsi fɛn caman kan min tɛ kungɔ kɛrɛkɛrɛlɛnw dɔrɔn yɛ.
O jɛkulu sugu nunu bɛ bɛnkan latigɛli suu ani ka nɔgɔya ni sinsili yɛ sigiɲɔgɔnya kɛnɛya zenerali kan mintɛ jɛkulu nafaman kɛrɛkɛrɛlɛn yɛ.
Sigiɲɔgɔnya miniw sinsilin dɔ yɛrɛlalɔnko kan: ka adaminɛ sigida jamakulu mangani dɔ la, bɔlɔn sekɔ ni dɔnkɔ, siya jɛkulu, sekɔ ni dɔnkɔ suguya caman walima adamadenya sugaya caman, walima bi tile jiɲɛ kɔnɔ sigiɲɔgɔnya sekɔ ni dɔnkɔw.
Kɔkɛniɲɔgɔn yɛ mɔgɔw ni ɲɔgɔn cɛ sigiɲɔgɔnya wiritiyɛli kɔnɔ bɛ a ɲini ka kunafɔni di nɔgɔn ma kalanta kɛrɛkɛrɛlɛnw kan.
Kolɔnbagaw adamadenw ka ɲɛtaga hukumu kɔnɔ yɛ "adamadenw ka ɲɛtaga kolɔnbagaw yɛ" walima adamadenya kolɔnbagaw.
Kolɔnbagaw adamadenya ka ɲɛtaga hukumu kɔnɔ ka can ka sigida landaw de kalan, u ka kokɔrɔ, masalakulu, fɔli, ani sekoyira, ni sinsili yɛ adamadenw, koow, walima jamana.
Adamadenyakalan (inafo kokɔrɔw fanw dow) tɛ sɛ ka taga ni nin suguya nunu la kɛlɛn yɛ nɔgɔya la, ani adamadenyakalan bɔlɔfara wɛrɛw bɛ bɔli nin kɛnɛ nun la kɛlɛn walima a caman kan.
Antɔrɔpɔs kumasen (άνθρωπος) bɔra Grɛki kaan kumasen "adamaden" dɛ la walima "mɔgɔ".
O kɔrɔ ba yira kɔ, hali ni adamadenyakalan ka teli ka kɛnɛ kɛlɛn dɔrɔn dɛ kɔnɔnan fan dɔ sidɔn, u bɛ biyɔlɔzikali, kaankalani, kokɔrɔ ani seko ni dɔnkɔ lahaliyaw kunkɔ suguya wo suguya bila u hakili la tumabɛ.
Hɔlisim ɲinini bɛ adamadenya kalanbaw caman bila ka mɔgɔ dɔ kalan a sawra bɛ la, ka baara kɛ ni biyɔzɛnɛtiki, dugujukɔrɔ kokɔrɔ, ani kaankalani kunafɔni ni kunsina juatɛminɛ bi tile landaw kan.
Adamadenyakokɔrɔ kalani bɛ sɛ ka filɛ inafo sigiɲɔgɔnya dɔnnijɛ ani adamadenya ka ɲɛtagaw bolo dɔ.
San mugan sigiyɔrɔma kɛmɛ ani san mugan ni kɛlɛn sigiyɔrɔma kɛmɛ fan caman ka filɔzɔfi tun ɲɛsilɛn dɔ kaan sɛgɛsɛgɛli ani ɲiningali min ni o ya sɔrɔ, inafo Wittgenstein tun bɛ a fɔɔ cɔgɔminna, anw ga filɔzɔfi fili caman tun bɛ bɔ anw bɛ daɲɛbaju miniw fɔɔ; masalakulu tɛori yɛ kuma cɔgɔ ɲuma, jɛɲɔgɔnya, ani kuma sigibɔlɔw labɛn cɔgɔ ɲuma; ani kokɔrɔ kaankalanbaw tun yɛ kaanw yiriwali kalan waagati fɛ.
A tun ɲafɔra inafo "sariyabolow sisitɛmu", inafo "hakilina min bɛ sɛ ka bayɛlɛma" walasa ka sariya sɔrɔ, inafo "fanga" walasa ka mɔgɔw ka nafasɔrɔ siraw sariya tige, ani hali inafo "fama dɔ ka mara, min sɛmɛnin dɔ ɲangini" ɲɛsiranya kan.
Sariyaberew yɛ politikiw yɛ, ka sabu kɛ politikimɔgɔw dɛ yɛ u dan.
Inafo Immanuel Kant tun ya sɛbɛn cɔgɔ min na, "Grɛki mɔgɔkɔrɔw ka filɔzɔfi tun tilannin dɔ lɔnninjɛ saba: fizikiw, etikiw, lɔzikiw.")
Etiki sariyaw tɛ Shinto, Daoism, ani siirin wɛrɛ walima dinɛ lakikaw la.
Danaya sisitɛmuw bɛ ɲayiralifɛn lɔziki dɔ ladɔn dinɛw tɛ min yira ka sabu kɛ u ka kɔnɔnan na sɔsɔliw, kokɔrɔbɔ tan ya, ani galɔnw.
U ka kan walasa ka adamaden ka lahalaya famu.
Sigibaga tɛ dinɛ miniw na yɛ indoudinɛ, Shinto, ani duguden walima siinri dinɛw.
Ni wagati minna landa la dinɛw dɛsɛra ka u kuun tilɛn hami kuraw ma, o tuma dinɛ kuraw bɛ u kun bɔ.
Sekoyira ɲɛnɛmayali fɛna tun dɛmɛdɛmɛlin dɔ baarakɛlaw fɛ siratigɛw la, inafo folisɛn sɛbɛni ani ɲɛnɛjɛkɛnɛ labɛni.
Nin bɛ wɛlɛ kɔ sekoyira ɲɛnɛmayali.
Dɔnsɛn fana tun bɛ labaara walasa ka kunnafolifalen kuma-tan siraw ɲafɔ (farisɔgɔ kaan filɛ) adamadenw walima baganw niɲɔgɔn cɛ (dɔn, jatɔya dɔn filɛ), ani kɔmi fɛn niintanw na (Jiribuluw tun bɛ dɔnkɛ fuɲɛ kɔrɔ).
Bizantine kaw ani Gɔthic kaw ka sekɔyira Mɔyɛn Agiw wagati, ɛgilizi ka fanga tun bɛ i sinsi bibili kɔnɔ kumasɛn kan min tɛ cɛnw walɛyali yɛ.
Nin nasira tagabɔlɔ dɔ yɛ kɔ sigida kulɛri bɛ tɔ ka ɲafo dayira dɔ dɛ fɛ (a ka bi tile bɔɲɔgɔman yɛ wɔkɔlɔni yɛ).
A ka tɛli ka tagamasiɲɛbila dɔ dilani dɛ kɔfɔ kɛnɛ fɛrɛlɛn dɔ sanfɛ ni baarakɛminɛn dɔ digili yɛ a kan, walima ka tɔ ka baarakɛminan dɔ lamaga kɛnɛ fɛrɛlɛn sanfɛ.
O bɛ na ta, ni a bilala sekoyira hukumu kɔnɔnana o kɔrɔ bɛ a yira kɔ nin kɔkɛta laabarali ka taga ni desɛn, ɲagamini ani cɛɲali jatɛminɛliw walasa ka baarakɛlaw ɲaniya yira.
Fiman sirilɛn dɔ sanga la tilebenyan fan fɛ, n'ga fanwɛrɛ fɛ jeman dɛ bɛ sɔn ka kɛ a yɛ.
Kumaden "wulɛnma", misalila, bɛ sɛ ka dɔn yɛlɛmani caman daafɛ spɛkitɛri wulɛnma gwɛrɛgwɛrɛ kan.
Nin bɛ daminɛ ni cubizim yɛ ani a tɛ ka desɛn kɛ a kɛcɔgɔ la.
A kɔlɔlɔ yɛ, caman bɛ u ka san fɔlɔw tɛmɛ u ka kunnawɔlɔsɛbɛn minɛli kɔfɛ ka tɔ ka u yɛrɛ ɲininga u kan ka mun dɛ kɛ sisan, min bɛ wɔlɔ sɔrɔ fitini minɛni na u ka baaratigiya kɔnɔnana; yanni o tuma cɛ, kunnawɔlɔsɛbɛntigiw minuw bɔra baaradɛge porogaramuw la bɛ dɔn jɔna baara sugu kɔnɔ.
O bɛ na ta, seere jɔnjɔn fana bɛ a yira kɔ adamadenya ka ɲɛtaga kunnawɔlɔsɛbɛn bɛ miniw bɔlɔ kɔni bɛ sɔrɔ caman kɛ ka tɛmɛ baarakɛlaw kan duguma kalan kunnawɔlɔsɛbɛn tɛ miniw bɔlɔ, ani u ka baarakɛtaw ka wasa hakɛya bɛ sanga u tɔɲɔgɔn miniw bɛ baarakɛ kɛnɛ wɛrɛw la.
Inafo kunnawɔlɔsɛbɛn suguya miniw dira Kɛmɛsarada, o bɛ na taa, a bɔlɛn dɔ a fɛ adamadenya ka ɲɛtaga lɔnbagaw hakɛya bɛ ka dɔgɔya.
Fɛdɛrali ka nafɔlɔ dilɛn bɛ jɔyɔrɔ fitini dɛ ta adamadenya ka ɲɛtaga lɔnbagaw ka nafɔlɔ kɔ la ka tɛmɛ kɛnɛ wɛrɛw kan inafo STEM walima dɔkɔtɔrɔya.
Nin famuyali cɔgɔ, u ka fɔ la, bɛ mɔgɔ hakilina kɛlɛnw ka bɔ seko ni dɔnkɔ kabila kɛlɛnw na siri ɲɔgɔnna ani a bɛ sekɔ ni dɔnkɔ kɔtigɛbali suguya dɔ di ni tɛmɛnin filɔzɔfi yɛ.
Ka bɔ a sigiɲɔgɔnya timininandiyali la, siirin ibaminasiɔn yɛ minɛn nafama yɛ kokɔrɔw labɛncɔgɔ kura famuyali, sekɔ ni dɔnkɔ ani masalakulu.
Positistrikitiralisim yɛ gwɛlɛya dɔn gwɛrɛv cɔgɔ dɔ la adamadenya ka ɲɛtaga kalan min sinsilɛn dɔ jaabi kɔrɔmaw, ɲaniyatigiya, ani fatigiya.
Ka fara o kan, sɔsɔli hakilina, kamasɔrɔ adamadenya ka ɲɛgɛtaga ladɛgeli jaabi, bɛ sɛ ka laɲini hukumu wɛrɛw kɔnɔnana.
Nin diyanye sugu nunu tɛ taga ni damu kɛli kɛ'nyɛrɛye yɛ ani tubabu ka seko ni dɔnkɔ jansili yɛ tuma bɛ; o la a bɛ Jürgen Habermas ka laɲiniw jaabi miniw bɛ aɲini ka jɔyɔrɔ adamadenya kɔnɔ lagɔsi ani yɔrɔ miniw ɲiningaliw tun ma jaabi lahaliyaw ɲɛyira miniw ka nafa ka bɔn baarakɛnɛ min dagalɛn dɔ nafɔlɔtigiw niɲɔncɛ.
Halini a kɛra kɔ adamadenya ka ɲɛtaga lɔnbaw caman tun yɛ wilikajɔ kumaw kɛ ka ɲɛsi adamadenya ka ɲɛtaga lɔnbaw ma dɔw dɔnnijɛ jɔnjɔn kɔnɔnana tun yɛ wɛlɛ bila u ka sɛginni ma ka naa.
A kaɲi ka filɔzɔfi ka kokɔrɔ lɔn.”
Kunnafolifalen (kabɔ Latin kumasɛn kommunikare kɔnɔ, min kɔɔrɔ yɛ "ka tilanikɛ"walima "ka jɛɲɔgɔnya kɛ ni") yɛ "jaabi gwɛlɛn yɛ tilaniw titati min bɛ yɛrɛbakun ni tɔw ni ɲɔgɔn cɛ, kɛnyɛrɛyɛ ani bɛɛjɛ, ani kɔnɔnan miriya ni kɛnɛkan kuma."
Kumalaseta labɛni (kɔnɔna tɛkiniki walima hakilina jagabɔ wɛrɛw kuma min bɛ na fɔ kan).
Mangan juu inafo allah ka fanga dilɛnw ani tuma dɔw la adamaden ka baaraketaw (min kɛra ni ŋaniya yirayɛ ani min ma lawili a kama) bɛ ka a daminɛ ka tagamasiyɛn kɛnɛman jɛnsɛn ka bɔ tilikɛla fɛ ka taga sɛ cirasɔrɔbaga ma.
Bayɛlimali ani ka kɔrɔ dɔn kumalaseta lakiika la sikana bɛ min na.
Sɔmi misaliw yɛ dabɔnkamaw yɛ, lamagaliw miniw kɛra ni ŋaniyayira yɛ inafo tige fiyɛkuw walima ɲiɛkɔmi, ani fana min madabɔnkama, inafo wɔsiji.
O cɔgɔya kɛlɛn na, masalabolo sɛbɛnɛw bɛ kumatan minew dɔw ladɔn inafo tige la sɛbɛni kɛcɔgɔ, kumadenw furancɛ labɛncɔgɔ ani ɛmɔtikɔniw laabarali walasa ka tin yira.
Kumatanya kunnafolifalen ka baara adamadenya kɔnɔ dɔw yɛ ka dafali kɛ ani ka sɔni kɛ, ka sabatili kɛ ani ka kɔrci kɛ, ka lɔyɔrɔta kɛ ani ka nɔkansigi kɛ, ka sɔminɛ ani ka hakɛya bɛrɛbɛn, ani ka kumaselata dɛnɔtatiwi sɔsɔ.
Walasa ka kunnafolifalen bɛ lajɛlɛn sɔrɔ, kumatan siraw bɛɛ lajɛlɛn inafo farisɔgɔ, ɲɛda, kaan, yɛcogo, magali, janya, wagati, ani lamini fanga wɛrɛw bɛɛ dɛ kan ka laabara ɲɛda-ni-ɲɛda kumaɲɔgɔnya tuma.
"Kumatanya kɛwalew bɛ sɛ ka kɛ dinyɛlatigɛ kaan sisitɛmu cogoya dɔ yɛ."
Kaan kalani bɛ kɛ ni fanga ba yɛ hakɛlamanyala adamaden ka dɛmisɛniya tuma.
Kaan miniw labɛna inafo Esiperanto, ɔridinatɛri kaanw, ani jatibokalan fɔrmalisimiw tigelɛn tɛ jagɔsa la ka bɔ adamaden ka kaan bɛ marafɛn miniw tilan na.
Kaan marafɛnw maralɛn dɔ sariyabolow dɛ fɛ.
Sinama jama ka hakilina na, diɲɛ kɔnɔ bɔbɔkaanw (misali la, l'Amɛrikin jamana bɔbɔkaan) bɛ jati inafo daala kunnafolifalen ka sabu kɛ u ka daɲɛbaju, sariyasun, ani ɲaɲininin labɛniw ani kabilasigi miniw ni a bɛ taga ɲɔgɔnna bɛɛ lajɛlɛn inafo kaan fɔlɛnw.
Kunnafolifalen bɛ i na fɔ cogoya minna kɔrɔ dilen dɔ ani alaaselɛn dɔ ni ka ɲini ka famuyali tilanɛn labangɛ.
Kumaɲɔgɔnyasira, tagamasiɲɛw bɛrɛbɛnɛn dɔ min ma walasa ka kumalase.
Tagayɔrɔ, kumalaseta bɛ se yɔrɔ miniw na.
Timinandiyawari fɔiy tɛiy bilakun wɛrɛw kama.
Timinandiyawari fɔiy tɛiy lɔyɔrɔ wɛrɛw hukumu kɔnɔnana.
O kɛwalɛ nunu bɛ sɛ ka sawura caman ta, kunnafolifalen suguya caman la kɛlɛn na.
Sintakitiki (tagamasiyɛnw marafɛn sawuraw).
Ka sabu kɛ nin dɔgɔyali nunu yɛ, Barnlund (2008 san) tun yɛ kunnafolifalen bɛnkan suguya dɔ kɔfɔ.
Nin kunnafolifalen miirina filana, min bɛ wɛlɛ kɔ tere ɲayiralifɛn walima lɔliba ka kɔ yɛcogo, bɛ i daga mɔgɔ kɛlɛn ka kunnafolifalen bɛ kɛ cogo minna dɛ kan inafo kɛcogo pɛrɛpɛrɛlatige kumalaseta bɛ bayɛlima cogomina.
Cilasamabaga ka yɛrɛwɔlo filitiriw ani Cilasɔrɔgaba ka yɛrɛwɔlo filitiriw bɛ sɛ ka sɔgin ka da kabila landaw, seko ni lɔnko, walima cɛnimusoya; min bɛ sɛ ka kumalaseta kɔnɔna kɔw kɔrɔ yɛlɛma.
Halini fɛndɔw inafo seriya livuruw bɛ tɔ ka dɔn a kɔnɔ ni cogoya yɛ, u ka jɔyɔrɔ ti ka yɛ faansi cogoya nin na, min bɛ gwɛlɛya caman dɔn a kɔ la.
Baarada danyɔrɔ bɛ miniw ka sɔrɔda la bɛ sɛ ka surandi ka dɔn baarakɛta dama dɔ dɛ la, tuma mina tɔɔn bɛlɛbɛlɛ baw bɛ sɛ ka kunnafolifalen suguya caman kɛ.
Kunnafoni lamini yɛ mɔgɔw, tɔɔnw, ani sisitɛmu miniw bɛ faraɲɔgɔn kanw kɛ, kɛcogo sira, duruntuli, walima ka waleya kɛ kunnafoni kan.
Daala kunnafolifalen mɔgɔ fila ni ɲɔgoncɛla kumalaseta suguya fila dɛ bɛ ci ɲɔgɔnma: kumalaseta kɔrɔma ani kumaɲɔgɔnya kumalaseta.
Nin kalan dɛ yɛ mɔgɔw bɛ u ka kɔɔw ani tagabolow ɲɛfɔ cogominna yɛ.
Kunnafolifalen dayɛlɛnɛn ni kɔnɔgwɛlɛn kɛlɛn bɛ sɛ ka yɔrɔ cogoya kɛ cogo la minna lu kɛlɛn kɔnɔ denw bɛ sɛ ka u ka kɛlɛw, a ni u ka fɛɛ, ni kanuya ɲɛfo ɲogon yɛ.
Kɔɲinaw yɛ tɛoriw dɔw yiriwa walasa ka kunnafolifalɛn tagabolow famu.
Nin bɛ kuma tan ya fana ladon kunnafolifalen "lɔniya tigitigi", min bɛ bɔ tuma mina mɔgɔ dɔ yɛ daɲɛ faranfasibali dɔ walima daɲɛ sogolonin dɔ, dɔgɔtɔrɔ ya kan dɔ, walima sawura dɔ walima lamini dɔ cogofɔli cilasɔrɔbaga tun ma min famuya fɔɔ.
O cogoya kɛlɛn na, baarakɛ mina kɔrɔ walima min ka wagati tɛmɛna, kɛrɛkɛrɛni ya la labɛni ka fɛɛrɛsira yiriwali kura yira ka sansɔrɔbaliya, bɛ sɛ fana ka kunkow dɔ la bange.
Misaliw bɛ sɛ ka kɛ baaradabolo labɛni yɛ min jɛlɛn tɛ ani o la ka jɔn ni jɔn bɛ kuma na kɔ gwɛlɛya.
A ka fisa ni nin kumaden suguya nunu tun kunnasagola nin sira wɛrɛw yɛ tuma o tuma ni a bɛ sɛ ka kɛ.
O na ta bɛɛ la, kɔɲɛɲini kunafolifalen kɔnɔnana tun ya yira kɔ ɲagamini bɛ sɛ ka nani yɛrɛwɔlɔya yɛ kɔɲɛɲini fan fɛ tuma mina danaya ma sanfɛlasɔrɔ.
O yɛ tuma mina cilasamabaga bɛ ka hakilina dɔ walima kumaden ɲafɔ n'ga cilasɔrɔbaga bɛ ka a famuya cogoya wɛrɛ la.
O yɛ, kɔ la sɛgin la, bilali kɛ ka taga yɛlɛmali ba dɔ fan fɛ siifinw ka kunnafolifalen kɛcogoya la ani a bɛ jatiminɛ bɔli u yɛrɛ ka sɛbaya kan kunnafolifalen ani gwɛrɛ ɲɔgɔnna na.
Kɔrɔfɔli ɲasiranya ɲɛ - Nin yɛ fɛn ba yɛ min bɛ kunnafolifalen ko ɲuma bali.
O tɛ dan ka i ka danaya tagaɲɛfɛ dɔrɔn n'ga a bɛ fana i ka kaan ani i ka kumadengafe fisaya.
Kewale suguya dow fana bɛ sɛ ka gwɛlɛya dɔn kunnafolifalen na.
Desambigiwizasiɔn kɛwali bɛ ɲɛsi ka ɲini ka dɔ bɔ mankan na ani fɔladegi jugu, tuma min na kɔrɔkɛnɛ yankan walima tagamasiyɛn kɔrɔ bɛ sɛ ka mankan muradu dɔ yɛ, walima kɔrɔ caman ɲiɛ kɔrɔ, min bɛ a kɔrɔ gwɛlɛya.
Misalila: kumadenw, kalankalanw ani tagamaseerew si ni si kɔrɔ tɛ kɛlɛn yɛ seko ni lɔnko suguya wɛrɛw kɔnɔ.
Ka kunnafolifalen ka kɔrɔlɛnsira lahalayaw famu bɛ a yira kɔ seko ni lɔnko wɛrɛw ka lɔniya bɛiy walasa ka kumaɲogonya kɛ ka ɲɛɛ seko ni lɔnko mɔgɔ ni ɲɔgɔncɛ.
A bɛ kankɔnɔna mangaw fana ladɔn ani seko ni lɔnko danfaraw bɛ bɔli ba kɛ nunu bɛ dɛ kan ka tɛmɛ dancɛw fɛ.
Nin hakilina bɛ yɛlɛma ka bɔ seko ni lɔnko kɛlɛna ka taga dɔ wɛrɛ la ka sabu kɛ kɛnɛ yamariyalɛnw bɛ yɛlɛma jamana miniw tɛ kɛlɛn yɛ kɔnɔ.
Kɛwale dɔw miniw bɛ sɛ ka nin hakilina ɲɛfɔ yɛ ɲɔnsigi, kumabaliyan ani jaabili wagati kumaɲɔgɔn ya tuma.
Jamana dɔw miniw tɛ kɛlɛn yɛ kɔnɔ, lamagali cogow ani jɔcogow bɛ labaara walasa ka kumalaseta miniw tɛ kɛlɛn yɛ gansi.
Yiri liliw bɛ kunnafolifalen kɛ ni rizɔm ka bakitɛri, fiyenanw, ani fɛnɲanamaniw miniw bɛ dugu jukɔrɔ yɛ.
Bɛnbaliya la u bɛ wolo gamanmafɛnw dɔw la miniw bɛ dumunfɛw wɛɛle miniw bɛ bɛn binɲimila nunu kan.
Biɔsimiki cikɛfɛnw bɛ falenfɛn min dancogo yɛlɛmana ka rɛyakisiɔn fungal lawili cogoya kɛrɛkɛrɛ na, ni tuma mina o mɔlikili labɛnkisɛ kɛlɛnw tɛ biotiki kumalasetaw fan dɔ yɛ, u tɛ falenfɛn min dancogo yɛlɛmana ka rɛyakisiɔn fungal lawili.
Quorɔm yɛli lahoroma la, bakitɛriw bɛ sɛ ka sɛliliw cayahakɛ kuntilenyɔrɔ dɔn, ani ka zɛni ɲafɔcogo latilɛn ka bɛn ni a yɛ.
Kunnafoni, bakuruba fɔɔ la, bɛ minɛ, bɛ labɛn ani kunnafoni kɛrɛkɛrɛnɛw.
Kunnafoni sirilɛn dɔ kunnafoni dɛ la.
Kunnafoni bɛ sɛ ka lase a se wagati la, kunnafoni marali fɛ, ani kɛnɛ, kunnafonifalen fɛ ani yɔrɔjankunnafɔnifalen fɛ.
Kunnafoni bɛ sɛ ka kɛ sariyaden sawura suguya caman na kumayɛlɛma ani a gansili la (misali la, kunnafoni bɛ sɛ ka kɛ sariyaden yɛ tagamasereya juru la, walima ka gansi tagamasereya sira fɛ).
Hakili filafila fan do fɛ ni sikana kɔ kɔdɔ bɛ na kɛ bɛ yɛ kɛlɛn yɛ.
Ka fara o kan, īnfōrmātiō kumaden tun bɛ Latin kaan yɛrɛ kɔnɔ ka kɔrɔ a kɔɔrɔ tun yɛ hakilina walima miiriya, n'ga yala min lasamali kunnafoni kumaden langlɛ kaan na kɔnɔnasuruku jɛlɛn tɛ.
Bi tile Greek jamana kɔnɔnana, Πληροφορία kumaden bɛ fɔɔ donwodon ani a kɔrɔ yɛ kɛlɛn dɛ yɛ inafo kunnafoni l'anglais kaan na.
A fɛrɛkɛnɛ tun lasigira ka sabu kɛ Harry Nyquist ani Ralph Hartley san 1920 sigiyɔrɔma kɛmɛ kɔnɔnana, ani Claude Shannon san 1940 sigirɔyɔma kɛmɛ kɔnɔnana ka baaraw yɛ.
Antɔrɔpi bɛ sikana caya hakɛya min bɛ dɔn wariyabulu walɛri kɔnɔ pɛrɛpɛrɛlatige a kunfɛ walima jaabi labɛnsira kunfɛ.
Kunnafoni ka tɛori kɔnɔna ko misɛniw kunbaw bɛ sariyaden sun ladɔn, jatibo sɔgɔlonin tɛori, kunnafoni jatibo tɛori, ani kunnafoni tɛori lakana.
A ka livuru kɔnɔ Sansori Ekolozi biofizisisi David B. Dusenbery yɛ nunu wɛlɛ ko dɔnikun.
Ni a bilala baara la, kunnafoni ka teli ka tɛmɛ stimili fɛgɛmaw dɛ fɛ miniw kan ka yɛɛ sisitɛmu sansɔriyɛli kɛrɛkɛrɛnɛn dɛ fɛ min jukɔrɔma dɔnin dɔ barika dɔnin do fɛ yani a ka sɛ ka baarakɛ ɔriganizimi walima sisitɛmu fɛ.
Nukɛlɛotidis ka tuguɲɔgɔnna yɛ nyɛmada yɛ min bɛ organizimu ka labɛncogo ani a ka yiriwali kɔnɔnasuruku ka sɔrɔ mago ma jo hakili dayɛlɛ la.
Dakuru wɛrɛw la, a bɛ sɛ ka fɔɔ kɔ kunnafɔni nin sira fɛ yɛ fɛndo yɛ min bɛ sɛ ka filɛ inafo joyɔrɔtala, halini a sɔrɔ a ma dabo walima ki yira o kun kama.
Yalila a jaabi bɛ lɔniya dɔ di sirilɛn dɔ kunnafoni dira mɔgɔ min ma dɛ la.
O yɛ kunnafoni yɛ min hakɛya bɛ son ka bɛn CD-ROM 61 dɛ ma mɔgɔ kɛlɛ wo kɛlɛn ta san 2007 kɔnɔnana.
Mangan tali lasagoli bɛ a lasabati ko mangan talɛn dafalɛn ka mara a nafa jaɲa wo jaɲa.
Beynon-Davies bɛ kunnafoni min hakilina kunsiyɔrɔ ka can ɲafo tagamase kumasenw ani tagamasereya sisitɛmuw.
Paragimatiki ɲɛsinin dɔ kunnafoni kun dɛ ma.
Kumakaan wɛrɛw la, paragamatiki bɛ kaan siri kɛwale la.
Sɛmantiki yɛ tagamaseereyaw kɔrɔ kalani dɛ yɛ - tagamaseereyaw ani jogɔ ni ɲɔgon cɛ jɛɲɔgɔnya.
Sintakisi inafo kɛnɛ bɛ kunnafonifalen sawura dɛ kalan lɔziki kumadenw kɔnɔnana ani tagamaseereyaw sisitɛmuw ka sariyasun.
A naana ni kunnafoni lɛkisikogarafiki hakilina musakao yɛ ani a kuma na kumadengafe labaarala bɛ sɛngin min kɛ kan walasa ka a ka kunnafoni folo sɔrɔ ni ka a famuya cogominna u bɛ sɛ ka kunnafoni di.
Kumaɲɔgonya lahaliya kɔnɔnana ŋaniyaw bɛ fɔɔ kumaselataw fɛ tagamaseereya miniw bɛ talikɛ ɲogon na suguya caman bɛ min na ka bo kaan dɔ la min famuyalɛn dɔ miniw bɛ kunnafonifalen kɔnɔ bɛ fɛ.
Kunnafoni filɛli (kuma la surunyala infoVis) sirilɛn dɔ jatibo ani jatiden kunnafoni ɲɛyiranya dɛ la, ani a bɛ labaarali kɛlaw dɛmɛ ka suguyaw lɔn ani ka kɔɔ miniw ma sirasɔrɔ yɛɛ.
A daɲɛ bɛ laabara ka can sɔsiyɔlozi ani adamadenyasira lɔnniw ani fana filɔzɔfi ani biɔtiki kɔnɔnana.
Sosiyete yiriwalenw kɔnɔ a bɛ sɛ ka kɛ a sinsinlen dɔ kɛrɛkɛrɛyala sinjisira dɛ kan ani yankan tilalenw tuma mina sosiyete miniw yiriwala kɔjugu bɛ tɛori suguya caman sogolon ɲɔgɔnkan inafo min bɛ bɔlɔdon kɛ ɲogon dɛmɛ suguya dɔ, walima, jɛɲɔgɔnya sigida kɛlɛn na.
Durkheim yɛ mekanikali ani ɔriganiki ɲɔgɔn dɛmɛ yira inafo a ka sosiyetew ka yiriwali tɛori fan dɔ Baara Tilanin Sosiyete kɔnɔ san (1893).
Collins ka Sosiolozi Daɲɛgafeba, gafefura p405-6.
Ɲafɔli: a ka sigiɲɔgɔn jɛɲɔgɔnya min sisinlɛn dɔ sirimɔgɔla kan min bɛ adamadenw ni ɲɔgɔn cɛ sosiyete miniw yiriwara kɔsɔbɛ kɔnɔ.
Filozofikɛla kɔrɔ folow inafo Sokarates ani Aristote yɛ ɲɔgɔndɛmɛ masala inafo danbe jogodon bili ka sabukɛ walasa ka i ka jiɲɛ la tige jabɔ mɔgɔ kan ka to ka kewalew kɛ ani ka i jogo bɛn ni sigiɲɔgɔnw ta yɛ.
Bi tile biotiki kewalɛw kɔnɔna surukulɛn dɔ kɔsɔbɛ Emmaniel Kant ka Katɛgɔrical Impɛrative hakilina fɛ.
Kɔkan-kɛnɛ kalanw tun tɛiy fiyɛw.
A folow tun kɛra kalan kɛnɛ lafasabaw yɛ, a filananw tun kɛra bi tile kowkurakurayali tɛori fɛmɔgɔw yɛ.
Ka'a ta san 1953 la ka na san 1966 la a yɛ $270 million dɛmɛ dɛ di sanfɛ kalansɔ 34 ma kɛnɛ ani kaan kalanw kama.
Porogaramu nafama ani kumaba dɔw tun tugura Ford taw ko.
Dɔw tun yɛ u sinsi, o na taa bɛ la ko, ni u yɛ u daga sanfɛ kalanso siisɔ la ka ban dɔrɔn, kɛnɛ kalanw bɛ adaminɛ ka azanda wagalɛn ba ani hakililabaara dunɛn faraɲɔgɔnkan ka tɛmɛ gofɛrɛnɛman ka dɛmɛlitɔnw bɛ to ka min yɛɛ kan, i na fɔ Lamɛriki santiriki tɛ.
Baarakɛɲɔgɔnya kɔɲɛɲinini kɛnɛ wɛrɛw inafo mussoya kalanw, cɛnimusoya kalanw, lujuratoya kalanw, Gorjɛgeniya kalanw ani siya kalanw (ka fara Lamɛrikin jamana Afriki jamana kaw kalanw, Lamɛrikin jamana Azi jamana kaw kalanw, Latino kaw kalanw, Sikano kaw kalanw ani Lamɛrikin jamana yɛrɛwolo kaw kalanw kan) tɛ kalanw kɛnɛ fan do yɛ n'ga tuma dɔw la u bɛ dɔn a masala dɔw la.
Dɛmogarafi (min bora ɲanɔrɔ demo- la ka bo Greeki koro kan δῆμος (dēmos) min kɔrɔ yɛ kɔ 'mɔgɔ', ani -garafi min bora γράφω (graphō) min kɔrɔ yɛ ko 'sɛbɛni, ɲafɔli walima sumayali') yɛ fasojama ka statisitiki kalan yɛ, kɛrɛkɛrɛyala adamadenya.
Farigwanto jama dɛ fɛɛrɛsɛbɛ sanfɛ ko yɛ dɔkɔtɔrɔ sɔ bɛ la, inafo farigwanto, ɛmɛrzansi dɔnɲɔgonna kunnafoniw ani farigwanto ka dɔkɔtɔrɔ sɔ kunnafoni taliw.
Dɛmogarafi daɲɛ bɛ fasɔjama bɛɛ lajɛlɛn ka kalan dɛ kɔfɔ.
Moyɛn azi kɔnɔnana, Kerecɛnya lɔnibaw tun yɛ wagati jan kɛ ka'a sɔrɔ u tun ma sɔn dɛmɔgarafi ka kilasikali hakilinan na.
Dɛmɔgarafi ka kɔnkawili kalanw la kɛlɛn bi tile kɔnɔ tun yɛ Natirɛli ani Pɔliki Jatiminɛw min Labɛna Bills of Mortality kan san (1662) kɔnɔnana John Graunt fɛ, balɔcogo folo folo sawura gafe dɔ bɛ min kɔnɔ.
A ka baara yɛ Thomas Robert Malthus kɔnɔnasuruku, min, ka to sɛbɛni na san 18 sigiyɔrɔma kɛmɛ laban tuma na, tun bɛ ka siran, ko ni o ya sɔrɔ a ma sɛgɛsɛgɛ, fasɔjama cayali bɛ tɛmɛ balɔ sɔrɔta kan, min bɛ sɔrɔ ka naani balɔ ko dɛsɛ ani fantaya yɛ (Malthusian catasitɔrɔfi kɔnɔnana filɛɛ).
Danni dɛ yɛ dɛmɔgarafi ka kunnafoni faraɲɔgɔn kan sira suguya tilɛnin dɔ wɛrɛ yɛ.
Sɛgɛsɛgɛliw bɛ bɔli danniw kɛli kɔfɛ walasa ka dɔn ni o ya sɔrɔ jati cayara walima ni o ya sɔrɔ a dogoyara.
Sira tilɛn suguya wɛrɛw bi tile dɛmɔgarafi kɔnɔ bɛ mɔgɔw ɲiningali u ka balimaw, somɔgɔw, ani denw la ladɔn.
U bɛ mɔralite ɲayiralifɛnw ladɔn (ka fara ɲɛnamaya tabali, Gompertz ka ɲayiralifɛnw, latigɛw ka ɲayiralifɛnw, Kox tilancɛ latigɛw ka ɲariyalifɛnw, ka caman tigɛ ka bɔ ɲɛnamaya tabaliw la, lɔzitiw ka rɛlasiɔn ni zira yɛ), bangeli (Hernes ka ɲayiralifɛn, Coale-Trussell ka ɲayiralifɛnw, pariti ka ɲɛtaga rasios), furu (Kɛlɛnya kɔrɔ furu la, gafe fura ɲayiralifɛn), lujuratoya (Sullivan ka fɛɛrɛsira, jamana caman ka diɲɛlatigɛ tabaliw), fasojama jaboliw (Lee-Carter ka ɲɛyiralifɛn, Leslie ka Matrikisi), ani fasojama mɔmantumu (Keyfitz).
Sii kɛrɛkɛrɛnɛn min bɛ sɛ ka bange hakɛya, san kɔnɔ bangeni jatiden 1,000 sarala muso kunda sii jɛkulu kɛrɛkɛrɛlɛn dɔw la (dɛlina la sii san 15-19, 20-24 ka to ga taga.)
Siimaya (walima sii jigiya), san hakeya adamaden min sii hakɛya dɔnin dɔ bɛ sɛ ka i jigi da min kan ko'a bɛ o balɔ nin wagati saya dankunw na.
Fasojama min dagalɛn dɔ yɔrɔ kɛlɛn na, kɛlɛn min basigilɛn do ani min boɲa hakɛya tɛ yɛlɛma (danfara min bɛ bange jona ani saya jona ni ɲɔgɔn cɛ hakɛya yɛ fu yɛ).
I janto ka fo saya jona hakɛya inafo a ɲafɔra cogomina sanfɛ ani ka bila kataga fasojama kuturu kɛlɛn kan bɛ sɛ ka bilali kɛ ka taga galɔn sira kan.
Mɔgɔ miniw bɛ u siya jamu falen walima miniw ka siya sɛɛrɛ tagamasiɲɛ gofɛrɛnɛman ka jati kɔnɔnana bɛ yɛlɛma wagati bolo fɛ bɛ sɛ miiri inafo u bɛ taga tunga la walima u bɛ bɔ fasojama jɛkulu deni dɔ la ka taga dɔ wɛrɛ la.
Bisigi min bɛ nin sɛkisɔn kɔnɔ bɛ san (2004) UN ka jiɲɛ kɔnɔ jama jabɔ laban dɛ yira ka bɔ san 2150 kɔnɔ (wulema = bɛlɛbɛlɛ ba, worojima = hakɛlaman, binkɛnɛman = dɔgɔmani).
Saya cayahakɛ yɛ sababuyaw, nɔfɛkow, ani min bɛ dankari kɛ saya sira la fasojama mɔgɔw hakɛsumayali kalan yɛ.
Tunkalataga kɔɲɛɲinibaw tɛ jama ka sigiyɔrɔfalen wɛlɛ kɔ 'tunkalataga' fo ni u mɛɛna yɛn cɔgɔ sugu dɔ la.
Dɛmɔgarafi bɛ kalan bi tile la sanfɛ kalansɔ caman nan jiɲɛ kɔnɔ fanbɛ, ni ka tɔ ka sanfɛ kalanden miniw bɛ dɔni lɔn adamaden ka ɲɛtaga, jatibo walima dɔkɔtɔrɔya kalanw la sama.
O hukumu kɔnɔnana, mɔgɔ bɛ sɛ ka kunnafoni lɔnniya filɛɛ inafo baarafɛɛrɛw yiriwali dantigeli jaabi dɔ, danaya min ba fo ko baarafɛɛrɛw yiriwali "bɛ yiriwa ni a yɛrɛ ka sariyadenw yɛ, ko a bɛ a yɛrɛ ka potansiyɛliw laben, min bɛ dantige u bɔlɔ kɔrɔ maramafɛnw dɔrɔn dɛ fɛ u yɛrɛ yiriwalibaw fɛ.
A bɛ yɛsin o lɔni bɔlɔ dɛ ma min sirilɛn dɔ a buruju, dalajɛnni, ɲanabɔli, bilanin, akisili, fɔladegi, gansili, bayɛlɛmali, ani kunnafoni labaara li ma.
Ko yɛ cɛn yɛ kɛrɛkɛrɛ yala tuma mina a sirilen dɔ hakilina nin nan min yiriwala A. I. Mikhailov ani Soviyetiki gafe sɛbɛna wɛrɛw fɛ san-1960 sigiyɔrɔma kɛmɛ camancɛ la.
Ɲafoli sinsilɛn dɔ minan miniw bɛ ka labaara suguya dɛ kan walasa ka kunnafoni kɔrɔma sama ka bɔ kunnafonisun kɔnɔ bɛ ka poiy kunnafoni kalanso porogaramuw la.
A bɛ sɛ ka labaara walasa ka dantigɛli kɛ antitɛ o kɔlɛ kan ani a bɛ sɛ ka labaara ka o kɔlɛ ɲafo.
Landala, u ka baara tun bɛ kɛla ni sɛbɛ labɔyɔrɔ minaw yɛ, n'ga o lɔntaw nunu bɛ ka labaara ka caya ni kuranma fɛnw yɛ, ɲanaye ta, lamɛli ta, ani dizitali minɛw.
Baaradaba kunda kunnafoni lɔnniyaw kunbora san 19 sigiyɔrɔma kɛmɛ tuma ani sigiɲɔgɔnya lɔnniya caman wɛrɛw kalanw.
San 1731 kɔnɔnana, Benjamin Franklin yɛ Philadelifi dugu sɛbɛnbondo cakɛda sigi sɛnkan, sɛbɛnbondo folo min tun yɛ jamana kɔnɔ denw ka jɛkulu dɔ ta yɛ, min tila ka na tɛmɛ gafɛw marali dɔrɔn kan ani ka naa kɛ lɔnniya sifilɛliwale kɛyɔrɔ, ani min tilala lɔnniya sifilɛliwalew jama ɲɛkɔrɔ jatigiya.
San 1801 kɔnɔ, Joseph Marie Jacquard yɛ sirayiraja sɔgɔnɛn dɔn faya taa walasa ka Faransi jamana gesedalaw ka baarakɛ cogow kuntigiya.
San 1843 Richard Hoe yɛ kunnafonidibaara yiriwa, ani san 1844 kɔnɔ Samuel Morse yɛ foroba kumalaseta tɛlɛgarafu folo ci.
San 1860 kɔnɔ sariyatabulon dɔ tun sigira Karlsruhe Technische Hochschule walasa ka simi nɔmankilatiri rasiɔnali ani sisitɛmatiki sigicogo kɛli masala.
San min dara o kan Sɔsiyete Royali yɛ a daminɛ ka a ka Gafew Katalɔgu gansili daminɛ London dugu kɔnɔ.
Kunnafoni lɔnniya kokɔrɔlɔnba caman bɛ Paul Otlet ani Henri La Fontaine dɛ tɔgɔ fɔɔ inafo kunnafoni lɔnniya faaw ni duniɲa jamakulu ka yɛrɛyirasɛbɛ insititi sigili yɛ (IIB) san 1895 kɔnɔ.
Gafefura marabaw tun yɛ tiiri ci fɛɛrɛ ani fɛɛrɛsiraw yiriwali nafa kan ka ɲɛsi ɲɔgɔndɛmɛ ɲatilennaw ma.
Otlet ani Lafontaine tun yɛ jɛkulu caman sigi sɛn kan miniw tun ɲasilɛn dɔ dansiginin li, yɛrɛyirasɛbɛ, duniɲa jamakulu jɛɲɔgɔnyaw, ani ka wolo o la, duniɲa jamakulu baarakɛɲɔgɔnya.
Nin dalajɛnni tun bɛ gafefura ani dansiginin sɛbɛ miniw tun falɛn dɔ ni kabinet sugandilɛn jaa ka tugu indɛkisɛki hiyɛrarsikali (min bɛ kunnafoniw tɔmɔ diɲɛ fan bɛ kabo sun suguya caman nan) ani baarada dɔ min bɛ jagobolo kunnafoniw ɲini (min bɛ ɲiningali sɛbɛnɛnw jaabi ni kunnafoni tigi tigiw yɛ miniw bora gafe sɛbɛnw kɔnɔ).
Ka fara o kan, landala danyɔrɔ kolow ni ɲɔgɔn cɛ bɛ ka daminɛ ka fɔsɔn ani kunnafoni lɔnniya lɔnbaga caman naana ni porogaramu wɛrɛw yɛ.
San 1980 sigiyɔrɔma kɛmɛ yɛ jɛkulu kɛrɛkɛrɛlɛn caman dɛ yɛɛ miniw yɛ ɲaniya yira kɔ u bɛ na yɛlɛmaliw jaabi.
Zhang, B., Semenov, A., Vos, M. and Veijlainen, J. (san 2014).
Tilani jama barokɛ yɔrɔ bololo sanfɛ fanga bɔɲana kɔsɔbɛ fɔ ka taga sɛ mɔgɔ miniw bɛ gansili kɛ bololo sanfɛ kan ka "a kɛ ka ɲɛ" ni u bɛ fɛ ka sansɔrɔ.
O sababu dɛ kama nin bolo sira nunu tun labɛna u sabu minu di kama. "
Pirivilɛziw dili ani labaaralikɛla miniw ma yamariya tigeli kɔ bɛ cogodi?
A bɛ kolo bolɛn dɔ dɛ kɔfɔ ani jɛɲɔgɔnya waleya min tun dagalɛn bonlɔcɔgɔ ani sariya farili ɲɔgɔn kan dizitali kɛnɛ kɔnɔ.
Kunnafoni ɔtɔmatiki ɲinini sisitɛmuw bɛ labaara walasa ka dɔ bɔ min bɛ wɛlɛ kɔ "kunnafoni damatɛmɛ" la.
Kunnafoni ɲinini baara bɛ daminɛ ni labaaralikɛla yɛ ɲinini daɲɛ dɔn sisitɛmu.
Sanni, fɛn caman bɛ sɛ ka o ɲinigali daɲɛ jaabi, adɔrɔ ni danfara yɛ jaabi tigi tigi hakɛyaw ni ɲɔgɔn cɛ.
Ka'a da fɛɛrɛsɛbɛ kun siratagama bɛ sɛ ka kɛ min yɛ kan, misali la, masalabolo sɛbɛ, ibamis, ɔdiyɔ, hakilila sirayiraja walima jaaw.
A bɛ fɔ kɔ kunnafoni ɲini, n'ga danfara bɛ, ani kunnafoni ɲini ni ɲɔgon cɛ (IR).
Loziki bɛ labaara walasa ka kɔrɔkɛnɛ tilelɛn dɔ di ɲanatigɛ latagalan kan ka boli cogomin na KR sisitɛmu kɔnɔ.
Foroba alalɔn do fana tun dɔ kɔ kasaraw inafo kɔŋɔ jugu ani sanji kasara yɛ alawadu miniw bɛ Sankolo ka ninsɔngoya yira ka ɲɛsi marabagaw ma, o la wilikajo bɛ kɛ tuma bɛɛ ka tugu kasara baw kɔ tuma min na mɔgɔw nin balawu nunu filɛɛ inafo tagamaseerew ka yira ko Sankolo ka Sarati dafrila.
A hakilina sira dɔ fɛ bɔlɛn dɔ Ɛrɔpu jamana ka hakilina min dalilu di masaw ma bɛ yɛ kɛlɛn yɛ; O ni a taa bɛ, ka sɔrɔ a ni Ɛrɔpu jamana taa tɛ kɛlɛn yɛ, a tɛ mara fanga wɛrɛ di.
Sankolo Sarati tun bɛ to ka fɔ Sinoi jamana filɔzɔfilɔnnibaw ani kɔlɔnbaw inafo sira dɔ walasa ka bɔ fama fanga dama tɛmɛ kɔ jugu, sisitɛmu kɔnɔ min ka sɛgɛsɛgɛli wɛrɛw ka dɔgɔn.
Ka'a ta a tɔgɔ ma, a mansasi mɛɛna wagati jaan min na masa 31 tun yɛ mara ta ka taga sɛ fo bɔnsɔn 17 ma.
Inafo wagati bɛ ka tɛmɛ, o na taa bɛ, famaw bɛ dantɛmɛwali boli duguma jama kan min bɛ naani jama murutili yɛ ani mangan.
U yɛ Sankolo Sarati dan walasa ka maratigiya ɲafɔ ani u ba fo ko walasa ka i ka mara sarati laban yɛ ka i ka mara kɛ ka ɲɛ Sankolo ɲɛɛ koro.
O na taa bɛ la, walasa ka jamana kɔnɔ den dɔw hakili sigi, u yɛ Shang cɛntala dɔw yamariya u ka tɛmɛ ni u ka masajamana dɛniw marali yɛ ni Zhou ka sariyaden ani ka bilasiraliw yɛ.
U tun sansɔrɔ fana ji kan kurun dilani la, min, a kɛ lɛn ka fara u ka sannayɛlɛ kan, yɛ u kɛ ji kan baarakela ɲuman baw.
Nin baara nunu tilan bɛ yɛ lagamuliw yɛ mansasi nin ka ɲɛtaga ani a ka politiki tɔɔn kan.
U ka baaraw folo la ka fanga marabolo ka nafa gwan, bonya, ani u ni duguma mɔgɔw cɛ la.
O marayɔrɔ nunu kɔnɔ kunnasigibagaw tun bɛiy miniw tun lasigira gofɛrɛnɛman fɛ, waleɲuman don na, u tun kan ka u ka kalikan bato gofɛrɛnɛma ba kɔnɔ.
Laban na, Zhou mansasi ka fanga jigina tuma minna, a tun silatununa Qin jamana fɛ, min tun dalen bɛ a la kɔ Zhou la kaw baarika tun bana ani u mara tun tilennin tɛ.
Nin seginkan baara nunu tuma, yɛlɛmaw tun kɛra marabolow la ani sariyakanko sisitɛmu dɔ layiriwala min ba dayira kɔ sariyabere bɛ adamaden bɛlajɛlɛn sanfɛ, marabaw bɛ a la.
Han mansasi sigili yɛ tagamaseere bila Sinoi jamana ka tariku wagati ba la ni yɛlɛmali kumaba jamana ka politiki ko nansira la.
A bilakun ba dɔ tun yɛ ka Sankolo Sarati yɛlɛmali mansasi duru nunu ni ɲɔgɔn cɛ ani o cogoya la Song mansasi ma ɲafo cogo sigi sɛn kan.
Marayoro caman tun bɛ u bolo fana ka tɛmɛ Sinoi jamana marabolo tow kan miniw tun dagalɛn dɔ kotigebaliyala tilebiyan fan fɛ.
Zhu Wen ani allah ka hina'allah Liang ka bagan ya jogow tun kɛra maloyala kɔ ba yɛ, ani o la ɲunu ɲunu kan tun cayara walasa ka u gwɛn ka bo Sarati kɔnɔ.
O na taa bɛ la, Kublai Khain dɛ tun yɛ masakɛ kɛlɛn min tun tɛ hinɛ yɛ tuma mina a yɛ Sankolo Sarati ɲiningali kɛ Yuan ka mansasi kɔrɔ golotigi caman tun bɛ a bɔlɔ ani Khan la kaw ka mɔgɔ dɔ do, inafo caman wɛrɛw miniw bɔra buruju kɛlɛn na kamasɔrɔ u ka landaw ani u ka seko ni lɔnko tɛ kɛlɛn yɛ inafo u kɛlɛkɛ ɲɔgɔn Sinoi jamana mɔgɔw.
Politiki dɔron dɛ tun dɔ ka ta adaminɛ fo a laban ani masakɛba ka laɲini ka kɛwalɛ ɲuma timɛ ka ɲesi Sankolo ma.
Murutili Yamariyali tun sɛbɛnin tɛ jamana marali sariyabolo fɔiy la.
Ka sabu kɛ sebaga dɛ bɛ min yɛ Sankolo ka Sarati soro ani min ya jɛ dantige, Sinoi jamana lɔnnibaw bɛ a filɛ inafo Vikitɔr ka kititigɛɲuman suguya dɔ, min bisigiyalen do kɔɲuman Sinoi jamana ka foroba masala "Sebagaw bɛ kɛ masaw yɛ, miniw ma sansɔrɔ bɛ kɛ sariya bɔɲa baliw yɛ" kɔnɔ (Sinoi kan: “成者爲王，敗者爲寇”).
A tun bɛ fɔ ko Silla masajamana fana yɛ Arijinɛ Sarati ta, n'ga sɛbɛni folow tun Josɛon Mansasi taa yɛ min tun yɛ Arijinɛ Sarati kɛ jamana ka hakilina kuntala surun do yɛ.
Viyɛtɛnam jamana camancɛ mansasi min tun tɛmɛna tun yɛ Kɔnfisianizim ta inafo jamana ka hakilina, min naana ni Viyɛtɛnam jamana ka niinsɔngo sara sisitɛmu yɛ Azi jamana tileben ni kɔrɔnya fan cɛ min sawura tun taara Sinoi jamana ka sisitɛmu sinɔsantiriki kan Azi jamana tilebenya fan fɛ.
Wagati jaan kofɛ, o mago tun bilala kɛrɛfɛ ka sabu kɛ Zapon jamana mansabon tun bɛ ka fɔ ko alɛ bora Zapon jamana ka tile allah, Amaterasu bonan kuntige bali dɛ la.
Hali Meiji Rɛstɔrasion kɔfɛ san 1868 kɔnɔnana, tuma mina mansakɛ tun bila tuguni politiki ko biro camancɛ la, mansasigilan yɛrɛ ka fanga tun dɔgɔyara kɔsɔbɛ Meiji ka oligarsi kɔrɔ.
Kunnafoni kalan yɛ lɔnni ani kalan kɛnɛ yɛ min bɛ ɲasin kɔnɔnan kow, kokɔrɔw, ani kunnafonisira caman kololow; kɛrɛkɛrɛyala, jama kunnafonisira.
Kunnafonisira kalan Ositarali jamana kɔnɔ tun yiriwala folo inafo kala fɛrɛkɛnɛ Vikitɔriyɛn sanfɛ kalansow kɔnɔ san 1960 damin tuma, ani camancɛ kalansow kɔnɔ san 1960 tilancɛ kɔnɔnana.
Camancɛ kalansow kɔnɔ, konkawili jabɔ kalan kalanni tun yɛ a daminɛ folo ka to ka kalan inafo Vikitɔriyɛn kolɛsi camancɛ yɛrɛkofɔsɛbɛn san 1960 tilancɛ tuma.
Ka bini o tuma a tun kɛra, ani a bɛ ka kɛ, VCE kɔnɔnan fan ba do yɛ.
A bolɛn tɛ a fɛ ko kunnafoni kalan tun bɛ kalan Nuwɛl galɛ di sidɛ jamana kɔnɔ camancɛ hakɛya la.
Harold Innis ani Marshall McLuhan yɛ Kanada jamana lɔnniba dɔɔnin baw yɛ ka sabu kɛ u ka dɛmɛw yɛ laminikalan kɛnɛw ani politiki nafarasɔrɔsira kan san 20 sigiyɔrɔma kɛmɛ kɔnɔnana.
Karlɛton Sanfɛ kalanso ani Western Ontario Sanfɛ kalanso, san 1945 ani san 1946 siniɲɛsigi hukumu kɔnɔ, yɛ zurnalisi ya porogaramu kɛrɛkɛrɛlɛnw walima lakɔlisow sigi sɛn kan.
Bi tile la, sanfɛ kalansobaw caman bɛ duguma kalanw di Kunnafonisiraw ani Kumaɲɔgɔnyasiraw kan, ani kanada jamana sanfɛ kalandenw caman bɛ niyɔrɔ ba ta o nasiradɔw fɛ, inafɔ: Brian Massumi (filozofi; kɔrɔlensira danbew kalanw); Kim Sawchuk (kɔrɔlensira danbe kalanw, musoya, kɔrɔlenya), Carrie Rentschler (musoya kalan), ani François Cooren (jɛkuluw ka kumaɲɔgɔnyasiraw).
Ɲɔgɔnnɔfɛtagama fɛɛrɛ ye fɛn min bɛ ŋinigali kɛ anw ka doɲɔgɔnanw ni diŋɛ walima ni hadamaden wɛrɛw cɛla kan.
McLuhan ya fɔ ko “fen tila fɛɛrɛw yɛ masin bokolo fɛɛrɛ yɛ” min bɛ adamadenw ka baara kɛ cogo yɛlɛmali cogo dantige ani jɛkulu ani “ɔtomatiki fɛɛrɛw yɛ a fan dɔ ni yɛ”.
Fɛn min bɛ kunnafonisiraw bɛ la yɛ walan wo walan “kɔnɔkɔw” yɛ walan wɛrɛ ta yɛ tuma bɛ.
Ni kuran yeelen kɛra walisa ka Juma don wulada fɛ tolan ci kɛ walima ka yeelen don i ka biro kɔnɔ i bɛ sɛ ka fo kɔ kuran yeelen kɔnɔnankɔ yɛ o kɛwale nunu yɛ.
Fo kuran yeelen kɛlen ka labaara walasa ka ko kurakura dɔ tɔgɔ wele dɛ a ka sɔrɔ ka dɔnn inafo walan.
Camancɛ ta fanga bonɲɛna ka sabu kɛ a bɛ, kunnafoni sira wɛrɛ “kɔnɔnana ta” dira a ma.
Kunnafonisira kalamaw fanga ka dɔgɔ ani kunnafonisira sumalenw fanga ka bon.
Kumaɲɔgɔnsira Siniwa jamana Sanfɛ kalansoba, min dɔnin bɛ inafo Beijing Broadcasting Institute, min bɛ ta fɔ san 1954.
Bourdieu ka sɛgɛsɛgɛli ya jira ko jabaranin tɛ yɛrɛmahɔrɔnya wala yɛrɛkunlabilali di i ko an ba miiri cogo min na.
Jabɔ kalanw hokumu kɔnɔna na, ko kura, Frankfurt ani Berlin tun fanga ka bon fɛɛrɛw tagaɲɛli la kunnafonisira yɛlɛmali la.
Ɲamɔgɔya so kurani ka gansi ko fɔlɔw la ye hakɛ min sɛbɛnna Helmut Kreuzer, Litterature Kalanw-Kunnafonisira Kalanw (Literaturwissenschaft – Medienwissenschaft), min bɛ laseliw fɔ kuma lasuruyala Düsseldorfer Germanistentag san 1976.
Alimaɲi kaw ka kalanso min bɛ kalan di kunnafoni ni Kumaɲɔgɔnya kan in sigira san 2005 Lutz Hachmeister ka kunnafonisira kalandenw fɛ, o ye sigibolo ye min bɛ ɲinili kɛ yɛrɛkunlabilali kɔnɔna minun bilalen bɛ u dama walisa ka ɲinikali kɛrɛnkɛrɛnlenya la kunnafoniw ni Kumaɲɔgɔnya hokumu kɔnɔna.
Medienwissenschaften ye kalan ye sisan min tɔgɔ ka bon ka tɛmɛ kalan tɔw kan Germany jamana la, ani mɔgɔ caaman kanbɔla sabu u ba miiri, ko ni kalan bɛ baara di mɔgɔ ma jabaranin, la wala kunnafonisira dɔla.
A ye san duuru bɛnka sɛbɛn dayira u la ani san fila baara dayira u la kuran kunnafoni di siraw kan.
A makɔnɔlen don ko lɔnniya kumaɲɔgɔnya sira fɛ ko u ka sinsin hadamadenw ka kumaɲɔgɔnya cogo ya kan, a ka k ɛkunnafoni sira ye wala a kana kɛ o ye, kunnafonisira kalanw bɛ ka kumaɲɔgɔnya dɔgɔya fɔ ka se kumaɲɔgɔnyama bɛnka ɲini ma.
Kumaɲɔgɔnya lonniyaw (wala min bɔra u la) bɛ se kalan Erasmust Sanfɛ Kalanso Rotterdam, Radboud Sanfɛ Kalanso, Tilburg Sanfɛ Kalanso, Amsterdam sanfɛ kalanso, Groningen sanfɛ kialanso, Twente Sanfɛ kalanso, Roosevelt Academy, Utrecht sanfɛ kalanso, VU Amsterdam ani Wageningen sanfɛ kalanso ani Research Centre.
Punjab Lahore Sanfɛ kalanso ye marada bɛ la kɔrɔbalen yen.
Kunnafonisira kalanw bɛ di UK fan bɛ la.
O bɛɛ n'a taa, ni programuw ka fɛn bonta bɛ tuma dɔw la kunnafonisira dɔw bɔ la i n'a fɔ—filimuw, gafe sɛbɛn gansili, tulon kɛ jaaw, ani ka to kav taga.
O sɔrɔla karamɔgɔ Siva Vaidhyanathan de sababu la, kɔrɔlensira seko ni lɔnko lɔnbaga dɔ ani kunnafonisira kalanso dɔ, ani fana lajɛ dayɛlɛ min kɛra ka ɲɛsin kunnafoni di siraw ani ladamuli ko ma Verklin, min kɛra Canoe Ventures ani UVA ɲɛmɔgɔba David Verklin fɛ.
Kunnafonin di sira kalan kunma min kɛra Radfort yɛ a yira ko mɔgɔ min bɛ sinsin kibarulase wangoli, gansili, walima bɔlɔlɔsira kuraw dilali kan.)
Bergson ye tɔnbolo dayɛlɛlen dɔ jateminɛ datugulen yen n'a y'o wele ko tɔnbolo datugulen wala sariya sisitɛmu datugulen ladamuli wala dinɛ la.
Soros, George, "Sisan walisa ka dɛsɛ," Jama Makokow san (2006).
Totalitarizimu ye politiki dɔniyaw wajibiya olu, minu tun bɛ miiriyaw bali kɔrɔfɔli la ani ka tiɲɛli kɛ dɔnniya hokumu kɔnɔna totalitarizimu jamanaw kɔnɔ.
Tɔnbolo datugulen kɔnɔ, a bɛ kɛ i na fɔ dɔnniya dɔw ani tiɲɛ laban bɛ ta fɔ se sisan ko dɔw wajibiyali ma.
Sabu sɔminin min bɛ bi kalata kola o ye ni ye ko kalata bɛ se ka soɲɛ, politiki kuma forobafanga kɔnɔna tɛ famuyali nafama di mɔgɔw ma bi tileni kan.
Popper ma halisa tɔnbolo dayɛlɛlen forobafanga wala kapitalizimu wala bila yɛrma ɛnafasɔrɔsiraw kan, gan kantigɛkan ka bɔ dɔ yɔrɔ ka ɲɛsin jɛkulu ma a ye, miiri o ɲɔgɔn na.
Kolɛsi minu bɛ kow latilen ye kiritigɛ maradaw minu jalakilen bɛ ka jamana ka nafa mara hali u yɛrɛw ka baara ta kan.
Misali la, baara kɛla si Ontario jamana la tɛ se ka baara kɛ jago wajibiyalenna ni a ma don Ontario baaraw kolɛsi la.
Weber fɛ, sosiolozi yɛ sigida kalan ani jogo ani ka mɔgɔw ka kokɛɲɔgɔnya sɛgɛsɛgɛ.
A kuma sen bɛ baara kɛ kosɛbɛ ani ka faraɲɔnga kɛ Florian Znaniecki "fɛn min bɛ se ka bali", kabini ɲɔgɔndɛmɛ tɛ ko tɛmɛ len yen fɔ sisan ko ani ko kunkɛnɛ.
Ni jatelen don i na fɔ fɛɛrɛ ye kabini kɔlɔlɔ tora ka ban.
Ni kalanden dɔ ya ɲɛnatɔmɔ ko a tɛna a kɛkaɲɛ kolɛsi la, u ba dɔn ko a ka gɛlɛn ka don sariyasira kalan na ani ka se ka fɛn bonta sɔrɔ o min ye kiritigɛ dɛmɛbagaya sɔrɔ.
Teriya sira nafa tilalendon fɛnsansɛbɛ ani fɛɲinisɛbɛ.
O fɛnɲisɛbɛw nana ni gɛlɛya caaman yen, hali kiritigɛyɔrɔ sɛbɛmaw sɛgɛsɛgɛra.
I na fɔ dinɛ sosiyete caman bɛ keleya ɲɔngɔna, u kan ka u yɛrɛw labɛn kosɛbɛ ani ka jabili di mago kɛrɛnkɛrɛlenw na ka bɔ dinɛ mɔgɔ dɔw yɔrɔ.
A dɔnnen kosobɛ ko eglisi miniw gwɛlɛn ka fanga ka bon ani u bɛ ka caya ka taga a fɛ bi tile Etazini jamana kan, ka sɔrɔ eglisi nɔgɔmaw bɛ ka dɔgɔya.
Kɛwale yɛrɛ (min dɔnin dɔ fana inafo ninkan kɛwalɛw): kɛwale miniw taara ka u sabu kɛ mɔgɔ do ka ninkan kɔw yɛ, walasa ka ninkankow ɲafo.
Ko jateminɛ baliw kɔnɔ yɛrɛminɛ foiy tɛ a la ani sutura foiy tɛ a la.
Ni ɲinifɛnw bɛɛ ma kɛ sɔrɔfɛnw yɛ dusukun na lafia tɛiy.
Foroba misali do yɛ jogo ani sugandili ko ɲuma sɔntanyajo.
Nin hakilina saba nunu tun siyirala Aristote fɛ ani hali bi tile la u bɛ kɛ masala caman daɲɛbolow yɛ.
Sɔrɔsira mikɔrɔlozi tɛori bɛ mɔgɔ jɛkulu ka kɛwalew jatiminɛ.
Nin o kɛli yɛ a bɛ dilikɛlaw bila ka to ka nɔgɔn dani kɛ ani o sɛn fɛ ka diyagoyasira do la bange sɔrɔ kɔnɔnana.
Sugandili ko ɲuma tɛori hali ni o ya sɔrɔ sɔrɔko lɔnnibaw kɛlɛn do ka a bila u ka mara kɔnɔ, a ni mikoroekonomi hakilinaw tɛ kɛlɛn yɛ.
Landala kɛwalew: kɛwale miniw bɛ labaara ni landaw yɛ, ka sabu kɛ u bɛ labaara tuma bɛ cogoya kɛrɛkɛrɛnɛn nan lahalaya dow la.
Landa yɛ kɛwale yɛ min dalɛn bɛ delinaw ni ɲɔgɔncɛ.
Delina yɛ dakun yɛ ka tugu ɲɔgɔn ko min bɛ kalan dɔni dɔni ka sɔrɔ bo ma kɛ a kalama.
Cooley ka hakilina ka to ka i yɛrɛ filɛ dungale la yɛ anw kuntilenyɔrɔ yɛrɛ yiriwali ko la inafo anw bɛ a yɛɛ la ani anw bɛ tow filɛ cogominna ani u bɛ sɛ ka anw ga kɛwalew filɛ cogomin na.
Jama ka baarakɛnafolo yɛ "jɛɲɔgɔnya siriɲɔgɔn na yɛ mogo miniw bɛ balo ɲɔgɔn ni ɲɔgɔncɛ ani ka baarakɛ sosiyete kɛrɛkɛrɛlɛn kɔnɔ, min bɛ a to o sosiyete bɛ baraakɛ ka ɲɛɛ".
San 19 sigiyoroma kɛmɛ tilancɛ folo la, de Tocqueville tun jatiminɛw kɛ Lamerikɛn jamanakaw ka bolo cogo min bolɛn dɔ a fɛ tun bɛ jama ka baarakɛnafolo yira ni ka ɲafo.
Sigiyɔrɔ mɔgɔw inafo mogo kɛlɛn bɛ na sɔrɔ kɛ ni a fanw tow bɛ la jɛlɛn, tuma mina mogo kɛlɛn bɛ na jɛɲɔgɔnya dɛmɛ nafa, hinɛ, ani sigi ɲɔgɔnw sɔrɔ.
Stein ka kumaw la san (1960:1): "Sosiyete min seko ni lɔnko danfarali laɲaga ani a sifilɛliwale lakanali songo ɲiningali tɛ sɛ ka kɛ daa dɔ minɛni carili kama mogow ani jɛkulu fila bɛ la."
Nin miiriya nunu bɛɛ dɛmɛna kosobɛ jama ka baarakɛnafolo hakilina yiriwali la san natola nunu na.
Robert D. Putnam (1993) tun yɛ a sula ko jama ka baarakɛnafolo baraakɛɲɔgɔn fɛ nɔgɔya ani ɲɔgɔn dɛmɛ sigiɲɔgɔnw ani jamanaw ni ɲɔgɔncɛ ani o la a bɛ kabini lanwalɛ ɲagamini kɛwalew sigiɲɔgɔnw ni ɲɔgɔncɛ kɛlɛ ko ɲuma, misali la kojugu.
Nan Lin ka hakilina jama ka baraakɛnafolo kan ni mogo wɛrɛ taa ti kɛlɛn yɛ: "ka nafolo don adamadenyala walasa ka nafa sɔrɔ a la sugu kɔnɔ."
Baraakɛnafolo daɲɛ tun bɛ labaara analɔzi fɛ ni sɔrɔ baraakɛnafolo sawura wɛrɛw yɛ inafo jama ka baraakɛnafolo bɛ fɔ ko u bɛ yɛ kɛlɛn yɛ (halini o yɛ a sɔrɔ a sumani ma nɔgɔn) nafaw.
Robison, Schmid, ani Siles san (2002) yɛ jama ka baraakɛnafolo ɲafoli suguya wɛrɛw sɛgɛsɛgɛ ani u labana ka fo ko caman ɲafoli jɔyɔro fa.
U tun yɛ a fo ko jama ka baraakɛnafolo ka wɛlɛ ko hinɛ: dɔ wɛrɛ ka hinɛ kun inafo jama ka baraakɛnafolo; hinɛ bɛ miniw dusukun na ka ɲɛsi tow ma bɛ jama ka baraakɛnafolo di.
Jama ka baraakɛnafolo fana ni soro tɛori ka jama ka baraakɛnafolo tɛ kɛlɛn yɛ.
A bɛ "walɛri di mɔgɔ miniw tun sirilɛn bɛ a la ma, ani Bistanderiw fana ma."
Robert D. Putnam fɛ, jama ka baraakɛnafolo bɛ "adamadenw ka siriɲɔgɔn na - sigiɲɔgɔnya gwɛrɛɲɔgɔnnaw ani kolasikinɲɔgɔnma sariyaw ani danaya min bɛ bo u la dɛ kɔfo."
O bɛ yɛɛ danaya hakɛya jigini la gofɛrɛnɛma fan fɛ ani jama ka hakɛ kɛmɛnan.
Putnam tun ya sula ko jama ka baraakɛnafolo jigini kun dili bora musow bolo doni baarala, min bɛ sɛ ka taga ni wagati kɔrɔli yɛ min naani duguden jɛkulu daa doni mara kow la inafo kalanden mansaw ka jɛkuluw.
Fukuyama yɛ a sula ko tuma mina jama ka baraakɛnafolo bɛ yiriwali nafa, a bɛ fana sarali jagoya miniw tɛ jɛkulu kɔnɔ kan ni kololo yɛ u ma sigi ni miniw yɛ bɛɛ ka yɛrɛdiyabo kama.
Nin sumada bɛ sinsi nafaw miniw bora kokɛla ka konfiguration la, a kɛra mɔgɔ kɛlɛn ko yɛ walima jama ko yɛ, tugulisira.
O sinsinbɛrɛ ɲuma bɛ yɛɛ danaya tow la ani u ka kɔkɛɲɔgɔnya ani adamaden ka ɲanatoli jɛɲɔgɔn ya kɔnɔ.
Kɔɲɛɲiniw Sheri Berman ani Dylan Riley fɛ, ani fana sɔrɔkolɔnbaw Shanker Satyanath, Nico Voigtländer, ani Hans-Joachim Voth, tun yɛ jamanakɔnɔ denw ka jɛkuluw siri fasisiw ka wilikajow bangeli la.
Jama ka baraakɛnafolo bansira kololow bɛ siri tuma caman ni nɔrɔli yɛ ka ɲɛsi yɛlɛyɛlɛ li ma.
Jama ka baraakɛnafolo nɔrɔlɛn ani yɛlɛyɛlɛn bɛ sɛ ka baraakɛ ɲɔgɔnfɛ ka nafa di, walima u bɛ sɛ ka baraakɛ ka don ɲɔgɔn kunna.
Sigiɲɔgɔɲa siriɲɔgɔna kologwɛlɛyali bɛ bilali kɛ ka taga nɔ suguya caman nan inafo siya ko kɛrɛfɛ bilali walima sigiɲɔgɔnya kɛrɛfɛ dɛnni.
Alimaɲikaw yɛ u yɛrɛ fili u ka tɔɔnw, saratanbaarakɛla jɛkuluw, ani baarakalan jɛnkuluw la ka bo mɔnɛ la ni faso ka gofɛrɛnɛma ni parti politikiw ka sansɔrɔbaliya yɛ, o la ka dɛmɛli kɛ ka Weimar jamana tii ka sɔrɔ ka Hitler ka fanga sankɔrɔtan."
U tun datugulɛn dɔ kɔjugu Weimar jamana kɔnɔ.
Robert Putnam, a ka baraa laban kɔnɔ, fana tun yɛ a sula ko jama ka baraakɛnafolo ani jama ka danaya bɔɲali ɲɔgɔnfɛ tun balilɛn dɔ ka kɛ tungarɛnkaw ani siya kɔ ka can sigidaw kɔnɔ.
Ɲagamini tanya bɛ mɔgɔw bila ka bɔ u ka ma'gwɛrɛna jɛkulu ani jɛɲɔgɔnyaw la, ka sɔrɔ ka sosiyete carilɛn dɔ sigisɛnka ka kɛ jamakulu jɛlɛn sinankun yɛ.
Adamaden ka baraakɛnafolo, kɛnyɛrɛye sɔrɔda, bɛ sɛ ka lassɔro woloyɛlɛma tɛmɛnin tun yɛ min mara jama ka baraakɛnafolo kun kɔrɔ.
Halini Coleman ma deli ka kuma ni Pierre Bourdieu nin masala kɔnɔn, nin bɛ bɛn ni Bourdieu ka dantigɛli yɛ min tun sigilɛn dɔ tigi ɲɔgɔnwolo kalan, sosiyete ani seko ni lɔnko kan.
O la, o yɛ sosiyete ka, a yɛrɛ ba kun, min bɛ sosiyete ka cɛɲɛw kɛɛ kɛlɛn kɔnɔ u bɛ tila ka dɛli min na.
Ka o siyira, anw bɛ sɛ ka fɔ ko adamaden bɛ aɲini ka a lɔyɔro fisaya sosiyete kɔnɔ.
Yalila Sivil Sosiyete yɛ Tɛori Adɛkati yɛ wa?
O misali tigi tigi yɛ mɔgɔ faga jɛkuluw yɛ jama ka baraakɛnafolo tingulɛn ɲɔgɔnna dɔ sigisɛn kan, tuma mina kɔraliw ani buli juwe gwɛrɛnw (jango a tɔgɔ, inafo Putnam tun bɛ u benni wolokasi) bɛ jama ka baraakɛnafolo jigiya do sigisɛnka.
Aldrich fana bɛ jama ka baraakɛnafolo hakilina nɔrɔ kasara kɔ labɛni sinsinbɛrɛ yɛ, ani ka siraw dɔ masala miniw bɛ sɛ dɛmɛ kɛ walima ka kasara kɔ labɛni fɛrɛkɛ, inafo dɔ farali dabame kan, fasojama hakɛya, gɔfɛrɛnɛma ka ɲumaya ani dɛmɛ.
Mɔgɔ miniw bɛ balo nin cogo la bɛ a dɔɔn ka fo ko nunu yɛ sosiyete ka sariyaw yɛ ani u bɛ sɛ ka u ka balo kɛ ka sɔrɔ u ma jɔrɔ u ka juru, demisɛniw, ani u bɛ saraka minɛ ni a magɔ jɔra.
Ko "Baraakɛnafolo" suguya bɛ tun yɛ, Max fɛ, kapitalisiw dɔrɔn dɛ ta yɛ ani a tun yɛ i sinsi baara sigiju kan kapitalisi ka sosiyete kɔnɔ, inafo kilasi min julɔn tun yɛ mɔgɔw yɛ miniw tun jagoyalɛn dɔ ka u ka baraakɛ fanga fɛɛrɛ, ka sabu kɛ baraakɛnafolo nafama tɛ u bolo, cogo si la, walasa ka a kɛ cogoya wɛrɛ la.
Portes bɛ bursi dili o siya kɛlɛn jɛkulu mɔgɔ dɔ ma ɲafo inafo nin misali dɔ.
Sirisira ani pontazi su-ɛsheliw tun kɔfɔra, miniw tun taara lakɔlisɔ kunnafonidisɛbɛ 300 fɛ.
O na taa bɛ, cayahakɛjati sira fɔiy tɛiy ka bɛn hakɛya dantige, n'ga ka'a fɔ jama faraliɲɔgɔnkan sira sugandili sawuraw ɲininikɛlaw tun yɛ min labaara san kɛmɛ tɛmɛnin nunu na walasa ka jama ka baraakɛnafolo bila baraa la.
Jɛkulu miniw ka jama ka can (inafo politiki jɛkuluw) bɛ farankan wɛrɛw kɛ baraakɛnafolo hakɛya kan ka tɛmɛ jɛkulu miniw ka jama ka dɔkon. Hali ni o yɛ a sɔrɔ jɛkulu caman miniw ka jama dɔgon (inafo sigiyɔrɔ mɔgɔw) bɛ to ka dow fara u kan walasa ka bɔɲa.
Jɛkulu min sirilɛn do sosiyete tɔɔ la fana bɛ nɔɔ bila jama ka baraakɛnafolo la, n'ga sira wɛrɛ fɛ.
Ni a ladoniyali ka fɔ kɔ mɔgɔ bɛ sɛ ka mɔgɔ wɛrɛw ka hinɛ kɔnɔnasuruku, mɔgɔ miniw bɛ ka ɲini ka kɛ u dɔɔ yɛ kan ka kɔ dɔ kɛɛ walasa ka u yɛrɛ ka hinɛ ka ɲɛsi tɔw ani jɛkuluw walima kalanso u bɛ miniw jɔyɔro fa sankɔrɔtan.
O gafesɛbɛna nunu fɛ inafo Walzer (1992), Alessandrini (2002), Newtown, Stolle & Rochon, Foley & Edwards (1997), ani Walters, jamana kɔnɔ denw, walima tas, baraada sabanan, minna adamadenw bɛ sɛ ka jɛɲɔgɔnya siraw sigisɛnkan ani ka u sɔminɛ.
Jamana kɔnɔ denw ma daan gafesɛbɛn dɔrɔn ma walasa ka jama ka baraakɛnafolo bɔyɔrɔw labɛn, Lyon Third Sector (2001) ka fɔ la, a bolɛn tɛ a fɛɛ ko jama ka baraakɛnafolo kunbora sawura si la a kɛra fakitɛri min bɛ sɔn walima min bɛ baarada sabana kɔnɔnasuruku.
A kɛ kun yɛ walasa ka miniw tun bilala kɛrɛfɛ ladɔn sɔrɔsira sisitɛmu baraji la "sigiyɔrɔ jamakulu cɛla".
Alessandrini sɔna, ka fɔ ko, "Ositarili jamana kɔnɔnana kɛrɛkɛrɛya la, nɛɔ-libɛralizim tun yɛlɛmana ka kɛ sɔrɔ rationalism ani a tun ɲanɔtolɛn tɛɔrilɔnbaw ani lagamulikɛlaw fɛ inafo kɔjugu sosiyete baw ma ka sabu kɛ u bɛ baarakɛ ni jama ka baraakɛnafolo yɛ."
Diɲɛ jamanaw ka yiriwali kɔnɔ, Ben Fine (2001) ani John Harriss (2001) tun jama ka baraakɛnafolo minɛɛkɔjuguya lagɔsi kɔsɔbɛ inafo kɔbɛɛɲɛnɛbola suguya dɔ (tɔnbolo jɛkuluw ani baaɲumankɛtɔnw kɔnɔnasurukuli, misalila, inafo yiriwali walekɛlaw) tilenibaliyaw miniw wolola nɛolibɛral sɔrɔ yiriwali la.
O na taa bɛ la, jama ka baraakɛnafolo hakɛya yɛlɛli baa bɛ naani forobafanga jukɔrɔma tintili baa yɛ.
Ni baraada jubaju nunu jatiminɛni ni hakili sigi yɛ bɛ a sula tuma dɔw la kɔ musow tɛ kalataa inafo cɛw bɛ a kɛ cogo minna.
Jama ka baarakɛnafolo bɛ sɔrɔda ani ɲɔgɔnlajɛ sira kɛnɛmaw di miniw bɛ politiki layiru nɔgɔya.
Mussow ka teli ka u yɛrɛ faraɲɔgɔnkan siraw la miniw fanga ma bon ani ka u sinsi bɛnkanw labɛni kan.
Misali la, kansɛri bana bɛ mɔgɔ min bɛ sɛ ka kunnafoni, wari, walima ladili jukɔrɔma tintili alɛ walima alɛ mago bɛ jo min naa walasa ka furakeli ani kɛnɛyali kun.
Ka fara o kan, sigiɲɔgɔnya jama ka baraakɛnafolo fana bɛ sɛ ka dɛmɛ kɛ ka dɔ bɔ kɛnɛya tileni baliya danfaraw la demisɛniw ani denkɔrɔbaw ni ɲɔgɔncɛ.
Jɛɲɔgɔnyaw ani jɛɲɔgɔn siraw miniw tun sɔminɛna siya jamakulu dɛni dɔ fɛ dugukolo kɛnɛ dɔ kan yɔrɔ minna sigibaw fanbaa bɛɛ yɛ siya jɛkulu kɛlɛn yɛ bɛ sɛ ka naani kɛnɛya kɔ ɲuman yɛ ka tɛmɛ ni o yɛ a sɔrɔ sigi tun kɛra ko a taara mɔgɔ wɛrɛ ani sigiɲɔgɔn wɛrɛ lahilayaw kan.
Misali la, fɛsɛfɛsɛly min tun bolila kalanden miniw si bɛ a taa san 13 ka taga a bila san 18 na Suwede jamana kɔnɔ jaabiw tn yɛ a yira kɔ jama ka baarakɛnafolo dɔgɔma ani sigiɲɔgɔnya danaya dɔgɔma tun sirilɛn dɔ psychosomatiki hakɛya baw la, musculoskeletal dimi, ani farifaga.
Kalan kɛlɛn na, intɛrɛnɛti labaarali kunnafoni hukumu kɔnɔnana bɛ taga ko ɲuma ni adamaden ka jama ka baraakɛnafolo labɛni yɛ, ani sigiɲɔgɔnya ɲɔgɔnɲajɛli labaarali min tɛ taga ni a yɛ (o labaarali nunu hakɛya baa bɛ taga ni jama ka baraakɛnafolo hakɛya fitini yɛ).
O kɔrɔ yɛ kɔ adamadɛnw bi seka jɛ ni dɔ wɛrɛw ꞃɛnawolomayala ka da kan u ka sɔrɔ daw kama walima o kɔ kuw kan.
Nin hakilina ba sinsin, hali ka to kokɔrɔbɔ kunma bi jɛꞃɔgɔnya ɳuman jiran jama sɔrɔli ni ɛntɛrinɛti cɛɛ.
Sɛgɛsɛgɛli laban min nuw kɛra san 2006, ba yiran fɛnɛ ko rɛsɔ janba bi ɛntɛrinɔtuw bolo min ba to u bɛ ɛntɛrinɛti sɔrɔ cɔgɔya min jɛlɛntɛ walima u ta sɔrɔ.
Sɛgɛsɛgɛli wɛrɛw ya yiran ko dɛmisɛnw bi ɛntɛrinɛti minɛw kɛ ni kunnafolifalen yɛ, pilito ka ɛntɛrinɛti kunnafolifalen ka ɳɛɛ ni ɳɛɛ jɔrɔ taa.
U bɛ Coleman kɔrɔ fɔ, min dudɛnw hakɛ min bi du kɔno drɔn de ta, a yɛ fɛnw mi nuw ti yɛ min hakɛ dogolɛndo ina buranw ani bali juru janw.
Morgan ni Sorensen san (1999) yɛ coleman sɔsɔ a ka hakilina fo cɔgɔ kan min ba jiran ko katoliki kalanso dɛn bi a ɳɛsɔrɔ kalan na ka tɛmɛ jama kalansola kalafili tagabolo la.
An ba jatɛmɛ ka fo ni jama ka sɔrɔ bi seka walɛya ɳuman sɔrɔ sigida basigilila min bi kalan sɔw fara ɳɔgɔn kan sariya batuli hukum kɔno, a bi nani fɛnɛ kɔlɔciili jugu kɔlɔlɔ yɛ.
Nin kalan so nu num bi ɳɛɳini kɛ jama nafolo suguya wɛrɛ, infɔ kibaruw sɔrɔdaw kan bangɛbaw ni balikuw jama rɛsɔ kono.
Nin waleya nu nuw boli yɛ bangɛbaw sɛn dɔnɛn do dɛn ladonila.
Ni jama ka sɔrɔ tɛ kalansira la, lakɔlikaramɔgɔ ni bangɛbaw min nun bi bolomako jɔrɔ fa dɛn kalan la, gɛlɛya ba min bi seka u ka kalan jɔ ba sinsin ko dɔ de kan.
Tedin ni Weiher ya fɔ cɔgɔ min na san (2010), "fɛn nijuru min bi dɛn ka ɳɛsɔrɔli kalan sira kan nɔgɔya o de bangɛbaw ka sin doni dɛn ka kalan na."
Sinsin rɛsɔ, ka kɛɳi ni jama sɔrɔ cɔgɔya do yɛ, fana ba de bɛ a la ka kalansoba dɛn kuraw ka jama seko ni lɔnkoya wili.
Siya jɛɳɔgɔn dɛmɛ krinkrin niyala jɔrɔ ka bon hakilina la wati min tunkarakɛw bi sɛ u sigiyɔrɔ la.
Siya ɳɔgɔn dɛmɛ bi fangan di kalan ɳɛsɔrɔli ma.
A hakilina kumaba ka jama ka sɔrɔ sɛɛrɛ ka kɛɳi jamanakalan hakilina o de jamakulu ka jɛ labɛnɛndo ni u sigiyɔrɔ kɛcɔgɔ.
A ka kalan sinfɛ, a m'a tɔnsigiden kelenkelenn na labɛn kɔrɔsi, n'ga cɔgɔ min na o labɛnw ni sigiɲɔnya min bi bo a la bi tilan yɔrɔ la.
Tagabolo wɛrɛ yɛ wati min na jamaka sɔrɔ jatɛlɛndo infɔ kalan fɛn jamanakalan la yɛ ninyɔrɔta vɔlontariya la ani aka dɛmɛdɛmɛli guwɛrnɛmanw ma.
Jɛɳɔgɔn ya kumanba de bi jaa ani forobafangaya jama sɔrɔ cɛɛ.
Kalan tɛmɛlɛn do la, kislev san (2020) bi jɛɳɔgɔn ya yiran jarabi ani cɛɛganaya cɛɛ.
Nin kalan nu nuw jabi ɳɔgon wɛrɛw kɛra Sarker fɛɛ bangladesh kono.
Epo ya kɛ ka barakɛlaw min nuw bala ni min nuw tala ka lafia jabiw sanga.
Jamakulu bɛni (min bi wɛlɛ tugun bɛn jamakulu kono ni bɛn mogoya la) o bi kɛ wati min na jɛɛ min bi sigida maw faran ɳɔgon kan nin ka u fara maw tɔw kan.
Bɛn sigida la bi seka ɳɛfɔ ina fɔ jamakulu ka jɛ ka barakɛ laɳini ta kɛlɛn kama walima ka sigidɛns mako ɳakɔrɔfa.
A kɛcɛgo bolɛn do a yɛlɛma cɔgɔ wati kono a fangan ni a cogoya kabini jamakulu sigi wati fɔ a ciwati.
Nin ɳɛfɔli bi seka kɛɳi jamakulu tow bɛ kɛcɔgɔyɛ kaa ta jamakulu ɳafɔli min fɔra kɔrɔlɛn.
Kalan do sɛnfɛ, u ya ɳini sigidɛn bɛ fɛ u ku tɛrikɛ ɳuman yiran ani u yɛ jatɛlikɛ kɛ andorogurupu ni ekisogurupu ɳɛnawolomali kan.
Bɛn jamakulu kono bolɛn do saramaya cogoya dɔ fɛ sigida kono, Hogg bi min wɛlɛ adamadɛnya saramaya man.
Lott ni Lott san (1965) min nuw bu sinsin mogoya saramaya kan ka taga jamakulu bɛni la u yɛ gafɛ sɛbɛntiya u ya jatɛminɛ boɳɔgonya adamadɛɛnw buruju la (misalila, siya, buruju, bara, san), kɛcɔgow, danbew, ni jogow ka jɛ ni bɛn yɛ jamakulu la.
Ka fara o kan, fɛn koro dow ba to sigiɳɔgonw bɛ hakilina bi kɛlɛn ɳinigali dow tabolola, ka fara kan jamakulu ka laɳita, kumanfalɛn cogoya ni ɳaminabagaya min ɳini nin do.
O bi seka wati do la ni jama kunnafonidila, hakilina min bi yiran ko jamakulu sɛbɛyɛrɛla u tɛ u yɛrɛrɛ di, sabula u bu kɔno kafɔ ko sigida mogo tow bi wati too taa.
Kalan ba tow (kalan min nuw yɛ kalan caman bakurubafɔ) ya yiran ka fɔ ko jɛ bi bɛnkan ni yɛrɛdi cɛ.
Minkɛ a ɳɛfɔra infɔ bara layiru, a korolɛ yɛrɛdi fɛnɛ kan, n'ga hakɛ fitini na ko bɛnkan infɔ saramaya.
O bɛɛ n'a taa, jamakulu dow bi seka jɛ kɛ bɛnkan ni yɛrɛdi ka tɛmɛ dow kan.
Sɛɛrɛ hakɛ dow bɛ ko bɛnkan bi seka dulon kosobɛ yɛrɛdi la jamakulu la min nuw bi jɛɳɔgɔnya bara kɛ ka tɛmɛ jamakuluw la min sigidɛnw bɛbi yɛrɛma.
Ka fara o kan, jamakuluw bi yɛrɛ u ka laɳinila bi sɔrɔ caman di.
Jamakulu min nuw sigidɛn bɛnɛndo lamaniyalɛndo ani dusu tɛ kaci kungo sigida la ka bɛn ti jamakulu min nuw cɛɛ bɔ.
A yirala ka fɔ ko sojɔlaw ni sobirilaw bi ɳakɔrɔfa ba sɔrɔ wati min na u bɛ barakɛ jamakulu bɛnɛn la.
Kalan do ya yiran ko bɛnni layiru bara kɔno bi seka jamakulu ka latigɛli taɳɛ naya sɔrɔ o jamakulu fari fagalɛndo ka tɛmɛ ni a fari fagalɛntɛ.
Kalan ya yiran ka fo ko bɛn ba ti tɔn dɛnw min nuw cɛ ani kɔrɔtɔ ba u ti jabi ɳuman di ka tɔn dɛnw bɛn ba min nu cɛ ani kɔrɔtɔ bo.
Sikulu hakilina tagabolo ba fo ko fiɳɛtigɛ bi jamakulu bali ka hakilina jugu miri u ka latigɛli tali la.
O kun wɛrɛ yɛ mogow bi jamakulu fɛ ani o la u labilalɛndo ka ɳɔgɔnfilɛ to kɛrɛfɛ walisa jɛ ka sinsinn walima a ka tagaɳɛ.
Sigidɛnw bonyakɔsegi hakɛ kan ka jamakulu ka bɛnni yiran.
Ka ta gafɛ angilɛ duguw guwɛrnɛman bi min nuw yamaruya kan, bɛnɳɔgɔnya sugu duru de bɛ yɛn: wajibi fɛnw, jɛɳɔgɔnya basigilɛnw, jɛɳɔgɔnya walawalalɛw, ɳɔgondɛmɛ, kɔnɔ, ni kɛɳɛniya.
Nin diɲɛlatige tagalan julon nunu ye jamakulu siriɲɔgɔnna soju umaba do ye ani jamakulu ka ɲɛtaga yirala nafama do.
A sumada sabana bi jɛɳɔgɔnya yiran, falɛni rɛsɔ mogow ni sigida cɛɛ, "awalima mogow ka jɛɳɔgɔnya walawalalɛn".
A bɛ fana adamadenw ka hakilina ko u le ye dugubakɔnɔ ka ye ladon ani lɔnni tilaninw fanga, ɲanatoliw ani walɛriw miniw lma bo buruju kɛlɛn na ni ɲanatoli la.
Sɔsiyɛtali hakɛla, Albrekt Larsen yɛ bɛnɳɔgɔya ɳɛfɔ ina fo alalɔn min bi mogow la jamana do kɔnɔ, u bi jɛɛ sgida hakiliman kɛlɛn na, o de ba to u bi daɳɔgɔnna.
Mogoya sigili yɛ Marxist yakilina yɛ (kɔrɔɳɔgɔnman sɔsiyɛtɛ) min bi a ta tariku tagacɔgɔ hakika ni kapitalizimi sɔrɔda cɛɛ, sisan kapitalizimi fɔlo sɔrɔta ni sariya hakilina sɔrɔ kan (tɔgɔma).
Mogoya tubabu lɔni la, sigida kɛcɔgo yɛ ɔrganizasiɔn sɔsiyaliyɛ labɛnɛn yɛ sigida kɔnɔ min yɛ mogow kɛwalɛ min bi taɳɛ ni a faranfasilɛndo.
U bi bilen ni "sisitɛmu sosiyali" min bolɛn do kɛcɔgɔ ju fɛ min kɔnɔ kɛcɔgɔtow bi sɔrɔ.
U bi jɛɳɔgɔnya danfaran ni suguyaw sigida bolow ni ɳɔgɔn cɛɛ yiran.
A ka kan ka jatɛminɛ kalan kura labɛn kɛ cogo bɛ se k'a magaya yira, a sekɔ yɛlɛmali la, ani a ꞃɔgon caaman.
Mezo sira fɛ, a kan bɛ bɔlɔlɔw kɛ cogo mogɔw cɛ wali jɛkuluw ni ɳɔgon cɛ.
Missali la, John Levi Martin ka hakilina tun ye kafɔ ko jɛkuluw kumabaa ye seko ni donko tigiw ta kɛnɛ fitini kunda (a "kɛ cɔgɔ" bonbɛ antrɔpɔlɔgu Claude Levis Strauss ta cɔgɔya).
Alexis de Tocqueville kan ka kɛ mogo fɔlɔ min ye "mogoya tabolo kuma fɔ".
Mɔgo fɔlɔw cɛ min ka fɛsɛfɛsɛli dafalen kɛra mɔgoya cɔgoya kan o ye Karl Marx ye, min ye politiki ko, seko ni lɔnko ni dinɛ ko ani nafa sɔrɔ sira doon ɳɔgon na (sɔrɔ yiriwali tabolo dogolen).
Emile Durkheim, ayi sinsin jatɛminɛw kan biologi tabolo ni mɔyayaw munnu carila Herbert Spencer fɛ ni mɔgo wɛrɛw, ka hakilina dii ko mɔgoya sinsin berew ni kɛwalew dow ye sababuw ye ka sigi diya sigida la ni ꞃɔgon famu ye fin dow la jɛ ꞃɔgon ya kono ni yiriwaliye.
Dow bɛ ka Levis Strauss ta ꞃɔgon kɛ tabolo tilenɛn seko ni donkow cogoyaw ꞃinini na.
Laꞃiniw munnu bi fɛ ka mɔgoya tabolo hakilina ni kulu fara ꞃɔgon kan ye Anthony Gidden ka dilani hakilina ye ani waleyali min ye Pierre Bourdieu ka hakilina ta bolo ye.
Giddens ka sɛgɛsɛgɛli, ni yoro la, a ka suru kɔsɔbɛ farafarali min kɛra Jacques Derrida fɛ cogoya fila kan ina fɔ adama den ya lɔnni hakilina ni antropologiki sugandilenw (kɛrɛnkɛrɛnniyala cogoyaw munnu bɛ Levi Strauss ka kalan cogo jɛnsɛ).
Nin kalan kɛra Jacob L. Moreno fɛ.
Sosiobiologi ye biologi tabolo min ka baara ka sɛgɛsɛgɛli ni ꞃɛfɔli kɛ mogoya kɛ wale ꞃɛta sira fɛ.
Sosiobiologi bɛ mogoya waleyaw kalan ni fɔ jɛꞃɔgonya siraw, sigiyorow kɛlɛw, jama kulu ka donsoya kɛ ni bɛ jɛ baara min laꞃini la bɛ fɛ.
A bɛ a bisikia ka fɔ baganw bɛ waleya daw kɛ munnu bɛ yanga sɔrɔ min bɛ ꞃɛtaga kɔ fɔ wati naa ta la.
Jogo minɛ lendo ina fɔ jija yaya k'u den kisɛw la kana jama kulu cɛ ma.
Altmaan ye a yɛrɛ ka adamadenya kalan labaara yasa ka makaki resus ka jogo kalan jɛꞃɔgoniya kono, statistiki ka dɛmɛ, ni a jatɛra ina fo "sociobiologisti" Yerkes Regional no ye gonw sɛgɛsɛgɛli kɛ yoro saan 1965 la.
Fɔlɔfɔlɔ tɔgɔ min bɛ fɔ, "sosiobiologi" donna kɔsɔbɛ saan 1975 wati min Wilson ye a ka sociobiologi gafɛ labɔ: the New Synthesis, min ye ꞃɔgon famu baliya caman wili.
Ka sɔrɔ, ꞃɛtaga jɔyɔrɔ jogo yɛlɛma kan bɛ biologistiw ni filozɔfuw magola ꞃɛtaga yɛrɛ kun donni kɔfɛ dɔɔni.
Edward H. Hagen ye gafɛ dɔ sɛben Handbook of Evolutionary Psychology kono ka fo ko sosiobiologi ye, hali jamabaa banni ka misalia ta mogonifinw, "kɛra mugan kɛmɛsi ka sɛgɛsɛgɛli jonjon baa tuma"\n"
O bɛɛ n'a taa, nin kɛ cogo nunnu bɛse ka "delinaw" danfen y'a ka ꞃɛnɛmaya kɛ yoro min na.
O senfɛ, u b'u mago don yɛrɛ sago jogo do wali nɔgɔya ni boꞃɔgonnaw ꞃɛfɔli, ka tɛmɛ danfaraw, seko ni donko ni ꞃɔgon cɛ.
Nin bɔcolo lakana nin bɛ boꞃɛ ka taa jamakulu kono.
E.O. Wilson sinsinra a kan ka fo ꞃɛtaga fana wale bɛ se ka se jɛkuluw ma.
Ni mogoꞃɛnɛmaya bɛ don den kisɛ, O tuma mogoꞃɛnɛmaw kan ka se k'u yɛrɛ ꞃɔgon den kisɛ ꞃuman dilan yasa ꞃumanya kana tunu, ka soro no ꞃumanw y'u balofenw dii kolonw ma k'u ꞃɔgon bila, ꞃumanw bɛ ꞃini ka tunu ani tow bɛ ꞃini ka caya.
Sosiobiologi kɔnɔ, mogoya cogoya bɛ jatɛ ina fɔ sosiobiologiki ka fɔ ta ka ꞃɛtaga hakilina satilen min bɛ ben cogoya yeta ma.
Ɲumannya fɛnꞃanaman ka jɛw gɛrɛfɛ fenw ꞃɛfɔra nin cogoyala.
Tuma dɔɔ la, musomanw munnu garsigɛ ka ca ka bangɛ u tɛ nafa dii bɔna ma u bɛ se fana ka bangɛ garsigɛw dii yasa ka balo ko nɔgɔya ni ka lakanani kɛ u ni u tɔw cɛ.
Den kisɛ kalan mogoya jogo kan u ye jogo bɔlenw dow soro ina fɔ dilani, famuyali, kɛlɛtigɛ ni hakilidiya ka soro tiꞃɛ ye garsigɛ ka bon.
Ka sɔrɔ, no FEV den kisɛ jɔsira ka bɔ ꞃinɛn den kisɛ la, ꞃinɛn cɛw bɛ cɛw tow kɛlɛ tuma bɛ, ka soro u tow ꞃɔgonw marabaliw bɛ mɛ ka kɛlɛtigɛ jogo taa.
Sosiyɔbiyɔlozi kalan do sɛn fɛ san 1976, infɔ Ullica Segerstråle ka cikɔsegisɛbɛ, Chomsky yɛ gafɛ cari Sosiyɔbiyɔlozi nafa kan ka ta adamadɛnya tagalola.
Wilson ko a tun ta fɛ min bi ka kɛ o ka do ala, n'ga o de kɛra.
Sɔsiyɛtɛ yɛ baara min ba to mogo ba dahirimɛ sɔrɔ walima ka wari sɔrɔ kow dilanila walima sani ni fɛrɛli fɛn sɛn fɛ (inafɔ fɛn ni baara).
Ni juruw yɛlɛla sɔsiyɛtɛ la, jurutigiw bi seka sɔsiyɛtɛtigi ka dolola fɛnw ta.
Togo nin bi fɔ wati do la fɛnɛ fɔroba fɔlila (n'ga kitisanla walima tubabubaarakɛlaw fɛ tɛ) ka sɔsiyɛtɛ ko fo.
Sɔsiyɛtɛ yɛrɛta min dabolɛn do sɔrɔ kama yɛ tigiw ta yɛ, min nuw bi kuma sigi kɛ walissa sɔsiyɛtɛ bila siran ni ka ɳamɔgɔw taa.
Kɔpɛratiwu ni sɔsiyɛtɛn danfaran yɛ barakɛlaw de bi ala, min nuw ti tiigiyala, ni u bɛ fangan latigɛ tilan.
Sɔsiyɛtɛ dan mi nuw fangan la (LLC), sɔsiyɛtɛ dan mi nuw fangan la ani jago ɔrganizasiɔn krinkrin wɛrɛw bi kow kɛ sariya hukum kɔnɔ ka to sariya lakana la ka u tigiw walima u ka tɔn dɛn lakana.
Tɔɔn dɛnw bi wari hakɛdo sarali garanti (wati caman kuluba tɔgɔmanw) ni sɔsiyɛtɛ fɛrala, n'ga ka kodon o ma, josariya foyi tu boloa sɔsiyɛtɛ sɔrɔda kan.
Nin sɔsiyɛtɛ sugu ti seka ka kɛ royaime-uni jama la tun hali ni sariyaw bɛ minun bi a waleya u ka kɛ yɛn.
Ka sɛbɛntiya ko "Ltd sɔsiyɛtɛ togo kɔfɛ koroyɛ sɔsiyɛtɛ dan bi min fangan la, ni PLC (sɔsiyɛtɛ dan bi min fangan la) ba yiran ko a ko kɛtaw bi dowɛrɛw bolo."
Sɔsiyɛtɛ togo tan garanti fɛ, garantibaw de do.
Sɔrɔ da ti yɛrɛ sɔsiyɛtɛw bolo ni sariya bi u la wari ci cɔgola.
Tulɔn yɔrɔ sɔsiyɛtiw ani kunafonidi yɔrɔw bi sɔrɔba kɛ hakilinaw fɛrɛli la.
Koo yɛrɛyɛrɛ bu la inafɔ vatiri, kaare, furakɛli minɛw, vɛɛri walima pankurunw.
Butigiw ni katalogu sɔsiyɛtɛ tow yɛ fɛrɛlikɛlabaw yɛ walima tigɛlikɛla yɛ.
U bu ka kuntɔnɔ jatɛminɛni farikoloɳanagwɛ minɛw walima a baara fɛrɛli yɛ.
Tubabu kɔlɛ bilala sɛnka italiyɛnw ka matɛmaticɛn luca Pacioli san 1494.
Nafolofɛn bi seka ɳafɔ infɔ tubabu lɔni wari maara.
U tigiw bi seka u ka sɔsiyɛtɛ lasago u yɛrɛ yɛ walima ka lasagolikɛla bila ka kɛ u nɔla.
Baara tagacɔgo lasagoli (BPM) yɛ lasogoli hakilina holisitikiyɛ min sɛnsɛnlɛn do ɔrganizasiɔn kɛcɔgɔ tilɛnikan kataga sanikɛlaw nɛgɛ ni magow fan na.
Sɔsiyɛtɛ caman bi baara fɛn krinkrin nɛn fɛ inafɔ sɔsiyɛtɛ do walima jɛɳɔgɔn do (labɛnɛn ni bolomako dan bɛ min na walima dan tɛ min na).
Zenerali cɔgoyala, sɔsiyɛtɛ tidiw, komanditeru, ni sɔsiyɛtɛ min fangan dan bala tɔndɛn latanganɛndo juruw ni wajibi fɛn ma, min jatɛminɛlɛndo inafɔ "mogo krinkrinlɛn".
Jɛɳɔgonya bɛnni akanɛndo a fando fɛ ni Jɛɳɔgonya bɛnkann ni a ya sɔrɔ a yɛ o do ye, ni fan wɛrɛ kititogɛbolo sariya a bi yɔrɔ min na.
Fisikali sisitɛmu dow la, o bi seka fɛn min bi wɛlɛ wajibiya fila, sabu folo sɔsiyɛtɛ bi lɛnpo tɔnow kan, o kɔfɛ ni sɔsiyɛtɛ bi a ka tɔnow tilan a tɔndɛnw cɛ, mogɔw kanka u ka tilantaw do u ka sɔrɔla wati min ni u tilala mogɔw ka sɔrɔw yiranila, a kan lɛnpo wɛrɛ bi fara sɔrɔw kan.
"Konnɛgɛdulonnan juminɛkan" tagabolo do sɛn fɛ min bi wɛlɛ fɔroba dili wangolali tamacɛn (IPO) kɔro yɛ ko sɔsiyɛtɛ fando bi na maara sigida mogow fɛ.
Hammurabi sariya bi taga san 1772 av misalila ani balo tun ba kɔnɔ min tun sirilɛn do, i n'a fo fɛn dow ni ɲɔgɔn cɛɛ, sama sɔnŋɔ ni fɛrɛli jagokɛla ani jula cɛɛ.
Sariyatigɛ sow kɔrɔw fɛnɛ be seka sɛben fura inigali kɛ ka fara saalenw kɛrɛnkɛrɛnlen ni bɛ kun ye ka cakɛda do labaara.
Jamanaw tilan bɛ sugu munnu nafolo kaa ca kelen koni bɛ sɔrɔ u bolo.
Tubabu jamana wɛrɛw baara kɛ yorɔw bɛ tabolo ꞃuman sigi sen kan.
Sariya bolow caya ni misɛya munnu bɛ baaraw ꞃɛ kɛra sabu ye ka sigidaw sirayaw dilan ka ben u ma.
Tɔgɔw bɛ cakɛ da caman na, tamasiɛnw ni tamasien bɔcɔgo fɛɛrɛsira min bɛ se ka tamasiɛn sɔrɔ.
Nafasɔrɔsira ye mogoya kalan bolo min bɛ jatɛminɛ kɛ cogo dii mogɔw bɛ baara kɛ u ni ɔgon cɛ ni nafolo ye; kɛrɛnkɛrɛniyala, sɔrɔta, fereli ni magoɛ ni sɔrɔta ye ka faara mogo dɛmɛ kan.
A y'a sɛbentiya ka fo nafasoro sira fɛrɛ kɛ baw tɛmɛnew ye u ka kalan ben nafolo sɛgɛsɛgɛli ma: nofolo bɛ sɔrɔ cogodii (ka a la caya), ka a tilan, ni ka dun; ani nafolo bɛ bugun cogodii.
No se tɛ sɔrɔ kɛlɛ la wali sɔngɔw ininew ye sew soro nafaw kan, ko tigiw (ka bila i kɔno k'u bɛ ko don) tun tɛ kɛlɛ abadaa (latigɛli) u tun bɛ fɛrɛ wɛrɛw tigɛ.
Nafasɔrɔsiraw hakilinaw bɛ ye poɛti beotien Hesiode ka gafɛw kono ni tariku nafasɔrɔsira karamogɔw ye Hesiode yɛrɛ minɛ ina fɔ "nafasɔrɔsira karamogo fɔlɔ".
Jɛkulu fila, munnu welela kofɛ ko "mɛrkantilistiw" ni "figiokratiw", u ye sira don tilenen yala baara fɛsɛfɛsɛlila.
A tintin bɛ a kan ka fɔ jamana ka nafolo tigiya sirilendo a ka sanu ni wari maralen na.
Fiziokratiw, hakili jaka bɔ 18ɛme jɛkulu ni faransi gafɛ sɛbennaw tan ni segi kɛmɛsi wati, u ye nafasɔrɔsira hakilina minɛ ni sɔrɔta ni dilan tabolo ye.
Fiziokratiw ka laꞃiniw ye ka usuru gɛlen mu bɛ tigɛ jago kɛlaw kun famanw fɛ k'o kɛ lɛnpo kelen tigɛli dugukolo tigiw fɛ.
Smith bɛ kuma nafa baa min bɛ dama na baara degelila, ka faara sɔrɔ caya kan ni jagɔ sɔrɔw, a kɛ dugu ni jamana cɛ wali jamanaw ni ꞃɔgon cɛ.
Fasɔ jama caman ka fanga k'o daa dugukolo fitini kan o bɛ soro dɔgɔya de ko fɔ.
Ka soro Adam Smith bɛ a sinsin soro caya kan, David Ricardo (1817) ye sinsin soro tilan cogo dugukolo tigiw cɛ, baara kɛlaw ani nafolotigiw.
Ricardo kɛra fɔlɔ ye ka sangaꞃɔgoniya nafa fɔ ni ka'a tiꞃɛ tigiya, cogo mun jamana kelenkelen bɛ kan ka a dege dilani ni ka minɛw fere kɔ kan o cogo la fɔ a ka minɛ songo ka nɔgɔya o tɛ sɔrɔ no yɛrɛ ta dilani caya ko.
Mill ye danfara baa doo yira sugu jɔyoro fila: nafasɔrɔsiraw nɔgɔyali ni sɔrɔw tilani.
Smith ko a ka sɛben kunguguruni la "fen songɔ yɛrɛ ... bɛ don a soro cogo ni gɛlɛya min bɛ a sɔrɔli la".
Say ka ɳɛfɔli tɔra fɔ anbi yɔrɔ min na bi, a kicira "nafɔlotigiya" fɔli "falɛni fɛnw ni baara" la, o kɔro yɛ ko nafɔlo bi seka kɛ fɛnw min nuw tɛ minuw yɛ.
Robbins fɛ, tɔkajɛn tun ɳanabora, ni a ka ɳafɔli bi anw waleya ka fɔ, hakilinayala, kalan sɔrɔda, tangali ni hakili sigi sɔrɔda, kɛneya sɔrɔda, kɛlɛ sɔrɔda ani jati dilani sɔrɔda tilani ni dumini inafɔ tubabu lɔnko sɔrɔ fɛnw."
Halini u yɔrɔ ka jan ka bɛn, lawalɛ sɔrɔ kalanbaw tow bɛ sɔnna Robbins ka ɳafɔli, halini u caman yɛ kɔrɔfoli kɛ sɔrɔ tagabolokan min bɔra o hakilina la.
Tɔgo "nafarasɔrɔsiraw" fɔli jancira nɛwokilasikiw nafarasɔrɔsirabaw infɔ Alfred Marshall ka kɛɳɛni tɔgaman u "tbabu nafarasɔrɔsira kalanbaw" ni ka falɛni "politiki nafarasɔrɔsira" kɔrɔ.
A Jɛɛra baara ka cɛɛnta nafarasɔrɔsira kilasiki hakilina kɔ ka taga kɛrɛfɛ nafa hakilina ɳinigali fanna ni bɛjɛ hakilina sɔnꞃo kan ka taga dili fanna.
O yɔrɔla misalila yɛ duminibaw hakilina kɛlena ɳinigali, min bi sɔnꞂow bo kɛrɛfɛ (inafɔ hakɛ) ni tɔnɔw bi hakɛ ɳini ciɳɛ.
Fɔlɔ nafarasɔrɔsira tubabu tilɛn ta ba sinsin nɛwokilasiki kan, n'ga ani yɛlɛmani caman mi nuw binhakilina lawalɛw dafa walima ku cari, tulɔn hakilina, sugu gɛlɛyaw ni sangaɳɔgonna hakilina, ni nɛwokilasiki nafarasɔrɔsira yɛlɛnɛw walisa ka yɛlɛmaw mi nuw bi nani jamana tɔno gɛlɛya sɛgɛsɛgɛ.
Nafarasɔrɔsira kungo do bɛɛ, kumasenkun min bi seka kalan tubabu nafarasɔrɔsira kalanbaw fɛ, wati min na latigɛli (ɳɛnawoloman) taara kokɛla kɛlɛn walima kokɛla caman fɛ min nuw bi sɔrɔ kɔlɔci fo u ka seka jabi ɳuman waleya cɔgoya dan mi nuw la.
Gafɛ ya sinsin tɔnɔw faranfasinanyala wati kunguru la minkɛ sɔngɔw gɛlɛyara ɳɔgonkan.
Nɔkanda fila de bi keynesiankaw ka nafarasɔrɔsira la.
Zɛnɛralɛman a faralɛndo Cambridge kalansoba kan ni Joan Robinson ka baara.
Ben Bernanke, bilankɔrɔ fɛdɛrali ɳɛmɔgo kɔro, bi nafarasɔrɔsira kalanbaw min nuw sɔnna bi Friedman hakilina ma min bi gɛlɛya ba kan.
Hakilina bila sɛnka wati, laɳinita yɛ ka min nuw ka nɔgon kunafɔni gɛlɛmaw la, kɛrɛnkɛrɛn niya la sulaliw la ni minuw bi seka sɛgɛsɛgɛliw nɔgoya infɔ hakilina fɔlɔw.
Nafarasɔrɔsira ba suguya fɔlow bu sinsin jɛɳɔgonya lajamu fɛnw bilasira, n'ga inafɔ jɛɳɔgonyaw falɛna wati sɛnfɛ, nafarasɔrɔsiraba kalanbaw ka farakan Keynesian kuraw, yɛ u cɔgoyaw labɛn sɔsiyɛtɛ fitiniw la.
Wati dow, nafarasɔrɔsira yɛ kalitatiwi yɛ min tɛ kantitatiwi yɛ.
O bɛɛ n'a taa, nafarasɔrɔsira lɔni bi taga ɳɛɛ ni wɛlɛli bi bila sanꞃa ni wati laminiyɔrɔ lɔni ma.
Nin fɛɛrɛ sira fɛ, sɔn bi seka kɛ hakilina do ma, halini sikalila ka tɛmɛ wulibali kan.
Kɔrɔfɔli sinsinlɛndo baara sariya kan ni jabiw tilani bali bi sɛgɛsɛgɛli kɛ ko kan biyɛ, filiw ni zɛnɛralizasiɔn kumabaw, hali ka to nafarasɔrɔsira lɔniba caman bisikira ku tɛ baara kɛ ni gafɛ ɳuman caman bisikira ku titilani nɔgoya sariya ni lɔni fan na.
Nafarasɔrɔsira waleyalɛn na, doni ni boli suguyaw ka kalo ni kalo fɛɛrɛsra porogaramsiɔn ka can ka kɛ.
O yɛ do bo kabini wati jan danfaran nafarasɔrɔsira ni laminiyɔrɔ tubabu lɔni, sabu a ba to min tun jatɛlɛndo inafɔ wilibali ka kɛkafilɛ kunkelen.
Kɛkafilɛ yɛrɛyɛrɛ ɳɔgonado kɛra nɛrɔɛkɔnomi la.
Kɛlɛyanijɛ sugu la, tɔn dɛn ci tɛ mogo nafaman yɛ sɛbaya min bolo ka fɛn do sɔngo lajɔ.
Nafarasɔrɔsira mangani bi mogo kɛlɛn jago kalan ninka nafarasɔrɔsira sisitɛmu nogoya ka bisigi ko baara sugu jatɛmilɛn kan bi nani gɛlɛya yɛ sugu wɛrɛw kan.
Dakɛɳɛnin hakilina zɛnɛral bi jago suguyaw ni u kɛcɔgo kalan.
Ɲɛnawolomaliw kan ka kɛ sago kɛwalew cɛɛ n'ga ɳɔgonfɛ dron.
Pretzels dilani sɔngo fan do yɛ ko farini wo ani sogomada labilalɛntɛ, waleya wɛrɛ yɛ.
Fɛn mi nuw kɛ dilalini fɛɛrɛsira la fɛn dilanɛn fɔlo bu la infɔ baara kɛli, sɔrɔ (fɛnw dilanɛn kamɛn min bi kɛ dilanila, inafɔ izini min bi yɛn), ni dugukolo (ka farakan laminiyɔrɔ fɛnw).
Ɲɛli bi fisaya ni dilani bi kɛ ka sɔrɔ fɛnw ma falɛn, walima a fɔ cɔgowɛrɛla, do ka bo "nogo" hakɛ la.
A nogoyala nafarasɔrɔsira bi seka fɛn fila dron dilan (ka fɔ "malifa" ni "tulu").
Dɔgɔya bi yiran ɳɛgɛla ni mogow mi nuw labɛnɛn do n'ga u ti sɛɛ cɔgoyadola ka dun ka tɛmɛ PPF kan (inafɔ X la) ni kurunin yɛlɛda barikatafan.
Kurunin yɛlɛda yɔrɔ kɛlɛn bi bɛnkan di fɛn filaw cɛɛ.
Lɔfɛ PPF, dogamaya ba yiran ko fɛn caman ɳɛnawolomali bi nani ka mangani kɛ ni fɛn do nin.
Tɔnbini kurunin kɔno (infɔ A), bi seka kɛ n'ga dilinani fangan tan (fɛnw kɛli nafan tan), wati min na bololafɛn la kɛlɛn bi seka kumaya ka taga kɔrɔnfɛ fan na fɔ ka sɛɛ kuruin ma.
A yirala ka fɔ ko falɛni faa gongolima bi kɛ marayɔrɔw ni ɳɔgon cɛɛ ka taga tɛkinolozi fan na ni dilani fɛnw faralɛn ɳɔgon kan, ka fara kan jamana min nuw ka sɔrɔ ka kuman.
Nin dilani sisitɛmuw cɛɛ, tilani do bi seka ka min bi bɛni baara yɛ ani barakɛla jamakulu suguyaw min nuw spɛsiyalizɛlɛn do, walima baarakɛ minɛ suguyaw ni dugukolo kɛwalɛ min nuw ti kɛlɛn yɛ.
Hakilina ni jatɛminɛ bi waribiyako ko fo info jagokunw sɔngo fɛn dontaw ni fɛn bo taw min nu jɛndalɛndo ni nafa sangalɛn yɛ, cɔgola min ba to fɛn do taw min nuw sɔngo ka dɔgɔn (rɛlatiwɛman) ba walɛya fɛn sɔngo fitiniw min nuw bi bo ka dilan.
Nafarasɔrɔsira manganin la, o bi sinsin sɔnꞃo jɔli kan ni dilani sugu kɔno keliya bi min na, o de bi nani waribiyako ka fo ko sanikɛla walima fɛrɛlikɛla foci ti yɛ nafa bi min na fa bi seka fɛnw sɔnꞃo jɔ.
Laɳini hakilina bi duminikɛlaw kɛlɛnkɛlɛn ɳafɔ info min nuw fɛn bɛ cayahakɛ mandi ɳɛnawoloma ka ta sɔrɔ fɛ, sɔnꞃo, jaa, o n'a ɳɔgɔnnaw.
Laɳini sariya ko zɛnɛralila, sɔnꞃo ni cayahakɛ laɳininɛn sugu do la dulolɛndo ɳɔgonna.
Ka fara o kan, sanni fangan bi bo sɔnꞃo jiginila ni ka sanni cayahakɛ kumaya (sɔrɔ nɔɔ).
Dili yɛ jɛɛ yɛ bololafɛn ni cayahakɛ min bi sɔrɔ o sɔnꞃo la cɛɛ.
Dili bi dantigɛ zɛnɛralɛman infɔ lɔyɔrɔ min bi sɔnꞃo ni cayahakɛ jɛɛ, ni fɛn tow tɔra u ma yɛlɛma.
Inafɔ laɳini fanna, dili lɔyɔrɔ bi seka falɛn, misalila fɛn dilani sɔnꞃo yɛlɛmali walima tɛkiniki fisayali.
Sugu dakɛɳɛni bi waleya wati min na cayahakɛ dilɛn ka kan ni cayahakɛ laɳininɛn, dili ni laɳini sangaɳɔgonna kurunin bi ɳɛgɛnin la.
Sɔnꞃo min ka can ni dakɛɳɛnin yɛ, caya do bi cayahakɛ dilɛn kan ka tɛmɛ cayahakɛ ɳininɛn kan.
Baara da jɔnjɔn yɛ sɔsiyɛtɛ yɛ, jɛɳɔgonya ni fidisiw.
Fadenya bɛ sugu munnu kono sɛgɛsɛgɛli kɛra sanini ferela, sɔrɔkɛlaw caman bi yen, munnu cɛla mogosii tɛ sugu fenw sɔngɔ yɛlɛma.
Fadenya jɛ kɔfɛ, sugu ben kanw kalanenw bɛ keliya min bɛ fere fen kelen fereli dii mogo kelen ma, fen fereli sugu dii mogo dama do ma ni fen ka kɛ e kelen ta ye.
Ni suguyaw jatɛminɛ ni kama, tabolo caman suguyaw bɛ danaya balia yira ani ka sɔrɔsira don baw ka jabiw dilan ka ben nin ma.
Sɔrɔsira jogo kono, a kɛra ka fɛrɛsiraw dilan baarakɛlaw bɛ munnu sugandi wati mun u ni tow ka baarakɛ ꞃɔgonya kono ka sɔrɔ u ka laꞃiniw tɛ kelen ye tuma dow la.
A bi ina fo fɛrɛsiraw ꞃɛnɛmaw bɛ a bolo munnu ni nafasɔrɔsira tɛ kelen ye waleyaw suga caman ka tɛmɛ fɛrɛ fitiniw, soon ꞃuman, politiki kalan ni nin man fen kalan famuyali.
A bɛ feren fenw daa jɔnjɔn sɛgɛsɛgɛ, cakɛdaaw nafolobon cogoya, sugu dia ni a goa kɛnɛw ka politikiw kan wali gofɛrɛnɛman ꞃɛmɔgɔw ka sariyaw taali a hakilinaw la.
Sannikɛla munnu t'a don no mobili ye "lemurukumu" k'a a songɔ jigin ka ben mobili kɔrɔ ꞃuman dɔɔ ma.
Nin degun fila bɛ seka dɔɔ fara danaya songɔ kan ni ka dɔɔ a ka ꞃɛ la ka kɛ sabu ye ka jago kɛlaw ma jaꞃɛ sugu la ("suguw dafa baliw").
Kunafoni ka fɔꞃɔgonkow ni sugu ka dafabaliyaw be se ka nafasɔrɔsira fanga dɔgɔya, nga a bɛ kɛ sabu ye ka dɔɔ faara fanga kan jagow siraw fɛ, sariyaw fɛ ni sariyaw batoli fɛ, ina fɔ a ꞃɛfɔra cogo min sanfɛ kamaw la.
Fasofenw ye fenw munnu tɛ ꞃasigi tɛ munnu ye sugu dɔɔ la.
Misali la, sigida jama bɛ se ka nafasɔrɔsira dɔgɔya, ani ladamuni bɛ se ka dɔɔ faara nafasɔrɔsira kan (kojugu bɛ dɔgɔya, ni caman.).
Yɔrɔ caman na, fenw songo nɔgɔyali bɛ kɛ fenw caya jatɛminɛ fɛ, ka songow kan, yɛlɛmali kun tala surun min sirin lendo sanni ani ferelila.
Sugu minenw songo yelemali misaliw bɛ sɔrɔ sara cogoya baara ꞃininila ka faara fen songow bɛ sugu kono cogo min danfara bɔɔ fadenya jɛ la.
Nin bɛ la jɛlen bɛ sɔrɔ faso ka sɔrɔda ni sɔrɔta kono, barakɛbalia hakɛ ni fenw songo caya ni fen wɛrɛw ina dunta bɛ waribɔtaw sannila ani a ꞃɔgon wɛrɛw.
Nin kɛra jabi ye ka ben kunasiri jan dɔɔ ma min bɛ ꞃɛtaw sabati baliw munnu bɛ o hakilina kelen ni ko fɔ.
Keynes ko ka nafolo bɛ ꞃini ꞃɔgon fɛ tɛ sɔrɔ wati nafasɔrɔsiraw bɛ gɛlɛya kono, kaa kɛ baara sɔrɔbaliya baa sabu ye ni sɔrɔta binni ye.
Nafasɔrɔsiraw kura bɛ ben mun ma, ni keneziew ka yeta tɛ kelen ye nafasɔrɔsira tabolo kan, bɛ sugu ꞃɛni fɛrɛ tigɛ ni kunafɔni dafabali ye.
Fasojama tilan bɛ ye baarakɛlaw munnu bɛ baara ꞃini la.
Baara sɔrɔbaliya cogo korow bɛ kɛ nɔɔ saraw ka ca munnu bɛ baaratigiw bali ka baarakɛlaw taa.
Baarakɛbaliya fan baa bɛ kɛ no nafasɔrɔsira bɛ ka yɛlɛma liziniw ka bolo kan ni ka sɔrɔ tugun mago baa te see baarakɛlaw ka dɛmɛ ma.
Bɛ son bɛ wari la, a jɔ yɔrɔ kama, tilanila, sii cɔgɔya, a bɛ se ka taa fan bɛ, diili nɔgɔyali ka fara jama ka danaya kun tala jan kan.
Francis Amasa Walker ka kumaw la munnu donna 19ɛmɛ kɛmɛsi, "wari ye wari bɛ mun kɛ" ("wari ye wari bɛ mun kɛ" hakikala).
A ka nafasɔrɔsira baara ni faalen tɛ kelen ye (falenni mun tɛ wari ye).
Nɔ ꞃinita bɛ ka dogon ni sɔrɔta ye nafasɔrɔsira kono, danfara bɛ sɔrɔta la yoro min sɔrɔta hakɛ dɔɔ tolenbɛ baarabaliaya la.
Misali la, sojɔlaw munnu tɛ baara la be se ka taa baarala yasa ka sirabaw boꞃɛ.
Magoꞃɛ wari hakɛ politiki bunakukan kolɔlɔw bɛ se ka jo ni bilali ye.
Nafasɔrɔsira karamogow dow ko bilali bɛ nani degun ye wati bɛ ka sɔrɔ mogo wɛrɛw tɛ basi baa ye a bilali la no sɔrɔta nagasira.
Nin laban, mogo fan baa ka halina sugandili do ye, bɛ yɛlɛma don faso cakɛ daa kɛcogola cogo min ꞃagaminendo nafasɔrɔsirafitiniw la, bɛ nani forokiꞃogonna ꞃinini kɛlaw ni ꞃɔgon cɛ, politikimaw ni birobaarakɛlaw.
A bɛ kumani sɔrɔ boꞃa ni jago sɔrɔ tilancogo la.
An baa tuma dɔɔ la ko Carlyle ye tɔgɔ dii nafasɔrɔsira ma ko "lɔnni dogolen" ka jabi kɛ gafɛw ma 18ɛmɛ kɛmɛsi min sɛben na Reverend Thomas Robert Malthus fɛ, min ka yeta be kongo baa do naa tɔ ye, sabu jama caya min fɔra tɛmɛna suman sɔrɔta kan.
Nafasɔrɔsira fotaa ni kɛtaa ni ꞃɔgon cɛ ka fara politikikan oye benbaliya kuma ye min bɛ dibii wali ka nafasɔrɔsira sariya fɔlɔw yɛlɛma, a bɛ ꞃagami sigida labenw la ani nafaw kɛrɛnkɛrɛnew hakilinaw.
Nafasɔrɔsira gafɛw dow ye u fanga bɛ don yasa ka jaminɛ kɛ nafasɔrɔsira karamogow ye ꞃɔgon famu hakilina munnu bɛ politiki kuma dow kan yasa ka basigi kɛ politiki kɛnɛ famuyali la.
Ɲinigaliw ina fɔ banki baa ka yɛrɛta, banki baa ka politiki ka faara banki baa guvɛrɛnɛriw ka segini kumaw kan wali politikiw ka nafasɔrɔsira baw daminɛli (wari politiki ni wari hakɛ) faso ta u bɛ fo ꞃɔgon ko ni kunadaliw cɛ.
Nafasɔrɔsira kunafoni kɛnɛkan matematiki ꞃinini ni nafasɔrɔsira ꞃinini ani nafasɔrɔsira kɛcogo, ka bɔɔ jogo pisikologi kalan, ni cogoya munnu hakilinaw dɔnni ꞃɔgon na delikorow bɛ kɛ kalan kɛrɛnkɛrɛnne nafasɔrɔsira fan caman na.
Joskow fɛko ba tun ko baara fana oligopli la tun bi jatɛminɛ filɛli ɛnfɔrmɛli sɛn fɛ ka sɔrɔ a suguya "fɔrmɛliw tun yɛ posi kɔrɔ yɛ".
Dakun kumaba wɛrɛ yɛ ɳɛtaga yɛ, min bi nin jɛɛ ani caya ɳɛfɔ.
O baara nu nuw inafɔ History of Animals nafa kɛrɛnkɛrɛn ba tun bi u la sabu u bɛ laminiyɔrɔ cɔgɔyaw yiran, ni baaraw yɛrɛyɛrɛ min nuw sɛnsilɛndo nimafɛnw kalani kɔzalitɛ ni nin caya kan.
Dɔgɔtɔrɔya kɛrɛnkɛrɛniyala tun kalana silamɛ baw fɛ min nuw bi baara kɛ ni lawalɛ filɔzɔfu gɛrɛkuw hakilina yɛ, ka sɔrɔ tariku yɛrɛ ya sɛnsɛn kɔsɔbɛ Aristote hakilina kan, kɛrɛnkɛrɛniyala ɳamɔgɔkunda nin latigɛlila.
Jan Swammerdam ka sɛgɛsɛgɛli nanani ɳɛci kura yɛ fɛnɳanamanw kalani ma ani u nanani dɛmɛ ka sigiju kɛcɔgw yiriwa inafo tilanni ani boɳananbali ɳɛgɛli.
Kɔ, san 1838, Schleiden ni Schwann ya daminɛ ka hakilina cari min yɛ iniwɛrsɛli min ba fɔ ko (1) ninmafɛnw sigiju yɛ sɛlili yɛ ni (2) sɛlili kɛlɛn bɛ nin cɔgɔyaw bi a la, hali ni a yɛ hakilina min (3) ba fo ko sɛlili bɔra sɛlili wɛrɛw tilani la sɔsɔ.
Carl Linnaeus yɛ takisinɔmi min sɛnsilɛndo jiɳɛ laminiyɔrɔ san 1735 cari (min na yɛlɛma fɛnw ya), kɛ kabini san 1750 u yɛ tubabu tɔgɔ da suguyaw bɛ la.
A bi Lamarck Kɔnɔ ko jɔgo cɛɛntalɛnw bi seka yɛlɛma bagan dɛn na, min bi u yiriwa ani ka u dilan ka ɳɛɛ.
Zɛnɛtiki tubabu tilɛn sigiju daminɛna ni Gregor Mendel ka baara yɛ, "Versuche über Pflanzenhybriden" gafɛ yiran ("Experiments on Plant Hybridization"), san 1865, min bi biyɔlozi cɛɛnta bolow yiran, min tubabu tilɛn zɛnɛtiki sigiju yɛ.
Tintinna kɛra ninmafɛn suguyaw kura kan inafɔ banakisɛw ni banakisɛ kuturuninw, ani fɛnɛ lɔniba bangɛli ADN ka ɛlici filaniya kɛcɔgo kan James Watson ni Francis Crick fɛɛ san 1953, nanani tubabu tilɛ zɛnɛtiki mɔlɛkilɛri waleya yɛ.
Laban na, Human Genome Project bilala sɛnkan san 1990 ɳatilɛnna la ka Human Genome bɛ kartɔgarafiyɛ.
Ɲanamanya dugukɔlo kan daminɛni jii yɛ ani a tɔra yɛn san miliyari saba yɛni a ka taga gɛrɛ kan.
Kolo dilalɛndo ni pɔrɔtɔnw caman ni nɛtɔrɔn hakɛ dow yɛ.
Pɔrɔtɔn hakɛ kɛlɛnpe bi atɔmi fɛɛn kɛlɛnan bɛ la, min bi wɛlɛ nimɔrɔ atɔmiki, ani a ka Pɔrɔtɔn hakɛ ni nɛtɔrɔn hakɛ yɛ atɔmi ka masi.
Karibɔni, misalila, bi seka kɛ izɔtɔpe basigilɛn cɔgɔya la (karibɔni-12 walima karibɔni-13) walima izɔtɔpe rajɔakitiwi cɔgɔya la (karibɔni-14), alɛ bi kɛ datasiɔn rajɔmɛtiri la (kɛrɛnkɛrɛniyala datasiɔn rajokaribɔni) walisa ka ninmafɛnw nɛgɛmaw sii lɔn.
Lɔniki jɛ bi nani ɛlɛkitɔrɔsitatiki saramaya iyɔn min falɛn do ni fɛn kodɔnɛnw walima atɔmi fila cɛ ɛlɛkitɔrɔnɛgatiwitɛ min nuw ti kɛlɛn yɛ bi min na, ani ɛntɛriakisiɔn kumaba bi kɛ iyɔ fɛn la.
Ka o kodɔn iyɔniki jɛw ma, kovalan jɛ bi ɛlɛkitɔrɔn filani tilan walɛya atɔmuw cɛ.
Masali min bi sɔrɔ fan bɛ idɔrɔni jɛ bi sɔrɔ jii molɛkiliw la.
Ji nafa ka bɔn ɳanamaya la sabu a bi yɛlɛnni fɛn barikaman dɔ, min bi seka fura jiman yɛlɛn info iyɔn kɔgɔman ni kulɔrure walima mɔlɛkili fitiniw walisa ka fɛn hakɛzi dilan.
Sabu O-H jɛw yɛ pɔlɛriyɛ, barikatanfɛn mangani bi fiɳɛ atɔmi la, ani atɔmi jiman fila nin barikamafɛn mangani bi u la.
Jii yɛ fɛn nɔrɔta yɛ sabu a i seka pɔlɛri mɔlɛkili bɛ kɔkan walima fɛn jii tan.
Galasi duuruhakɛ ni jii ni ɳgɔn cɛ bi walɛ ji mɔlɛkili dɔgɔya kɔsɔ min bi kibaru sɛ galasi kɛcɔgɔ kirisitalɛn ma, o de bi furancɛ ba bila jii mɔlɛkiliw cɛ.
O cɔgɔyala, kuran cayahakɛ ba ka kan walisa jimafɛn jɛ jii mɔlɛkiliw cɛ ka seka yɛlɛma ka bo jiyala (ka kɛni gazi yɛ).
Ni jii tɛ, mɔlɛkiliw fanba bɛ min nuw ninmafɛnw la karibɔni bu la.
Misali la, karibɔni atɔmi kɛlɛn bi seka kɔwalanti nɔgɔman naani labɛn inafo mɛtani la, kɔwalanti jɛ fila info karibɔni diyokisidiw kɔno, walima kɔwalanti jɛ saba inafo karibɔni mɔnɔkisidi (kɔno).
Sukɔlɔ idɔrɔkarbɔnɛ bi seka falɛn ni fɛn wɛrɛw inafɔ ningazi (O), idɔrɔzɛni (H), fɔsifɛri (P), ni sufɛrɛ (S), min nuw bi seka fɛn nuw kɛcɔgɔ cimiki falɛn.
Wati min na monosaccharide infɔ sukaromafɛnw ni firikitɔzi jɛlɛndo, u bi seka disaccharide labɛn inafɔ sucrose.
Nin tulumafɛn nu nuw yɛ ninmafɛn apɔlɛri ni hydrophobic yɛ.
Glycerol ni phosphate yɛ pɔlɛri yɔrɔ bakulu fɛn yɛ ni hydrophilie (walima kungolo) mɔlɛkili ta ka sɔrɔ asidi garaw ti pɔlɛri yɔrɔ ni idɔrɔfɔbe (walima ku).
Sogomanfɛnw yɛ mɔlɛkili kumaba min nuw ka can yɛ, enzymes, sogomanfɛn min bi tagali walɛya, siɳalizasiɔn mɔlɛkili kumabaw, ɛntikɔri ni pɔrɔtɛyini labɛnɛnw.
Pɔlaritɛ ni kɛrɛfɛ juru bi seka asidi ɳɛnamaw falɛn.
Kɛcɔgo fɔlo bi kɛni asisdi ɳanaman tuguɳɔgɔnna kɛlɛnpe min nuw jɛlɛndo kɔwalɛnte cɔgɔyala peptidikuw fɛɛ.
Helice alpha ni beta buru bi pɔrɔtɛyɛni ka kɛcɔgɔ tiridimansiɔn walima sabana.
Piriniw dilalɛndo nin guanine (G) ni adenine (A) kasɔrɔ pyrimidines dilalɛndo ni cytosine (T), uracil (U), ni thymine (T).
Sɛlilɛri falafal dilalɛndo ni bikuci lipidi yɛ, ni cholesterols ba la min bi phospholipids cɛ walisa ka u ka filiditɛ kaleya cɔgow hakɛ basig.
Sɛlilɛri falafala bi sɛlili tagacɔgɔ caman la inafɔ adɛziɔn sɛlilɛri, kuranfangan marali ni sɛlili siɳalizasiɔn ni u bi kɛni sɛlilɛri caman sigiju kɔlɔ inafo paruwa sɛlilɛri, glycocalyx, ni cytosquelette.
Alberts ka sɛbɛni bi ɳɛfɔli kɛ cɔgɔ min na "sɛlili kuruw jɔlɛn" bi taga walisa ka dɛnkisɛ yiriwa bi dilan.
Fanlɛnfɛw sɛliliw ninmafɛnw bi u la min bi u ni baganw sɛliliw bɔ ɳɔgɔn na inafɔ paruwa sɛlilɛri min bi sigiju di fanlɛnfɛ sɛlili ma, chloroplastes mi nuw tilɛ kuran kunbɛ ka sukarɔ dilan ni wakiyɔliw min nuw bi marali kɛ ni sigiju cɔgɔya ka sɛn tɔ o bɛla fanlɛnfɛw kisɛ dilani ni a tilani la.
Thermodynamique sariya fɔlɔ fɛ, kuran maralɛndo, o kɔrɔyɛ ko a ti seka dilan a ti seka ciɳɛɛ.
O le koson, ninmafɛn mago bi kuran la sanꞃa ni wati walisa a ka seka sɛ tiɳɛni yɔrɔ ma.
Lawalɛyala, katabɔlizimi bi kuran bila ni anabɔlizimi bi kuran dun.
Rɛakisiɔn mumɛ bi kɛ ka tugun ɳɔgɔn kɔ biyɔcimiki fan na, min dow yɛ rɛakisiɔn redox.
Acetyl-Coa bi do asidi sitiriki yɛlɛmali la, min bi kɛ mitochondrial kɔno.
Ɛlɛkitɔrɔn taga cɔgɔ bi oxidative phosphorylation la, min yɛ tagacɔgo nani gɛlɛman yɛ min nuw bi ɛlɛkitɔrɔn bo fɛn do la ka taga do lan, o cɔgoyala ka NADH ni FADH2 kuran bila min faralɛndo pɔrɔtɔn pɔnpazi kan (iyɔn idɔrɔzɛni) ka tɛmɛ ni mitochondrial kɔnona falafala fɛ (chemiosmosis), min bi pɔrɔtɔniki kɔnona fangan walɛya.
Nin ningazi tun ti yɛn, sɛlili ɳanakilili tun ti seka pyruvate yɛlɛma n'ga a bi tolili fɛrɛsira ta.
Kumuli oxyde o NADH ka taga NAD+ la fo a ka seka kɛ tunguni glycolyse la.
Kolow fasala, asidi lakitiki yɛ nɔgɔ yɛ.
Anaerobic glycolyse wati la, NAD+ bi kuraya wati min idɔrɔzɛni filaniw bi faraɳɔgɔn kan ani pyruvate walisa ka lactata dilan.
Akisili tuman, watimin na ningazi bi sɔrɔ, NAD+ ba dulon lactate idɔrɔzɛni kan walisa ka ATP dilan.
Cɔgoya tow la, ningazi bi bila nɔgo cɔgɔya la.
O bolɛndo pɔrɔtoniki tagafangan la min bi bo mitochondriale falafala kɔnona ta fɛaerobie ɳanakili kɔno.
Autocrine fɛɛn tagamasiɳɛ kɔnɔ, ligan bi sɛlili min ya bila ciyɛn.
Eukaryotes kɔnɔ, (o kɔro yɛ sɛlili, baganw, fɔnziki ni protestiste), sɛlili tilani suguya fila kɛrɛkɛrɛlɛn de bi yɛn: mitosis ni meiosis.
Sɛlilɛri tilani kɔfɛ, sɛlili musɔman kɛlɛn bɛ bi fɛɛ kura ɛntɛrifazi daminɛ.
Nin sɛlili filani tilaniw, bi kɛ jɛɳɔgɔnya bangɛli taga cɔgɔyala u ka baloli wati do la.
Ka kodo mitosis ni meiosis fɛrɛsira eukaryotes fɛ, jɛli binɛr prokaryotes fɛ bi kɛ ka sɔrɔ fizɔ minɛn ma labɛn sɛlili kan.
Mendeli ka cɛɛɳɛta, kɛrɛnkɛrɛnniyala, yɛ fɛrɛsira min fɛ zɛnɛziw ni sɔnw bi yɛlɛma ka bo bangɛbaw la ka taga dɛn fɛ.
Fɔlo yɛ zɛnɛtiki sɔnw min nu bi wɛlɛ sisan alɛli, masumalɛndo ani kɛcɔgɔ caya (misalila, ankiri ka kodon jɛman ma walima jamajan ka kodon kunguru ma), bɛɛ bi bangɛba kɛlɛn cɛɛɳɛta.
Mendel ya sɛbɛntiya ko gamitu dilani wati, zɛni kɛlɛna bɛ ka alɛli bi bɔɔ ɳɔgɔnna cɔgɔmin na gamɛti kɛlɛn bɛ ka seka alɛli kɛlɛn drɔn taa, o de fɔlɛndɔ a wolomalijugu sariya kɔnɔ.
Nucleotides dulolɛndo ɳɔgɔna kɛlɛniyala tagacɔgɔdola kɔwalɛnti jɛɛ fɛ sukarɔ nucleotide ni phosphate cɛ, o de bi nani kolo yɛlɛman sukarɔ-phosphate.
Sigiju tilalɛndo bakuluba fila la: pyrimidines ni purines.
DNA bi sɛgɛnkɔ ni kalani filaw bɔra ɳɔgɔnna.
Chromosome yɛ fɛn dilanɛn yɛ DNA ni histones bi min kɔnɔ.
Prokaryotes fɛ, DNA bi farikolo do kɔnɔ min kɛcɔgɔ yɛlɛman min bi cytoplasm a bi wɛlɛ nucleoid.
Zɛnɛtiki kibaru min bi ADN kɔnɔ yɛ zɛnɔtipu yɛ, ka sɔrɔ fɛnɔtipu bi bo protein sɛgɛsɛgɛli jabi la min bi a kɛcɔgɔ latanꞃa ni ninmafɛn yiwali, walima mi nuw bi baarakɛ inafɔ enzymes min bi yɛlɛmani bolisiraw katalize.
Zɛnɛtiki sariya kɔrɔ, mRNA kalaniw kɛrɛkɛrɛnw asisdi ɳanama tagabolo pɔrɔtɛyiniw kɔnɔ tagacɔgoya dɔla min bi wɛlɛ bayɛlɛmali, min bi kɛ ribosome kɔnɔ.
Genome sɛkansazi ni a sɛgɛsɛgɛli bi seka kɛ ni ADN sɛkansazi dakun ba la ni bioinformatique walisa ka seka u fara ɳɔgonkan ni ka genome baara ni a kɛcɔgo sɛgɛsɛgɛ.
Prokaryote ka genomes yɛ fitini yɛ, jalɛndo ni caman yɛ.
Feresira nani jɔlɛn bi yiriwali ɳɛfɔ: cisiribaya, bɔ ɳɔgɔn naya, mɔrfɔzɛnɛzi, ani lamɔliya.
Mɔgo selili galew ye seliliw munnu ꞃagaminendoo wali u bɔɔ bɛ ꞃɔgon na dɔɔnni munnu bɛ selili suguya caman dii ni ka wolo dan tɛ minna yasa ka o selili fɔlow ꞃɔgon sɔrɔ.
Apɔptɔze, wali selili sii porogaramuli, bɛ kɛ mɔrfogɛnɛze watikɔnɔ, ina fo seliliw saya tɛgɛ den gɔɔniw cɛ mogo bɔgali konobaara la, ka tɛgɛdenw bɔɔ ni sɔɔnniw kelenkelenw.
Nin den kisɛw baara kɛ minenw la maralenw kɔsɔbɛ filomuw cɛla, o de bɛ a yira k'u kɔrɔlendo u ni bagan kuluw bɔlendo munnu cɛ ka dian kɔsɔbɛ.
Hox den kisɛw bɛ a yira wali fanw munnu segin bɛ u kan, ina fo saaw galakaw, u bɛ bɔꞃa baara dɔ kono wali tumu mun bɛ ka bɔꞃa.
Baara kono den kisɛ be se ka famuya cogoya wɛrɛla, ina tuma min Darwin ka kɔnɔbaa daburu bɔꞃa na BMP den kisɛ fɛ, wali tuma min saaw seenw tununa u la ka sɔrɔ Distal-less (Dlx) den kisɛw baara ka dogo wali u baara kɛ bɛ ye yoromu dugumafɛnw tow tora k'u seenw ni u bolow dilan.
Nin cɔgɔya bɛ yira ka fo yɛlɛmali bɛ kɛ nɔ falenfalenw bɛ ka kɛ alelitiki ka hakɛya la ninmafenw kuluw mnnu bɛ wolo.
Nɔ nafamanfenw baana wali u fangaw ka dɔgon, aletikiw fangaw fɛnɛ bɛ seka taa sanfɛ wali duguma woloꞃɔgonw munnu bɛ tugu ꞃɔgon na sabu alɛliw ye fili fenw ye sugandili sira kan.
Damana wololi bɛ ꞃini ka caya ka sabu kɛ genetiki suguyaw caya fɛ.
No bɔnna dɔɔ tilan na fila ye, a minɛlendon ina fo sirikun (wali tilan ni) filozenetiki yiri kan.
Yiri sanfɛ, suguya kulu togo bɛ min na o ye takson ye (misalila, mɔgɔnifinw, folofolo mɔgɔw, dan fensinminnaw wali kɔ kolotigiw) ni takson kelen ni a bɔnaw bɛ o ye kiladi ye, min bɛ wele takson filetiki kelen.
Fen suguya kelen wali kulu mu sirilen do kulukono n'ga filozenetiki min tɛ a kono bɛ wele kulufofɛ, a bɛ kɛ tamasien ye yiri kono.
Sinsilen tilenenya kan (wali Okam ka silinan), yiri min sugandira ye min ka yɛlɛma ꞃɛsira kan min ka kan yasa ka jɛ ni a ye tamasienw bɛ la jɛkuluw bɛ kono.
Ki sinsin nin hakilana nin kan, dan fen sugu bɛ bɛ wele tɔgɔ fila la, kelen ye a cogoya ta ye kelen do ni ye a bɛ bɔ fen sugu min na.
Danfen karamɔgɔw bɛ zenetiki sarya ka delili fanbɛ minɛ ina fɔ seere min bɛ bonna kelen dii banakisɛw, arseew ni ekariotiw bɛ ma.
Fo kɔfɛ, a bɛ saanw 1.7 biliyar, ninmanfenw selili misenw ye a daminɛ ka bɔɔ, ka fara selili suguya camanw munnu kono bɛ bi jɔ yɔrɔ dɔɔ taa.
Dugukolo yiriw ye sanga dɔɔ sɔrɔ fɔ mogow ye a miri k'u kɛra sabu ye ka Devonien fɔlɔ sii latunu.
Nin balawu dabilali wati, arkosɔruw kɛra dugukolo kɔkolo tigiw yɛ munnu ka ca, arkosɔr kulu dɔ min ye dinozɔruw, u kɛra Jurasiki ni kretase wati tigiw ye.
Banakisɛw bɛ sɔrɔ dugukolo kan, jii kono, jɔrɔ bagamanw kalamanw, lizini ꞃamanw ani dugukolo kɔkan na ninmanfenw bɛ la jɛlen.
Arsew ye selili porokariotiw ka bolo wɛrɛ ye ani u jatɛra folo ina fo banakisɛw, munnu bɛ wele arsebanakisɛw (arsebanakisɛw ka masajamana), kuma kan min sanga buruna.
Arsew ni banakisɛw a ka ca u jaꞃa ni u bɔꞃa bɛ ye kelen ye, hali ka sɔrɔ arsew dɔw boꞃa kɛ cogo tɛ kelen ye hali fitini, ina fo seliliw pɛnpɛrɛlenw ani kaaremanw Haloquadratum walsbyi taa cogo.
Arsew bɛ barika bɔyɔrɔ jeni ka tɛmɛ ekariotiw kan: u luw fana bɛ a taa farimanfɛnw kundaa, ina fo sukarɔw, gaziw, ka faara iyonw nɛgɛmaw wali tugun idorozɛni gazimanw.
Arseew fɔlɔw munnu yera ye ekstɛrɛmofilew, munnu bɛ balo yɔrɔ gɛlɛnw na, ina fo yɔrɔ kalamanw ni kɔɔ kɔkɔmanw ninma fɛn wɛrɛ tɛ min na.
Arseew bɛ dugukolo danfɛn tilan bɛ jɔyɔrɔ taa.
Kiladi kɔnɔ nana duru don bɛ ni porotistiw tɔgɔ ye, munnu fan baa ye ekariotiw mikɔrɔskopikiw fenꞃɛnɛmanw munnu tɛ yiriw ye, fiyenanw wali baganw.
Porotitiw tilan bɛ ye selili kelɛnw ye, u luw fɛnɛ bɛ wele ekariotiw banakisɛmanw.
Ninmanfɛn selilikelen ye fotosɛntetikiw ani u be seka sɔrɔ kɔkɔji la yɔrɔmin a bɛ jɔyɔrɔba taa ninmanfɛn balo dilaniw la.
Siliyew ye liwaaw labɛn cogo caman bɛ munnu na ka bɔɔ kunsigiw fɛ n'u bɛ wele ꞃɛsiw.
Mɔliw ye porotisti jɛkuluw munnu y'a daminɛ ka sugu wɛrɛw dii a bɛ saan 1.5 miliyar wati fitini ekariotiw bɔɔli kɔfɛ.
Staramenopiliw, munnu tilan bɛ bɛ donni ni siw korilɛnw u ka filazɛliw fila sirafɛ, bɛ sɔrɔ jatɔmew ni algi sikɔlɔmanw.
Kulu saba sabatilɛnw de bɛ rizɛriw la: serkozoɛriw, foraminifɛriw, ani rajolɛriw.
Kiladiw suguyaw caman de bɛ aligiw la ina fɔ golokofitiw, munnu ye baajiiw ka aligiw mikorosikopiw no a kɛ cogo bɔn bɛ selilikelen bɔnna pilantiyaw taa.
Dugukolo falenfɛnw (ambiriofitiw) bɔra dugukolo kan wati fɔlɔ min a bɛ taa saan miliyonw 450 ka taa bila saan miliyonw 500 la.
Ka sɔrɔ, kiladiw saba tow ye falenfɛnw ye kala dili ni fura tɛ min na sabu taraseidi t'u la.
U bɛ to ka sɔrɔ yorow la ji ko tun labenindo ka ban yorominiw na.
Falenfɛnw kala dili ni buluw tɛ munnu na u tilan bɛ bi dugukolo kan, dɔw bɛ balo bajiiwla nga hali kelen tɛ balo kɔkɔjiiwla.
Zimnɔsipɛrmuw dilalen don ni konifɛriw, sikadaliw, zinkgo ani ꞃɛtofitiw.
U bɛ a kɛ ni cogoya dɔ sira fɛ min bɛ wele eterotorofi minkɛla min sen fɛ a bɛ anziniw kɔnɔfɛnw fɔnɔ ka molekili dunta baaw bɔ ꞃɔgon na yani a k'u kunu celiliw taa siraw fɛ.
Fiyenanw, ka faara bɔsiiw fila were kan, soanofilagelew ni baganw, bɛ se ka faraꞃɔgon kan ka kɛ opisitokontiw ye.
Fiyenanw selili caman tigiw, no uluw don, farabolo dɔ b'u bolo min bɛ wele miseliɔmu, min kono bɛ sɔro juruw korilenw munnu b'u dan na ka wele ifuw ka kɛ sabu ye ka dumini nafamaw kunu.
Fɔ n'a bɔra dama dɔ la, banganw bɛ nafa man fɛnw dun, bɛ ningazi sama, bɛ se ka tagama, be se ka wolo kafoꞃɔgoniya sira fɛ ni ka caya seliliw dun dow kono, bilasitila, denkisɛ ka bɔꞃa kono.
Banganw bɛ se ka don ka bɔ ꞃɔgon na ni kulu fila ni u ka kɛ cogo n'u bɛ boꞃɛ.
Porotɔsitɔmiw fee, bilasitopɔri bɛ daabara wolo, ka bobara dilani tugu a la.
Baganw caman farigolow dama kakan, kundama dow bɛ ꞃɔgon camancɛ la, wali danfɛn gɛrɛ fila dama ka kan.
Ka laban, banganw bɛ se ka don ka bɔ ꞃɔgon na ni u nugukun sɔrɔ yɔrɔ ye ina fɔ antɛniw yasa ka yɔrɔ don wali sɔninw yasa k'u ka duminifɛnw minɛ.
Bangaw suguya fan baa (~97%) ye kɔkolotanw ye, u ye banganw munnu tɛ kɔkolo soro (bɛ bɛ min wele kɔkolo wali kɔkolo), min bɔra notokordi la.
Taksɔniw caman kɔkolotanw ka caa ani a suguyaw fɛnɛ ka caa ni kɔkolotanw bɛ faralen ꞃɔgon kan.
A ka caa ni banakisɛw sugayaw 6000 munnu ꞃɛfɔra fɛsɛfɛsɛli la.
Ni u tɛ selili banabatɔ dɔ kɔnɔ wali u bɛ bana bila selili dɔ la, banakisɛw bɛ sɔro ina fɔ a dama fɛnw, wali viriyonw zenetiki minɛ bɛ min na (ADN wali ARN), poroteiki dalan min bɛ wele kapsidi ani, tuma dɔw la, ni tulumanfɛnw anvɔlɔpu.
Banakisɛw bɔɔ yɔrɔw ꞃɛnɛmaya tariku la a jɛlen tɛ: dɔw be se ka sɔro pilasimidiw fɛ - ADN walonw munnu bɛ se ka tama seliliw cɛ - ka sɔrɔ dɔwɛrɛw bɛ se ka boꞃɛ banakisɛw cɛ ma.
Banakisɛw bɛ se ka jɛnsɛ cogoya caman na.
Norovirisiw ani rotavirisiw, bɛ kɛ kɔnɔna bana gɛlɛn sabu ye, bɛ sɔrɔ boo kɛ min bɛ tila ka don daa la duminiw la, bɛ yɛlɛma ni tɛgɛ magali daa la wali duminiw wali jii.
Danni cogoya bɛ kɛni kalaw, furabuluw ani filɛriw.
Jii taa fan falafala dɔ fɛ jii bɛ don min fɛ dɔnni a bɛ don ni a yɛlɛmali nɔgɔya cogo la ni a ka falafala fɛ.
Falenfɛn kisɛn fan baa ye sunɔgotaw ye, cogoya min kono kisɛ ka baara jɔlen do.
Danni kisɛ ka jii samani ye faleni cogoya fɔlo ye, yoromin danni kisɛ bɛ jii sama.
Nin monomɛriw bɛ sɔrɔ amidon, poroteiniw ka fara lipidiw sɛnsɛli kan munnu maralendon kotiledonw kono, wali andɔsipɛrmi kono.
U ka filɛriw ye balofɛnw munnu bɛ wolo nɔgɔya, ka coyoya do kɛ min bɛ lawaji ni faan don ꞃɔgon na.
Polinizasiyon ꞃagamili ye antɛri filɛri konofɛn yɛlɛma filɛri kolon dɔ la ka taa bila dɔwere la minna tɛ suguya kelen.
Nin yɛlɛmaw bɛ se ka fiꞃɛ sɔrɔ nin zenetiki sababuw ye, simikiw ani fizikiw.
Poroteiniw munnu bɛ yelenw sɔrɔ bɛ kunafoniw dii ina fɔ su wali tile, su janɛ, yelen boꞃɛ sɔrɔli ani yelen sɔrɔ yɔrɔ.
Filɛri sunw caman bɛ feren bɔ wati kɛrɛkɛrɛnen la ka sabu kɛ yelen jɔyoro a kɔnɔ kan munnu bɛ baara kɛ suu kɔnɔ, kɛ cɔgo min donnen do ni fotoperiodisimu ye.
Baganw bɛ see ka jatɛ ina fɔ dakɛꞃɛnaw wali ka u kɛ kelɛnw ye.
Ka sɔrɔ, banganw ina fo jɛgɛw ani tɔriw bɛ u bɛrɛben sabu u b'u farigolo kɔnɔ deli yɔrɔ la (misali la, farigolo funtɛni) yasa ka bɛn u balo yɔrɔ kɛnɛ ma.
Ɲinanw, misali la, bɛ se ka dumini kɛ sigiyɔrɔma saba ka tɛmɛ sonsaniw kan ka bɛn u giriya ma, sabu dumini bayɛlɛmali ka teli giriya kunda ꞃinan taa ka ca ni sonsan taa ye.
Ka sɔrɔ, jɛꞃɔgoniya tɛ jurukelennaman baganw munnu bɛ nɔnni kɛ wali munnu bɛ paan.
Paanni sumalen, kɔnɔ kan ka dumini yɛlɛmali teliya yasa ka tɔɔ mɛni paani saanfɛ.
Ka laban, baaji kɔnɔ baganw farigolow ka magan ipɛrɔsmotikiw baa jii la.
Nin bangan bɛ dumini kɛ min kɔnɔ simiki barika ka ca, a bɛ kuran nin tilan bɛ mara ka kɛ lipidiw ye yasa ka kɛ mago ꞃɛna ye wati naataw la ani kuran nin fan dɔ kɛ ni gilikozɛni ye yasa ka baara kɛni a ye o yɔrɔ bɛ la (misalila, yasa ka zɛmɛ mago ꞃɛ kuran ko binaku kan).
Ka faara u kɔnɔna nugu kan, baganw kɔkolomanw jibara minɛnw bɛ sɔrɔ ina fo biꞃɛ kelen ani samanɛnɛ kelen u la.
Ka bɔ furu la, dumini bɛ don camancɛ nugu la, n'o ye nugu fan fɔlɔ ye (wali nugu fitini sinminbaganw fɛ) o de ye dumini yɛlɛma yoro jonjon ye ni yelen yoro fana ye.
Fiꞃɛw faleniw fɔgɔfɔgɔ kɔnɔ bɛ kɛ fiꞃɛ bɔrɔ fitiniw miliyonw caman kono; sinminbaganw fɛ ani dugumafɛnw, u bɛ wele liwaaw ani kɔnɔw fe, u bɛ wele sɔnbaraw.
U bɛ don fɔgɔfɔgɔw kono yɔrɔmin a bɛ yɛlɛma ka kɛ fɔgɔfɔgɔ filanaw ni sabanaw ka dogoya ka ta fɛ ka tila ka kɛ ni forogo fitiniw, munnu bɛ wele fɔgɔfɔgɔ deniw.
Joli boli yorɔw suguya fila de biyen: dayɛlɛlen wali datugulen.
Baganw ka jolibolisira bɛ kɛ tisi fila cɛ: tisi sisitemikiw ani ꞃɛnɛkili fenw (wali fɔgɔfɔgɔw).
Kɔnɔw fe ani sinminlaw fe, sisitemiki cogoyaw ani fɔgɔfɔgɔ u dulodulolen don ꞃɔgon na.
Pasa fasanew ka fɔ ꞃɔgon kɔ bɛ sɔrɔ nerozeniw la sabu sinapitiki motonerɔniw donni ko fɔ.
Fɔ ꞃɔgon kɔ min kɛra bɛ se ka minɛ yuguyuguli, kirini wali fasajabana, ka siri kɛ wale bɔꞃa fɛ.
Fɔ ꞃɔgon kɔ kɛ cogow bɔlen do tisiw fasa saba kɔnɔ.
Bangan wɛrɛw ina fɔ molisikiw ani nematɔdiw, pasa sɛnsɛnlen gɔlɔlen bɛ a kono, ka fara filamanw pinpɛrɛlen ni misɛman sigilen ꞃɔgonna elisiman min balamininen tɛ, ina fɔ fasa jalaniw wali kɔkolomanw dusukunw.
U bɛ se ka kunafoniw dii wali k'u sɔrɔ ꞃɔgon soro siraw dow fɛ munnu bɛ wele sinapisiw.
Seliliw dow ina fo nerɔniw wali fasa seliliw bɛ se ka la ꞃɛnɛmaya wali tiꞃɛ kuran naa tɔla la ka bɔ nerɔni wɛrɛ fɛ.
Kɔkolomanw fɛ, hakili kɛ cɔgɔya la a bɛ hakili dilan cogo kofɔ (SNP), fasaw bɛ min na ka SNC ni farigolo fanw tow tugu ꞃɔgon na, fasa sun baa (SNC), zɛmɛ ni mɔwɛli epiniɛri, ani hakili gɛrɛfɛla fasaw.
SNP tilalendo ni sisitɛmuw fitini saba ye munnu tɛ kelen ye, hakili sisitɛmu min bɛ a wasa don fasa ni dimiw la, min bɛ a dan la ani fan min bɛ a wasa don kɔnɔ nuguw la.
Fasajuruw labɛni sɛmpatiki bɛ la baara mago gɛlenw kama yasa ka kuran labo, ka sɔrɔ fasajuru labeni parasɛmpatitiki bɛ la baara no farigolo mago bɛ lafiala.
Fasaw munnu bɛ bɔ zɛmɛ la u bɛ wele kungolo fasaw, ka sɔrɔ munnu bɛ bɔ moɛli epiniɛri la bɛ wele fasa ɛsipinɔ.
Mogonifing fe kɛrɛnkɛrɛnniyala, jibaraw tigitigi bɛ bon a yɛrɛ kɔnɔ u ye jibara gonofilen ani ꞃɛgenɛsɛnsɛnbara.
Boꞃafuraw bɛ se ka kɛ fenwɛrɛw faralen ꞃɔgon kan ina fo asidi aminenw, ɛsitereoidiw, eikosanoidiw, lekotiriɛniw wali porositagilandiniw.
A bɛ gamɛtiw apoloidiw dilan meiose sira fɛ.
Cogoya caman kɔnɔ, gɛrminali dalan sabanan, mejodermu, bɛ bɔꞃɛ u cɛ.
Gastirilasion bɛ kɛ, wati mun mɔrfozenetikiw ka taa ni segin bɛ selili fan baa yɛlɛma ni denkisɛw dalan mun ɛkitodɛrmi, mezodɛrmi ani andodɛrmi bɛ sɔrɔ a kɔnɔ.
Fɛn min tɛ sɛlɛryɛ bi sira don sɛlilɛri faranfasiya kɔrɔ inafɔ kɔrɔbaliya fɛnw adizɛsan, min bi wɛlɛ fɛn tagamasiɳɛ jikisitaraminali, walima sigiɳɔgɔn sɛliliw yɔrɔ kunguruw kan, o de bi wɛlɛ tagamasiɳɛ parasini.
Farigolo lakanan sisitɛmu bɛrɛbɛnya bi jabi bɛrɛbɛnɛn di sitimilisi kɛlɛn bɛ man ka ɳini ka mɔlɛkiliw dɔn a tun yɛ min nuw kunbɛ.
Farikolo latangana gɛlɛman bi banakisɛw bolo min bi enzyme cɔgɔyala min bi u kici bana viralu ma.
Ninmafɛnw kokolomanw bɛrɛ, ka adamadɛnw farakan, kicilan sɔfisitikɛlɛn bu bolo, ka farakan bɛrɛbɛniya hakɛ ba.
Kɛwalɛ jɔlɛn suguyaw, misalila, yɛ kɛwalɛw dɔnɛn zɛnɛtikɛman ni sitɛrɔtipu min nuw bi kɛ kasɔrɔ u ma dɛgi.
Ninmafɛn ɳɛma bakuluw (biyɔtiki) ka fara fɛn nintanw kan (abiyɔtiki) (misalila, jii, yɛlɛn, tilɛ yɛlɛn, laminifɛnw, asiditɛ ni duguma bɔgɔ) u ka laminiyɔrɔ bi wɛlɛ ɛkosisitɛmɛ.
Ku balo fanlɛnfɛnw ni ɳɔgɔnna, baganw bi jɔrɔ ba fa fɛnw tagacɔgɔla ani kuran sisitɛmɛ fɛ.
Laminiyɔrɔ dugukolodilanna ni tilɛn yɛlɛn yɛ ani tɔpɔgarafi.
Wati yɛ gwanniyahakɛ ni sanji kɛwalɛ don ni don, ka sɔrɔ kilaman yɛ hakɛ yɛ wati jan na, zɛnɛralɛman ka san 30 hakɛ sɔrɔ.
O lɛ kamma, adamadɛnw ka laminiyɔrɔ ba waleya fanlɛnfɛnw nugumaw ka falɛn.
Jamakuluw ka yiriwali wati hakɛ kungurunin la bi seka jatɛminɛ ni jɛkulu yirawali kɛmɛnan yɛ, min wolo, saya, tunꞃa jatɛ.
Biyɔlɔzi ɛntɛriakisiɔn yɛ kɔrɔ yɛ kɔ ɔrganizimi filani min nuw bi balo ɳɔgɔn fɛ sigida kɛlɛnna bi ɳɔgɔn kan.
Wati jan ɛntɛriakisiɔn bi wɛlɛ sinbiyɔzi.
Tɔrɔfiki dakun suguya caman de bi tɔrɔfiki rɛzɔ bɛ la, dakun bɛ la fitini yɛ dialani kɛla fɔlɔw (walima otɔtɔrɔfuw) infɔ fanlɛnfɛnw ni jila fanlɛnfɛnw min nuw bi kuran ni fɛn nintanw bayɛlɛman ka kɛ ni ninmafɛnw yɛ, min nuw bi seka sigiɳɔgɔn nafa.
Ani min nuw bi dunkɛla filanaw dun yɛ dunkɛla sabanaw o cɔgɔ la ka taga.
O yɛlɛmani kɔnɔ, rɛzɛrwu bɛ o yɔrɔminan dunfɛn bi tɔ walima a datugulɛndo wati jan na.
Kalayali kun ba yɛ funtenimaragasi bilali, min 90% yɛ karibɔni dioxyde ani anc.
Laminiyɔrɔfɛnw cayahakɛ lamini n'a fɛnw ka ɳɔgɔndafa ciɳɛ, min nuw bi fɛn di adamadɛnw tulɔlɛndo min na.
Lawali coɔgɔ la, fanlɛnfɛnw kalani tun bi campiɳɔnw ni alguw kalan mikɔlɔgu ni fikɔlɔgu ka tugun ɳɔgɔn kɔ, ni ninmafɛn bakuluw min nuw kulukutu tɔra jamanaw kamaɳɔgɔn fanlɛnfɛnw kalani kan.
Lawalɛ fiziki nankɔ, wati dow dulɔlɛndo mɔnasitɛri la, fanlɛnfɛnw fura nafa bi min nuw la tun bi sɔrɔ a kɔnɔ.
O nankɔ nu nuw yɛ fanlɛnfɛnw sariya kalani nɔgɔya.
20ɛmɛ kɛmɛsi santan laban filaw la, fanlɛnfɛn kalanbaw yɛ zɛnɛtiki mɔlɛkilɛri sɛgɛsɛgɛli fɛrɛsiraw tulubo, ka fara kan zɛnɔmiki ni pɔrɔtɛyɔmiki ni ADN ɳɛnawolɔmali walisa ka fanlɛnfɛnw kilasɛ ni faranfasiya.
Tubabu tilɛn fanlɛnfɛn kalani bi taga kabini grecce kɔrɔlɛn na kɛrɛnkɛrɛnniyala Theophraste la (san c. 371–287 fan na anw ka tilɛ ɳɛ), Aristote ka kalandɛn do min yɛ a tagabolo caman yiran ni ka u sɛbɛn bi jatɛ inafɔ tubabu lɔnibaw ka jɛ fɛ inafɔ fanlɛnfɛn kalanbaw "faa".
De Materia Medica kalana kɔsobɛ a ka can ni san 1500.
16ɛmɛ kɛmɛsi camancɛ la, fanlɛnfɛnw kalani nankɔ jɔra itali jamana kalanso ba dow la.
Uyu sinsin ko falenfɛn lɔni fɛɛn kalantayɛ.
Nin watin bɛla, fanlenfɛn lɔni nafa ba tɔra dɔgɔtɔrɔya la.
Bock yɛ a yɛrɛ ka nɛɛmafɛ kabilasigi sistɛmu kɛ.
Sonme sugande ani sekansi bi se ka kɛ fɛɛn dilanɛn ye bi se ka kɛni xarinlenme krinkriniya taagnumanse kama (sɛgɛsɛgɛli xarinlenne) walima a kan ka tugu naamariy suura ka ta danfɛɛn dilani cɔgɔla walima taksonw xarinlenme sinotikla.
O ye kecɔgɔ tɔgo fila tigi dala walima pariti minuw bolɛndo yɔrɔ min tɔgɔ bi bɛnni bonsonye finlana bi danbe yiran danfɛɛnla.
Lɔnnya bɔɲɛni yiri kɛcɔgɔ, a dan cɔgɔ ani balo cɔgɔw o ye famuyali ka fɔ yiriw ka suru ŋɔgon na ka tɛmɛ Linnaeus ka kafoɲɔgonya karbalen kan.
Katherine Esau ka baara (1898–1997) jiri kɛcɔgokan yɛ sinsinyɔrɔ ɲuman ye ka kalankɛ yiri kura kan.
Hakilina fin minbɛ yiri kuluw kɔnɔ inafɔ Tamérée kungow ani Broadleaf kungo o sabu bɛ bɔ kungo yɔrɔ lahalaya min baara la Henry Chandler Cowles, Arthur Tansley and Frederic Clements.
Lɔny ani ka den kisɛ lakodon Auxin izini min yɛ Kenneth V. Thimann ta ye saan 1948 o ye yiriw yiriwa cogo ŋuman sabati ni furafɛɛnw kɛli a kan.
Lɔni min kɛra 20ɛmɛ kɛmɛsi min bɛ kuma yiri furakɛlikan a la baarala sɛgɛsɛgɛli fɛrɛ kura jiri kisɛkan, ina fɔ isipɛktrɔkopi.
Nin fɛɛrɛsiraw kalani ya to falenfɛn walima yiridɛnuw ka selili lɔni minuw danna biɔraktɛruw la fɔ ka sɛ pɛstisidus yɛlema biɔteknoloji kɛcɔgo ka waleya, banakisɛfagafuraw walima faramansetiki siratagama ani genɛtiki lɔnko waleyali yɛlemalɛn min dilana sɔn kama ina fɔ sɔrɔhakɛ ka ɲɛtaga.
Bi sistɛmatiki ka laɲitaye yakili jakabɔ ani jɛɛ filojɛnetiki min bɛ falenfɛn cɛ.
Inafo fɔtosintɛsi fɛɛn do, fɛnlɛɛnfew bɛ ningazi fili lamini fiɲɛ fɛ, gazi min bɛ ɲiini ninma fɛɛn bɛɛlajɛlɛn fɛ walasa ka fiɲɛminɛ sɛlileriw labo.
Tarikuyala, dananfɛɛnw kulusigila baganw walima fanlɛnfɛɛnw ni fanlɛnfɛɛn lɔni ye dantanfɛɛnw kalani sinsin ina fɔ ninmafɛɛnw.
Lɔni "yirimanfɛɛnw" sifɔli min ka gɛlɛn bɛ sinsin "dugukolo yiriw" dron kan walima lanbiriyofit, danifɛɛnci bɛ sɔrɔ min la (jimnɔspɛrmetiri, ani fɛnɛ pin ni yirimafɛɛnw filɛrimaw) ni sporaji lafiyalen kripitogramuw ina fɔ fujɛr, klɔbimɔsi, sawuraw, karnotiw, ani kangaw.
Helapɔyid jɛɲɔoya dakun, min donɛn do gametɔfite tɔgɔla, bi dinkisɛ spɛkitoro diployidi ka ɲnɛtaga balo tisiw kɔno a ka ɲnɛtaga wti jan la, hali yiri sii la walima gamɛtofiti yɛrɛ bi balo a yɛrɛ ka sporofite min ka sourun a la.
Palɛɔbotanistiw bi falenfɛ kɔrw de kalan u ka ukolo la walisa ka seka hakilina di falenfɛnw tagabolo tariku kan.
Laminikalanbaw bi o de wɛle trofik dakun folɔ.
Falenfɛnw kalanba bi bin juguw fɛnɛ kalanmin ye gɛleya ba ye sɛnɛkɛcogola ni nimafɛnw kalanila ni falenfɛn fɛn jugula sɛnɛkɛcogola ani lamini n'a fɛɛnw ka.
Kuran yelenman min minena chlorophyll A fɛɛ bi elɛktrɔnw daminɛlila (o kɔfɛ protɔn kolɔcibaga) min be molekil ATP ni NADPH dilan minuw yelɛn mara wati kunguruni nin ka cari.
Sukaro dow bi yelema ka kɛni gomi min bi mara kɔlɔropilasti kono.
Kunfilayɛlɛmayala nimafɛɛnw (kolorɔpilasitiw te minuw la) ina fɔ fanlenfɛɛnw ni u tɔ ɲɔgɔnw eukaryote ye nafa ba di biyocimikiw ma ani kolorɔpilasiti ma, ka fara kan u ka asidi kumabaw sintɛsi ani asidi ninmaw fan ba be.
Dugukolo vasikilɛr falenfɛnw u be lignin kɛ ni polymer min dabora ka fangan di yiriw fara filana mabe ani trasidila ani silɛm bolisiraw ku bali binima ni o yiri be jii sama jiko dɛsɛ watila.
Fɛn wɛrɛwa ina fɔ tulu nafamaw, petɔrɔli, ani lɛnburukuru petɔrɔli nafabula u suma kama, ani fɔ suma ni jaw (misaliyala, capsaicin), ani dɔgɔtɔroya ani fɔ furakɛlilan ani opiyom kokɛliko opiyom ta.
Missali la, asipirini fura ye ɛsitɛri acetiki mun bɔra asidi salisiliki la, min daminɛ majaɲɛ sɔluw fara la, ani furakɛli suguya caman min tobira ni opiɔmu ye ina fɔ eroine munun sorola ni bamayɛlɛma mɔrfini fɛɛn labɛnkisɛw ye min sɔrɔla opiɔm sun na.
Amɛrindiɛnw ye baara kɛni yiri suguya caman ye ka bana kɛnɛya saan baa hirkaw la.
Sucaro, amidon, kɔri, lɛn bin, sanvuru, juru suguya dɔw, jiri ani yiri nɔgɔw, papiye sun ani papiye, jiriw tulu, sire ani kungo manan ye masaliw ye jago fɛn nafa manw munun dilalendo ni yiri kɔnɔ fɛnw ye walima a fan wɛrɛ.
Fura munun dilalani lili ye oye rɛyɔn ani selofani, epandagi pati, biɔtobanali ani kɔri min bɛ bɔ kɔigo.
Kungo lakanabaw dɔw b'u sinsin yɔrɔw sigiba fɔlɔw ka ŋininiw kan ani siyanijiriw karamɔgɔw k'u wasa don a la.
Danifɛnw ɲɛni bɛ sɔrɔ (dugukolo) cogoya ani watiw ni yɔro ŋa u bɛ seka yɛlɛmaw don a la.
U bɛ forokiɲɔgon uniw tɔ ɲɔgonw yɔro caman kuluw la, jamakuluw ani sigida maw munnun faralen ɲɔgon kan bɛ wele kungo yiriw ŋɛmaya.
Gregor Mendel sɔmina danfen kisɛw ciɛn bɔ fanna cɔgoya kɔrɔw kalan tɔla fɛ munnu sɔrɔla pisitumi sativumi (PEAS) kɛcɔgo.
Kasɔrɔ, danni kisɛ suguyaw ka ca munnun bɛ danfara yira yiriw ni ŋɔgon cɛ ani danfɛnw ɲɛnɛman wɛrɛw.
Bile suguya caman munnu sɛnɛlenw don ye baara caman kɛlen ka kugo yiriw ani yiri baaralen ka faraɲɔgonkan ye.
Dugukolo danfɛn yiriw caman kɔnɔ, denw kisɛw cɛmanw ni musomanw u dilalendon ni fɛnw bɔ yɔrɔw tɛ kelen ye.
Bara kalaw kɛcogo pɔmutɛri kɔnɔ ye misali dɔ ye.
Apomikisi bɛ seka sɔrɔ suman kɔnɔ, munbɛ suman dan min danikisɛ fitini min bɛ a masa la.
Alɔpɔlipulɔidi yiri bɛ sɔrɔ ɲagamili waleya suguya fila mu tɛ kelɛn ye.
Pɔlipolidi yiriw den kisɛtanw dɔw bɛ seka vigilasiɔn sɔrɔ walima arimesɔni ka grati, min bɛ falen cɔgo kelenw kofɔ.
Dandelion komini ye tiripoidi min bɛ kisɛ ɲuman sɔrɔ danni kisɛw apomiktiki.
Kisɛ finiw dɔw wili cɔgo, malo (Oriza Sativa) ni barasipɔdiɔm ye suguya ɲɛnɛmaw kɛ u ye yasa ka bɔyɔro famu, danfenkalan selili ni sumanw molekile, binw ni monokɔtiw suguya bɛ.
ɛsipaɲi kɛnɛw, pua, tubabusɔsɔ ni mɔsu fisikomiterela patɛnsi u bɛ kɛ ka wati bɛ biɔlogi yiriw celiliw kalan.
Denkisɛ bɛ se ka minɛ poroteini reparasɔri fɛ munnu bɛ siri ADN yɔrɔ sumanew la ni ka ADN yɔrɔw bali ka b'u yɛrɛla.
Epigenitiki yɛlɛma bolow dɔw yira la k'u bɛ tiɲɛsiraw fɛ, ka sɔrɔ dow bɛ yɛlɛma ka bɔ uka celiliw dan cɔgo la.
Cɛlatigɛ ni baganw cɛ, yiriw celili camanw, kɛrɛnkɛrɛnniyala parɛnsimi ta, u tɛ bɔ ɲɔgon na ka ban, a bɛ tɔ cininin ya la min bɛ se ka bangɛ a damana danfen yiri dɔ la.
Ji kɔnɔ yiriw ye suyaw ye munnu tilalen dɔ tilanyɔrɔ caman na, dɔw ka surun yiriw la ka tɛmɛ dɔw kan.
Sarɔfiti ni sarɔfisea kilasi ka fara dumakolo dannifen fasɔ deni ambiriofita u faralen ɲɔgɔn kan bɛ monofiletiki sikulu di walima kiladi terepofitina.
Yiri bolosiraw peteridɔfitiw ani silɛmu yɛrɛ yɛrɛw ni fɔloɛm munnu falɛn na sipɔri faraɲɔgon kan den kisɛ fila munnu bɔɲɛna siliriɛn wati u tila ka kɛ suguya caman ye siliriɛn banɛn ani devoniɛn daminɛ.
U ka gametofitiw cininiw wilila ka sabu kɛ megasipɔri ye min tun bɛ sipɔri dilani minɛnw kɔnɔ (megasipɔrangiw) sipɔrɔfiti ta, cogoya min don dɔ andosipɔri tɔgɔ ye.
Danni yeriw sii fɔlɔ munnu don na bɛ jatɛ devoniɛn fameniɛn tuma laban na.
Simiki fɛnw munnu sɔrɔla fiɲɛ fɛ, dugula la ani jii uluw de ye jiri yɛlɛma cogo bɛ sababuw ye.
Eterɔfuw bɛ baganw bɛ kofɔ, sampiɲɔnw bɛ, danniyiriw dumunfɛnw dan ani banakisɛw mun tɛ fotosɛntetikiw ye u bɛ molekili kɔnɔfɛnw ta munnu dilalɛn do ni fotoanototɔrɔfiw k'u sama fiɲɛ fɛ walima k'u kɛ ka celiliw ni tisiw dilan.
Ka tagamani celili iɔnw ye, elɛkitɔronw ni molekili inafɔ jii ani anjimiw bɛ celilɛri tasiraw fɛ.
Misaliw nafamayɔrɔw munnu danni yiriw magobɛ k'u ta azɔti, fɔsifɔri, Sɛgɛnkata, kalisiyɔmu, bamneziɔmu ani kibiri.
Ni ɲagami bɛ jabi di tɔrɔpikiw danniyiriw ani diliw ani yelɛn kɔrɔ ni munumunu.
Zeatini sitokinini gɛrɛgɛrɛ yera maaɲɔ kɔnɔ, Zea mɛ, ani bɔra pirini adenini la.
U senbɛ danni waleyali la ani dannikisɛw lakununi, ani ka yiriw jaɲɛcogo kɔlɔsi k'u halini tɔ kalaw jaɲɛcɔgɔ ani ka feeren jatɛminɛ.
A tɔgɔfɔra o cɔgola sabu an hakilila daminɛla a sen bɛ abisision la.
Fitɔrmone kilasi wɛrɛ ye jasitɔnati, fɔlɔ ka jasimine grandifulɔrim tulu bɔ kɛrɛfɛ min bi jabi di falenfɛnw jogoni ma ka dinkisɛ min bɛ yiri banajugu kɛlɛ kan.
Falenfɛnw mi nuw te vasikilɛr ina fɔ epatiki, hornworts, ni musi mi nuw bi lili vasikilɛr di min bi dugukolo sɔgo ani falɛnw tɔ bɛ bi fɔtosɛntɛzi munkututa.
Sisitɛmu kɛlɛkɛlɛ na bɛ ka selili bi seka dowɛrɛ ka seliliw dilan ani ka yiridiɛn wɛrɛw walima liliw waleya.
Ni sistɛmu kɛlɛn ciɲɛna, dɔyin bi seka a lawili wati dɔw la.
Falenfɛnw vasikilɛrmaw fɛ xyleme ni phloeme ye tisi kondikteri min fɛɛn tɛmɛni nogoya yirideniw ani liliw cɛ.
Yiribuluw bi tilɛ yelɛn sama nin ka fɔtosintɛsi kɛ.
Anjɔspɛrmiw ye falenfɛnw mi nuw bi yiridɛn di min bi filɛri kɛ ani yiri tugulɛnw kɛ.
Fanlenfɛn dɔw bi jɛ ni do wɛrɛ yɛ ka soro ka falɛn, dow bi fanlɛn ni u yɛrɛ ye, do bi falɛn a cɔgɔ fila bɛ la.
Kabilasigi biyɔlojiki taksinomi lcni cɔgo wɛrɛ ye.
Ka sɔrɔ lɔni ba hali sisan ma seka bɛn nimafɛn kilasɛ cɔgɔkan, filojɛnɛtiki mɔlɔkilɛr, min nuw bi ADN sɛre kɛɛ ni ina fɔ hakilina, ye fileli kɛ cɔgɔ kura caman nati ɲetaga bolo la kan ka tɔ ka kɛ.
Nimanfɛns falɛnta tatagabolo lisi lako lɔnɛndo algi, campiɲɔn ani falenfɛn diɲɛ jamanaw ka gafɛ konɔ ani a sariya (ICN) kɔfolɛn botaniki diɲɛ jamanaw ka ɲɔgon ye fɛ.
Falenfɛn tubabu lɔni tɔgo bi a suguya ani cii yiran cɛnimusoyasira ya la, o bi nimanfɛn bɛ kɛ ni togo kɛlɛn tigiye jiɲɛ kɔno.
Sogili de ye a suguya tɔgɔ ye.
Jɛɲɔgon kuntala jaan ani nimanfɛn kulu ciyɛn u be wɛlɛ a ka filɔjɛni.
Misalila, Pereskia suguyaw ye yiruw walima yirituniw mi nu bulu ka bon.
Ka jɛgɔnyaw djala tigɛ mi nuw sinsin lɛndo bɛ ka kɛwalɛn kan a bɛ jantɔw kɔfɔ, sabu ka dakan falenfɛn bi seka bo ɲɔgɔ fɛ ka da boɲna cɔgɔ kɛlɛn fɛ mi nu kɔno danfara bi u kɛcogow la.
Kɛcɔgo filan, ani fɔ arɛɔluw min bi kaktisu ɲnɔw bɔɔ, a ba sɛbintiya ka yiran ku bɔra siyakɛlɛn la.
A danfaran ye jɛnetiki sariya yɛrɛ be labara yasa ka hakilina do ta djɛɲɔgon ɲnɛtaga la, yɛni a ka labara cɔgɔya wɛrɛ la cɔgoyaw fɛ a bi nuw bangɛ.
Zɛnɛtiki sɛrɔw ko mimanfɛn djɛ ɲɔgon ka ɲnɛtaga, selili caman tigi ye min yirila kiladogarami kɔno o duguman campiɲɔnw ka surun bagan law kɔsɔbɛ ka tɛmɛ dani yiriw kan.
K'a Kalan cogodi jiri suguya bɛ siri dɔwɛrɛ la ka yiridɔn baw dɛmɛ ka danniyiriw bɔɲa cogo famu.
Hali ni mɔgow y'u hakiliw baganw ka tariku la u bɛ munnu ye u gɛrɛfɛ ni k'u ka dɔniyaw ta yasa ka see k'u dɔw mara, an bɛ see ka fɔ zolozi kalan ka don ɔ bɔra Aristote la.
Bii zolozi a daminɛ bɔra rɛnɛsanci ani wati kura daminɛ la, ni Carl Linnaeus, Antonie van Leeuwenhoek, Robert Hooke, Charles Darwin, Gregor Mendel ka fara dɔwɛrɛw kan.
Pintiri kɔrɔw bi yen, jaw farawkan ani skilptire faransi kɔnɔ min sii ye saan 15,000 ka bizonw yira, soow ni sɛruw munnu bɛ famuya kɔsɔbɛ.
Donni kɔrɔ min bɛ kongokɔnɔfɛn kan bɛ waleya ni yirali tiɲɛmanw kongokɔnɔ baganw ni dugukɔnɔ taaw koron gɛrɛfɛ, mezopotani ni ezipti, ka fara kɛwalɛnw kan ni baganmaracɔgɔ, donsoya ani mɔni.
Aristote, san nani kɛmɛsi yani JC, bɛ baganw jatɛ ni nin man dantanfɛnw, k'u lahalaya kalan, u bɔɲɛ cogo ni u kɛ cogo ɲɛnɛmaya kɔnɔ.
San kɛmɛ nani kɔfɛ, galien ka lɔniba furakɛla yɛ bagan kɔno aa ka a kɔnona fɛn kalan ani animayɔrɔ fan dɔw sabu adamadɛn cu kɔno farali ye ɛntɛrɛdi ye.
Tubabulala, galien ka baraw kɔnana fɛnw ɲɔgon ma yɛ few wati jan ani a ma seka sɔsɔ fɔ 16ɛmɛ kɛmɛsi.
Lawali laminifɛn kalanbaw ka jɛma lɔni, watiw ina fɔ 18ɛmɛ, 19ɛmɛ, ani 20ɛmɛ kɛmɛsi, bagan kalan kɛra tubabu lɔni min ba sinsin ka kɛni baraye.
N taga ɲnɛ nu nuw, ani dɛn kisɛ kalani ni fɔlɔ fɛn ani maw kalani ka sɛgɛsɛgɛli jabi, wɛlemani Charles Darwin ka danfɛnw kalani gafɛ min carila san 1859; ka fara o kan, Darwin ye nimafɛn ka tagaɲɛ hakilina bila taga bolo kura ka, a yɛ a ka dɛn kɛcɔgo ɲɛfɔ ani cɛre yiran mi nuw bi a ka jatɛminɛnɛw faranfasiya.
Darwin ye taga bolo kura di fari cogo ma a ni adamadɛnw nimayɔrɔw kalani ma, ka u fara ɲnɔgon ka dafɛn kalani hakilina la.
Wajibi fɔlona tun ye ka nimanfɛnw mi nuw bolɛn do fara ɲɔgon kan, u ka danfara ani u ka jɛɛw, o de ye takisinomi kɔlɛ ye.
Ni hakilinaw tun sinsinlɛndo bagan nimayɔrɔw kalanikan.
Nin jɛkulu nu nuw kabini wati jan tun jatɛminena walisa ka darwin hikilina bocinw mi nuw ye kɛlɛn ye kan fɔ ka seka u dakɛɲɛ.
Omo o ye a cɔgoya ye ani sapiens o ye a yɛrɛ ye, nu nuw fila faralɛn ɲɔgɔkan o de bi siya ye togo di.
Nin sisitɛmu kilasifikasion min bi sebaya la o de togo ye takisinomi linneenne.
Selili kɛcɔgɔ ani a taga cɔgɔ fana ka bon kɔsɔbɛ danfɛn kalani lɔni la.
A ba sinsin kɔnona fɛnw ani sisitɛmu u ka taga bolo adamadɛnw faricolo kɔno ani baganw, ka fara o kan u tagabolo kɛlɛ kɛlɛ.
Adamadɛnw farikolo lawali kalani farala adamadɛn fari colo kalani ani falenfɛnw cɛɛ, n'ga dafɛn kalani tagabolow lɔnɛn do jiɲɛ bɛ fɛ ina fɔ ɔrgazimi min kalana.
Misaliya la, lɔnibaw mi nuw kalana krinkrin niya la ɔrgazimi kan in fɔ cin ma fɛnw kalani, kaman ma fɛnw kalani, dugumafɛn kalani, walima fɛnɲanamaw kalani, n'ga min ba ta ɔrganizimi ina fɔ sisitɛmu walisa ka ɲnɛtaga ɲninigalidow jabi.
Siyakolɔnibaw tun jorolen do kɛrɛkɛrɛ yala ni jɔgɔ yiriwali ye ani jɔgɔ famuyali tɛori kumaden sugandili yɛrɛyɛrɛ kɔnɔnanna.
Ka lɔni ɲnininaw bi kɛwale krinkrin kɛ biyoloji mɔlekilɛr kan, ka can u ka fara ɲɔgon kan ni taga cɔgɔ min bora zɛnetiki ani biyɔcimi la.
Biyɔlojiki sisitɛmatiki ye cɔgoya yelema duruw kalaniye, tɛmenɛw ani nalew, ani fɛnw jɛɲɔgonya wati kɔno.
Yiri polizɛnetikuw siyaw ani taksɔn kumabaw bi kɛ ka bolɛns taga cɔgo kalan (misalila., anatɔmiw walima molɛkiliw kɛcɔgoya) ani ɔrganizimiw tilani (biyɔzɔgarafi).
Biyɔloziki sisitɛmatiki y'a sinsin krinkrin ni yala tabolo saba kan siyaw kilasɛ.
Sisitɛmiki sifilɛya ye baganw idantiyɛ ani kilasɛ u ka ɲɛta tagabolo fɛ min bɛ don ni siyaw ani u nafa u yɛrɛ ka taga ɲɛla.
Tile nɔfɛlolo danfɛn ɲagamili ni a ka ɔrgazimiw ɲafɔli.
Takisinomi ye sisitɛmu fandoye min sinsinlɛndo (a)-(d) waletigi kan.
O wati la, tubabuw ta kɛcɔgola, u bɛ bi seka jatɛminɛ in fɔ tɔgɔmaw.
Dow hakilina na la sisitɛmiki kɛlen dron de bi jɛɛ ɲɔgon ya fɔ watiw la, a ni u bi seka kɛni filɔzenetiki togɔmaw, mi nuw bi kuma yɔrɔ jan ɔrganizimiw ka tɛmɛɲɔgon kan.
Lɔni baw ka kilasifikasiɔn ye demɛn tanan a ni ɲɛfɔli lɔni ba wɛrɛw ani kunfiw ma.
Biyɔlozi la, siyacɔgo ye kilasifikasiɔn nimayɔrɔ ye ani ɔrganizimi djɔrɔ takisinomiki la, ani tun biyɔdivɛrsite fan do.
Ka fara o kan, kɔrolɛn kalanbaw ba fɔ koronoɛspɛ sabu sukolo jabi ti seka sɛgɛsɛg.
Siyaw be (ni a bora banakisɛw la) bi togo sɔrɔ fan fila bɛ la, "binɔm".
Misaliyala, miniyan ye miniyaw sugu nani nan ye, melekɛli ye u ka suguya tamacɛn ye.
Ka fara o kan, nimafɛnw mi nuw te dɛn ka sɔrɔ u kɛlɛn tɛ, suguya dɛn di ta hakilina bina ani kulone kɛlɛna bɛ ye suguya fitini do ye wajibi.
Suguyaw jatɛminelɛndo ina fo sɛrɛ mi nuw bi seka bilan ɲɔgɔn ɳɛ kabini Aristote tile fo 18ɛmɛ kɛmɛsi, adamadɛn bokolo.
Nin famuliyacɔgɔ tun lamɛn do kɔsobɛ 20ɛmɛ kɛmɛsi ka sabu kɛ zɛnetiki ani ekolozi jamakuluw ye.
Ernst Mayr ya tintin kɛrɛfɛ wololi kan, n'ga o ina fo dafɛn suguyaw hakilina tow sɛgɛsɛgɛli ka gɛlɛn fo ka fɔ a ti seka kɛ.
Nin fɛɛrɛsira nin tun bi kɛ ina fo fɛɛrɛsira "kilasiki" filana min bi suguyaw ko fo, ina fo linné hakilina tagɲɛkan a daminɛ la.
A djiɲɛ jatɛmine cɔgɔ la, mikɔrobiyolojistiw ya yiran ko banakisɛ suguyaw walima aricɛɛw ni zɛne tuguɲɔgɔnw d'ARN ribɔzɔmik 16S mi nuw bolɛn do ɲɔgɔn fɛ fo 97% ka ka sɛgɛsɛgɛ ibiridasiɔn sin fɛ ADN-ADN walisa ka seka fɔ ku bɛ suguya kɛlɛn ye.
Tububu tile hakilinaw bɛ u ka tuguɲɔgɔnna boli sanga ni jatili fɛɛrɛsira ye.
Hikilina gafɛ Barcode of Life Data Systems (BOLD), 190,000 DNA sugu kodi bar tuguɲɔgɔn de bi a kɔnɔ.
Misali la, kalan do min kɛra fiyenan kan, nikilɔyiditike suguya kildisitik ka demɛ a ye jabidi ɲɛneman di min ba to fiyenan suguw min nuw kalana ka dɔn.
Dow bi nin hakilinaye latanga tuguni, u be "takisinomik yeleni" kɛ jugumanye ni ka a sɔsɔlikan kɛni "takisimik kuma" gansan ye, u ba fɔ ko ka suguyaw kɛgumaya bɔ ɲɔgɔn na nin ka don ka fɔ ko suguya fitinuw bi yɛn, sabu o kɔrɔ ye u bi seka ni fɛɛnw ye mi nuw bi tununi farati la UICN ka lisi kan ni u bi seka dɛmɛ sɔrɔ sariya tabolola ani kuma fan fɛɛ.
Ni tubabu lɔnibaw tun bi fɛɛ ka fɔ ko fɛn dɔ kan ka kɛ suguyaw bɛ ka siy kan, u tun bi o siya tɔgɔ fɔ krinkrin niyala a fɛn ma.
Wati min na kibaruya kuraw bi se an ma, o jabiye bi seka mara walima ka bila kɛrɛfɛ.
Taksɔ kɛlɛn tilani ka kɛ ni taksɔ caman ye, mi nuw ye kura ye wati dow, bi wɛlɛ tilani.
Hakilina min bɛ suguya lamanw kuma fɔ a bɛ Kɛka fen bakurubaw munnu yɛlɛma ka telin ina fɔ banakisɛninw.
Suguya dɔɔw katugutugunin, ni tɔndenw jama bɛ ɲɔgon kan kɛnɛ ba dɔɔ kan u bɛ wolo ko ɲuman, ŋaa tɔndenw jama munnu ka djan ɲɔgon na o tɛ kɛ.
Suguyaw tugutugninw bɛ gɛlɛya yira ka wele suguya kɔnɔ munnu bɛ wolo kelebantiya la.
Krɛnkrɛni bɛ sɔrɔ wolo kɛrɛfɛ dɛn hakina tali, dɔɔ bɔɔli genetiki caya la.
Banakisɛw bɛ seka pilasimidiw falen uni banakisɛw suguya wɛrɛw, munnu kɔnɔ dɔw bɛ ɲɔgon sɔrɔ yoro djan tabolo dɔwla filogenetikiw, o de bɛ nani sɛgɛsɛgɛli gɛlɛyaye ku cɛla don ni ka banakisɛ suguya kuma fanga dɔgɔya.
Tununinw cayaliw kunw ka ca, ina fɔ takuluw ka ciɲɛli, wati cɔgɔya yɛlɛmali ni yɛlɛmaw simi oseaniki ka fara laminifiɲɛw, uluw fana yɛlɛma ba see lamini kɛcogoya la, laminfiɲɛ, dugukolokɛnɛ kan ni dugukolo jiiw.
Jatɛ minɛ kɛlaw dɔɔw fɛ ko fɔɲɔgɔn kɔ dɔw bɛ laŋini ka hakilina min bɛ fen suguya kura ɲinini cɛ ani k'u bila kuluw la.
Fen min ye kabako ameriki kɔrɔn fɛ o ye kɔrɔn gingin kalakala man min ɲagamina ni gingin kalakala min bɛ bɔɔ kalifɔrni min ma lakana ni gingin cicilen; nin kɛra sabu ye hakilifalen sariya maw cɛ.
Cogoya tun pereperelatigelen do nin a tilali ye u ka mɔgɔw bɛ ni ɲɔgɔncɛ, sifinw bɛ u bɛ sɛ ka yɛlɛmali fɛn o fɛ sɔrɔ u mansaw fɛ bɛ cɛn taa.
A yera ka kɔ bonyasira tasonomiki kulusigi kunda min sinsilen bɛ yeta cogoyaw kan ni min lawilidendɔ ni ka jɛ ɲɔgonnya jɛlen jira.
Jean-Baptiste Lamarck, a ka mirya dugukolo kalan kan saan 1809, fen suguyaw falenfalen sira, ka da lɛfɛ kan ko suguya kelen bɛ yɛlɛma wati naa taw fɛ, ka fara ka bɔɔ pewpew aristɔtuw ka hakilinina.
Suguya (suguyaw caman) ye tasonomiki jɔ yɔrɔ min bɛ kɛ ka danfen kalan jɔ yɔrɔ kɛ nin ma fen ni dugujukɔrɔ kolow ka fara banakisɛw kan.
Misalila. Panthera leo (wara) ni Panthera onca (waranikala) uye suguya fila ye pantera nasugu.
Yiri misali dɔ tun ye Hibiscus arnottianus, fen suguya krɛnkrɛnlen Hibiscus ɲɔgon min bɔra Hawaii.
Togo mi nuw carila diɲɛ Jamanaw ka Kɔdi gafe min bi Zolozi Nomankilature kan ni min ma jɔsi diɲɛ Jamanaw ka Kɔmisiɔn min bi Zolozi Nomankilature kan fɛ (ICZN); ni sugu ya yɛn tɔgɔ fɔlo ye taksɔn (misaliyala, nenus) kan ka sugandi ina fo "bin ma kɛ min kan" (o koro ye sisan ta walima son kɛra min ma) takisɔn tɔgola ye.
Yiri kalan kɔnɔ, hakilina kelenw biyen n'ga u bɛ don ni tamasiɛn wɛrɛw ye.
Ka sɔrɔ, tɔgɔw caman diira (tuma dɔw dabon kaman tɛ) fila walima suguya camanw ma munnu tɛ kelen ye.
Tɔgɔ min bɛ fen fila kɔrɔ dii o ye tɔgɔman ye.
Ka sɔrɔ danni jamana kɔnɔ bɛ kɛ sababu ye siantifiki tɔgɔ dii min bɛ kɛni benkan tɔgɔ (walima taksɔn tɔgɔ kulu wɛrɛ) jamana min tabolo sinsin lendo tɔgɔɔ daa sariyasun munnu tɛ kelen ye.
Misalila, dugumafɛn ni ɲɔgɔn cɛ (min tɛ kamaman ye), minu bi 1180 suguya hakɛla, u tɔw (>300) bɛ suguya 1 kɛlɛn ye, 360 suguya 2 ani 4 bula, 260 suguya 5-10 bula, 200 suguya 11-50 bula, ani 27 siya drɔn de bi 50 suguya sanfɛ.
Bɛnɛfin munnu dalen bɛ suguya kan u bɛ ɲɛnawolomaw dɔni kan.
Min ye kabila ta ye—walima kabila min ko fɔra a kanka don—u sugandilendɔ ni pereperelatigɛlendo taksonomistiw munnu bɛ seen na.
Tuma dɔɔ, been lakika ma sɔrɔ, taksonomistiw caman mun kelenkelena bɛ lɔyɔrɔ wɛrɛ ta.
Michael Novacek (1986) y'u don lɔyɔrɔ cɔgɔya kelen na.
Tabolo krɛnkrɛnlɛn yasa ka jɔ yɔrɔ ɲɛfo, n'ga baganw munnu donlen do kɔsɔbɛ, a bi nafɔ ben kan dɔ kɛra.
Yiri kalan kɔnɔ, kalanw ka kumaw kɛli bɛ ka dɔgɔya.
Cogoya min tɛ ben, phylums bɛ seka jatɛ ina fɔ ninmafenw kulu munnu sinsinlendo kɛrɛnkɛrɛn mogo farigɔlɔ fɛrɛ.
Ten, phyla bi seka faraɲɔgɔn kan walima ka tilan ni tiɲado u faralɛn do ɲɔgon kan.
Ka kɛɲa ni Budd ni Jensen ka sifɔli, phylum bi sifɔ ina fɔ sokala jogo a ka nimanfɛw bɛ jɛmakan.
O bɛɛ n'a taa, komi a sinsinlɛndo jogo kan, a ɲɛfoli ka nogon sukolo gafe maralaw ma.
O bɛɛ n'a taa, ka jira ka fɔ ko sukolo nin ye jamakuluw phylum ta ye ka gɛlɛn, sabu a kan jogo jiran min yɛ jamakulu mangani ta ye.
Nin duguma tabulo (halini a bi ɲogon sɔsɔ ko fɔ) bi tugu sobolila-smith kɔ ka to "Plantae" ani archaeplastida ladegɛlila, sikulu do Viridiplantae ni algal Rhodophyta ni Glaucophyta tilanɛn bɛ a la.
Pinophyta tilanni bi seka kɛ gymnosperms bɛ la (ina fɔ cycadales, ginkgos ani gnetophytes), walima ku kalifa u dron i ko min filɛ duguma.
Protista ye taksɔn polyphyletic ye, biyɔlozisiw ma sɔn min la fɔlɔ ani bi.
Carl Linnaeus (1707–1778) ye tubabu tilɛ biyɔlozi nomankiltir sigiju fili, bada sariyalɛndo ni Nomankilatir Kodi ye 1735.
In 1937 Édouard Chatton ye tɔgɔ "prokaryote" ni "eukaryote" kuntigɛ fɔ ka seka nimafɛw danfaran ka bɔ ɲɔgɔn na.
Robert Whittaker ye mara wɛrɛ dɔn campiɲɔnw ma.
Mara filaw min nuw tɔra, Protista ni Monera, sɛlilɛr jɛkulu inisɛlilɛr ani juramɔbili tun bi a kɔnɔ.
Sisitɛmu wɛrɛw kɔnɔ, ina fɔ Lynn Margulis ka mara sisitɛmu duruw, fanlenfɛnw ye dugukolo fanlenfɛnw (Embryophyta), ni Protoctista ka ɲɛfoli jan.
Tɛkinɔlɔzi ka tagaɲɛ labonyalan kuranfɔlikɛ ya tɔ Chromista mara ni Plantae mara ka faran ka bɔ ɲɔgɔn na.
Laban na, protistes mitochondries te mi nuw la lako dɔna.
O mara tun bi Metakaryota mara sɔsɔ, min bi eukaryotic mara duru tɔw fara ɲɔgɔn kan (Animalia, Protozoa, Fungi, Plantae ni Chromista).
Sobolila-Smith tyun ti ka sɔn Eubacteria–Archaebacteria bɔ ɲɔgɔn na nafa ma mi bilala sɛnka Woese ani dɔw fɛ na senkɔrɔmadɛmɛna wati laban ni lɔni ɲini baw fɛ.
Sobolila-smith ma sɔn ka fɔ ko takisɔnw ye monophyletic ("holophyletic" a ka wɛlɛ cɔgɔla) fɔ a ka sɔn a ra.
Kalan tagali ɲɛ wa tɔ Cavalier-Smith ka bɔ a kalama ko phylums bɛ min nuw maw hakilina la ye archezoaires (o kɔrɔ ye lawali eucaryotes amitochondries), min nuw filanala ka amitochondries tun tilala u la, ka u yɛlema ka kɛ ni ɔrganitiw kura ye: hydrogenosomes.
A ka kalanw sigiju kan, Carl Woese hakilina la u tun tilanɛndo tilan yɔrɔ kumaba saba ani a bu wɛlɛ "mara saba fɔlɔw" walima "mara kɛcɔgɔ".
Woese ye prokaryotes tilan (fɔlɔ kilase ina fɔ Monera mara) bakuruba fila la, min nuw bi wɛlɛ Eubacteria ni Archaebacteria, a ba yiran ka fɔ kɔ danfara zenetiki caman de bi bakuruba fila nunuw cɛɛ ka tɛmɛ kɛlɛn ani eukaryotes bɛ ni ɲɔgɔn cɛ.
U bu senkɔrɔmadɛmɛ kɔ monophyletiques drɔn de kan ka jatɛminɛ komi safa kilasifikasiɔn kɔno ka sɔrɔ ni hakilinaw tun te kɛ fɔlɔ ("wajibi ɔmogɔ tun bi eukaryotic mara tanw la) – bada eukaryotic tun bi seka tilan bakulu damadani "drɔn la min nuw ye monophyletiques".
A ye eukaryotes tilan "bakulu" yɔrɔ bɔlɛn na.
An ba miri ka fɔ ko fanlenfɛnw yɔrɔ ka jan baganw ani campiɲɔnw la.
Hakilinan tanw b'a kɔnɔ kɛlɛ ka fo ko ɛntaraselilɛruw ye wajibi banakisɛ ye mɛtabɔlisimi te min nuw la ni min nuw bi seka sɛgin selili wɛrɛ kɔɔ kan.
Fila fɔnu nuw bɛ ye ɔrganizimi procaryotes fitinuw ye, walima walima ɔganizimi iniselilɛr tɔw min nuw ka selili dinkisɛ jɛnɛn do walima tugulɛn tɛ a fara la.
Halophiles, ye nimanfɛnw min nuw bi balo yɔrɔ kɔgɔma baw la, hyperthermophiles, nimanfɛnw min nuw bi balo yɔrɔw kalaman baw la wisalila arcɛɛw.
Cyanobacteria ni mycoplasmas ye banakisɛ misali ye.
Tagaɲɛ ye biyɔlozi bakulu ciɲɛta jɔgo yelemali ye bɔsɔn serew kɔnɔ.
Ɔ tagaɲɛ b kɛ wati min na tagaɲɛliw in fɔ sugandi natirɛli (jɛɲɔgonya sugudandi fɛnɛ) ani bɔnna zɛnetki bi wale o vanasiɔn kan, o de bi a tɔ kɛ cɔgɔw bi waleya ka caya walima ka waleya wati ni wati bakulu dɔw la.
Tubabu lɔni hakilina ɲɛtagali sugandi natirɛli kan labɛna Charles Darwin ni Alfred Russel Wallace fɛ 19ɛmɛ kɛmɛsi camancɛ kɔnɔna la ni a dantigɛra dannatigɛyala Darwin ka suguyaw buruju gafe kɔnɔ.
O cogo la, sikɛlɛmaw ka tuguɲɔgɔ kɔnɔnanna jfasojama mɔgɔ bɛ sɛ ka situnu u denw fɛ ni bangebaw ye lahalaya ɲuma bɛ minu na min ye a to u sɛra ka balo ni ka den u sigiyoro kɛrɛkɛrɛnɛnw na.
Sukolo gafew bi kuma tagaɲɛ kan kabini garafiti biyɔzenetiki teliyalɛn, tapi banakisɛw ka sukolo, fo ka se nimanfɛn militiselilɛri sukoloyalɛn ma.
U bi kɛwale natirɛliw ɲafoli cɔgɔ ɲini ka taga kɛnɛkansariya fan na min nuw ye kɛlɛn ye fɛn yɛtaw bɛ ma ni a ti sɛɛr natirɛli wajibiya walima kɔsimiki alawaadu diyagoyasira.
Biyolozi kilasifikasiɔn Carl Linnaeus ye min kuntigɛ san 1735 bi a lakolɔn faranfasiya la ko suguyaw ka natirɛli bonyasira jɛɛ, n'ga a bi suguyaw jatɛmina in fɔ alawadu fɛn jɔlɛnw.
Nin hakilinaye min nu sinsinlɛn tɛ jateminɛ kan sɔsɔra natiralisiw fɛ.
A fan ba kɔnɔnasurukulen gafɛ kungurunin min ye fasojama ka sariya saan (1798) Thomas Robert Malthus fɛ, Darwin ko jama caya bɛ wolo "yɛrɛ taɲini" de la mu kɔnɔ yɛlɛmaw bɛ kɛ dɔw kanu na ni ka wolo dowɛrɛw ka tununi na tagalen ɲɛfɛ.
Darwin y'a ka hakilina fɛsɛfɛsɛ mun bɛ "sugandili kɛkoɲuman" ka ta saan 1838 ni k'a ka "gafɛ ba" sabanan sɛben o baara kan ka ben ni Alfred Russel Wallace ka gafɛ samani min bɛ o hakilina kelen kofɔ saan 1858.
Nin laban na, Darwin y'a ka hakilina ɲɛbla labara min bɛ pagenɛsi kan.
Yassa ka kura nin bɔɔ yɔrɔ ɲɛfo, De Vries ye somayɛlɛma hakilina dɔ la baara min nanani farafarali dɔnni ye munnu son na darwini taa ma ni biometirisiɛnw munnu fara la de Vries kan cɛ.
ADN kɛ cɔgɔ gansini James Watson ni Francis Crick ka fara Rosalind Franklin ka dɛmɛ saan 1953 ye fisiki labaara cɔgɔ do jira ciɲɛ sɔrɔ cɔgo kan.
Saan 1973, biologisti min bɛ ɲɛta kuma fɔ Theodosius Dobzhansky ye "sɛbɛn ka fɔ biologie kɔnɔ nafa foyi fɔ nɔ fen mun bɛ ɲɛta kuma fɔ," sabu a y'a jɛɲɔgonya mun tun fɔlendon ɲɔgon kɔ tariku jɛlen kakɛ kelen ye dɔni fɛnsɛfɛnsɛli la ka ɲɛfɔlikɛ ni ka sini kuma caman munnu bɛ ye ni dugukolokan.
Cogoya yeta dow mumɛ munnu ye jɔsen ni ninmafen jogo o bɛ wele a ka fenotipe.
Misalila, farigolo ziraman bɛ sɔrɔ jɛɲɔgonya mɔgɔ genɔtipe ani tile yeleen; bari, zirayaw tɛ yɛlɛma wali denw na.
ADN ye biopolimɛre jan min ye sigijugu suguya nani ye bɛ a fɛ.
ADN molekile tilaneen min bɛ fen kelen ɲɛnɛman jira u bɛ wele gɛniw; gɛniw bɛ ni u ka sigijus tuguɲɔgɔnnaw cogo.
Nɔ ADN tuguɲɔgɔn cogo nɔ lokus b'a fɛ bɛ falenfalen mɔgɔw ni ɲɔgɔn cɛ, tuguɲɔgon cogoyaw bɛ wele alɛle.
Ka sɔrɔ, wati min jɛɲɔgonnya alɛli ni tɛrɛ cɛ kadi cogoya dow la, tɛrɛ tilan bɛ ka koka gɛlen ka fara u fɛsɛfɛsɛlendo losiw fɛ munnu tɛrɛ donnendo (gɛniw munnu bɛ cogilen ɲɔgon na ka caya).
ADN ka metilasion min bɛ kromatine yira, metaboliki gɔɔnw minɛcogoɲumanw, daminɛni genetiki falenfalenni ARN proteinuw ka bɛrɛben bɔɲa dan bɛla (ina fo prion) ye yorow wali tiɲɛ epigenitiki cogoyaw u yera farigolo kɔnɔ.
Misali la, kungo lakanna ciɲɛ dogoyɔrɔ jɔli sira fɛ o sinsinlen bɛ ninmafɛnw ka wili ka jɔ wati bɛ u baloyoro kɔnɔ.
Hali yɛlɛma kura donni somafalen fɛ ni gɛniw caya fɛ, genome fan ba danfen kulu doo kan ye suguya kelen ye danfenw to bɛ fe.
Fenɔtiki bamayɛlɛma ɲuman fan ba jama cɛma sababu bɔra genɔtiki yɛlɛmayɛlɛmali la.
Yɛlɛmayɛlɛmali bɛ baan nɔ alɛli kura sera a dan na—ni a tununa jama cɛma walima alɛli kɔrɔba y'a joyɔrɔ ta.
Nɔ sɔma yɛlɛmaw bɛ kɛ, u bɛ se ka tiɲɛli kɛ gɛni fen ma, k'a bali ka baara kɛ walima nafa te ye gɛni ka baara la.
Gɛni caya ye dilanifen gɛrɛgɛrɛ sɔrɔli nɔgɔyali ye munnu bɛ kɛ sabu ye ka gɛni kuraw yɛlɛma wagati nati.
Gɛni kuraw bɛ se ka sɔrɔ lawale gɛne fɛ nɔ nɔnabila fila somayɛlɛmara ani ka jɔyɔrɔ kura sɔrɔ.
Gɛni kuraw munnu ye bɔnsɔn kelen be se nani gɛni tilani ye sigiyɔrɔmaw fitini caman, o fitiniw fana bɛtila ka faraɲɔgonkan ka kɛ kulu kura wɛrɛ ni yamariya wɛrɛw.
Faraɲɔgon kan ni faleni ɲɔgon na tɛ alelikiw ka cɔgɔya yɛlɛma, ŋa a bɛ alɛliw munnu tugutuguniw yɛlɛma, a bɛ bɔnna dilan ni alɛliw kuraw ka faraɲɔgon kan.
Daali fɔlɔ danfen munnu cɛnimusoya ɲagaminedo, cɛnimusoya kelen dron de bɛ se ka den sɔrɔ.
Ka sɔrɔ, kafoɲɔgonya ye den sɔrɔ cogoya ye min ka ca ekariɔtu kun da ani ninmanfen min selili ka ca.
Ka gɛniw di ɲɔgon ma dan fen kunda bɛ sɔrɔ ninmafen ɲagaminew dilalila ni gɛni diili kulu suguya kelen ma.
Gɛni kisɛw dii cogo lanin ekariɔtis ma ina fɔ sakarɔmisi serevisia fununan ni sarason sɔɔ man adizuki Callosobruchus chinensis kɛra.
Cɔgɔ mun man kan bɛ balo cogo hakɛ bɔɔ ɲɔgon na et bangɛ ko fɔ (fitnɛss mun tɛ kelen ye).
Ka sɔrɔ nin manfenw munnu tamasien bɛ yanga di u tɔ ɲɔgonw kan u ka teli k'u ka tamasiɛn yelɛma u bɔkolo la ka sagɔ mun tamasiɛn tɛ yanga dii u munnu ma.
Hakilina jonjon min bɛ sugandili ɲuman ko fɔ ye ninman fen bɛ ka caya see kɛli ye.
Misali la, no ninmanfɛn dɔɔ bɛ se ka balɔ ni ka wɔlo jɔna, ka sɔna a bɔna tun ka dɔgon kɔsɔbɛ ni fanga tɛ a la ka balɔ, nin suguya tɛ genetiki dɛmɛ ka kulu naa taw nafa ni a nafa bɛ dɔgoya hali delili sira fɛ.
Suuyaw misaliw munnu se ka dɔfara delina yanga kan ye ɲɛmaya sabatilen ni densɔrɔ cayali.
Ka sɔrɔ, hali ni sugandili cogoya falen na ni tɛmɛsira la, tabolo munnu tununa wati tɛmɛlenw na u te se ka yirwa tuguni o sugu kelen la (filɛli Dollo ka sariyasun).
Fɔlɔ ye sirabɔlɔ sugandili ye, min ye hakɛ damakɛɲɛni yɛlɛmali suguyala watiw la—misalila, ninmafenw bɛ bɔɲɛ dɔnidɔni.
Laban na, sugandili basigili, sugandili bɛ cɔgɔya labanw munnu bɛ gɛrɛ fila juguya la, o bɛ kɛ sabu ye ka faleni fanga dɔgɔya nafa damakɛɲɛ lamini ni suguya dɔgɔyali.
Yɔrɔ famuya ba bɛ siantifikiw dɛmɛ ka dancɛ kɛ fanga kɛrɛnkɛrɛnew munnu, ɲɔgon fɛ, u ye sugandili sanumanye.
Ka sɔrɔ, faraɲɔgon hakɛ ka dɔgon (ina fɔ siɲɛ fila kromozomu kɔnɔ ani kundamaɲɔgon).
Alɛli kuluw min bɛ sɔrɔ tiɲɛ ye jɛkulu la min bɛ wele haplotype.
Nin tiɲɛli bɛ jɔ fɔ no alɛli do ye a ɲiin sigi, wali ka tunu jama la, wali ka aleliw tɔw jɔyɔrɔ ta kudayi.
Kunnakolon hakilina molekili ka yiriwa kan ye a yira ka fɔ ko yiriwa yɛlɛmali tilan bɛ sirilendo ɲiin sigi kan kunakolon faleni genetiki ka sira bila fɛ.
Ka sɔrɔ, kumakan kura ni min dɛmɛlen dɔ ni suguyala ye halina min tɛ u sii fanna, walima yɛlɛma min b'a a dan na jama fitini kɔnɔ te se ka sɔrɔ a dan naa jama baa cɛman.
Mɔgɔw dan dɔnni fasojama la tɛ kɔjuguye, nga jatɛli min donnɛn don ni jama kundama bɛ ye.
Kɛli ni kɛbali jɛniw caya bɛ ɲɛta faleni gɛlen kɔ fɔ.
Nin fɔɲɔgon kɔ ɲɛfɔ cɔgo a labaarala wati jan yasa ka gɛrɛɲɔgonna hakilina wili ka bɔyen ɲɛta kɔnɔ, fɔ ka ta molekili tile bɔɔ min bɛ kɛ magoɲɛ ye ɲɛta kɔnɔ min tɛ dɛmɛ mogo fɛ.
Misalila, bamayɛlɛmali siraw u ka kumaw bɛ fɔ wati bɛ codons labarali kɔnɔ misaliw.
Don yɔrɔw vs. deletion takson suguyaw bɛ se ka kɛ sabu ye ka tailles wɛrɛw genomi ta la balɔ.
Miriya kura min bɛ biais bamayɛlɛmali ka baara kan bɛ hakilina wɛrɛ dii min ni Haldane ni Fisher ta tɛ kelen ye.
Ninmafenw bɛ se ka sɔrɔ sugandilila ni u ni tow jɛra, wati caman c'u kɛ u jɛ ɲɔgonw ye wali too ɲɔgon fɛ ka ɲɔgon nafa.
Tagaɳɛba kan bi tagɲɛ min bi kɛ suguyaw ni hakɛ la walima suguyaw sanfɛ, krinkrinniyala sugandiya ni bakulu tununi; ka sɔrɔ tagaɲɛ mangani kan bi tagaɲɛ yelemani ma min nuw ka dogɔn suguya dɔ la walima bakulu dɔ la, krinkrinniyala yelemaw wati hakɛla ni dakɛɲɛli aleliw kɔnɔ.
Ka sɔrɔ, ɲɛtagabaa kɔnɔ, ciiw mun bɛ danfen bɛ kan be nafa ɲɛ.
Hakilina fu mun b'a fɔ ko tagaɲɛ bɛ laɲini dɔɔ kɔ, fɛɛrɛ kun tagala janw, wali "ɲɛta hakilina", cɔgɔ min a fɔra danayaw la ina fɔ ɔrtozenɛge ni tagaɲɛ hakilina; tiɲɛ sira kan, laɲini tɛ tagaɲɛ bolo kun talqa jansira fɛ ni a tɛ nani gɛlɛya baa fana ye.
Ni tuguni, delili hakilina bɛ se ka cii dɔɔ kɔfɔ min kaɲi ninmafen ka ɲɛnɛmaya ma.
Sɔn dakɛɲɛliba ye ɔrganizimi tagaɲɛ ka cɛ sia ye min ba waleya walima ka ɔrganizimi hakilito ani ka dɛsɔrɔ yiriwa.
Misalila jɔnjɔn wɛrɛ ye coli hakilina fangan tagaɲɛ min bi kɛ ni asidi cinc ye in fɔ balo wati jan na laboratuwari kɔlonni la, Flavobacterium ye enzyme coura labɛn min ba tɔ banakisɛw ka yiriwa fɛn fitinuw kan, ni nylon dilani ani dugukɔlo banakisɛw sphingobium min nuw ka tagaɲɛ min bɛ ye metabɔliki ye bi dugukɔlo ka pesticide pentachlorophenol jasi.
Kabɔ o la, kɛcɔgɔ dɔw min kɔnona laban cɔgɔ ye kɛlɛn ye bi seka ɲɛko min nuw ti kɛlɛn sɔrɔ ɔrganizimiw min bi seka yɛ la.
O bɛɛ n'a taa, ka sɔn o ma ko nimanfɛnw bɛ sirilɛn do ɲɔgɔn na cɔgɔya do la, hali farikolominan min nuw bon ba fɛ bɔɲɔgɔn na fitini walima a te u la few, ina fa nimanfɛnw kɔkolo tanw ɲɛɛ, kalamar ani kɔkolodenw, walima nimanfɛnw kɔkolo tanw ni kɔkolodenw senw ni u gamaw, bi seka sɛmɛ fɛnw min nu bolen do zɛne la min bi u ka jɛɛ ani u ka ɲɛko sɛgɛsɛgɛ; o de bi wele ko omolɔzi dunman.
Misalila ka fara pseudogenes, jɛgɛw min nuw bi balo kulula ɲɛɛw min te bara kɛ, kɔno min nuw ti seka paan gaman ko, cɛkisɛ kolo balɛnw a ni saw fɛ, ani ɔrganizimi kafuɲɔgɔnya tanw sɔn min nuw bi dɛn di ka sɔrɔ kafuɲɔgɔnya tɛ.
Misalila kɛlɛn yɛ African lizard Holaspis guenther, min yɛ kungolo pɛtɛlɛn bɔ walisa ka seka dogo kulu wow kɔno, an bi seka jatemina ni an ya tɔ ɲɔgɔn filɛ.
Misali wɛɛ enzymes tali ka bo glycolyses ani xenobioltique yelemani la wali sa ka fɛnw ko fɔ min nuw bi wele crystalinc nimanfɛnw ɲɛkisɛ kɔnɔ.
Nin kalanw ya yiran ko tagaɲɛli bi seka yiriwali bali ani ka kɛcɔgɔw labɛn, ina fɔ dɛnkisɛw kolo kɛcɔgɔ min nuw bi tagaɲɛ fɔ tagaju baban dow fɛ ka sɔrɔ a tɛ cinmafɛnw tulo la.
Yelemaniw suguya filana la bi nani dakɛɲɛ kura suguya fɔlo la.
Misalila, jɛɲɔgɔn ya gɛleman bi fanlenfɛnw ani campiɲɔnw mycorhiens min nuw bi falɛn u liliw kan ani a u bi fanlenfɛnw dɛmɛ ka gugukolo nafaw sama.
Fanlenfɛnw suguya kɛlɛnw bɛni fɛnɛ tagaraɲnɛ.
Yan, tagamasiɲɛ krinkrin bi selili ɔrganikiw la min ba yiran u la ni u kan kumaya, ka tɔ u cɔgɔla walima ka saa.
Cɔgɔya caman bɛ yɛn "suguya bi seka ɲnɛfɔ cɔgɔ min na."
Ka ta hakilina camanw suguyaw kan, o hakilina caman nu nuw bi seka kilasɛ hakilijakabɔ taga bolo saba la kɛlɛn la: siya ɲagamili, laminikalan ni polizɛnɛtiki.
Hali ka tɔgɔ kɛli kɛ ni sanko ni duguko yɛ, BSC ani fɔ tɔ nu nuw ma dɛsɛ ka sɔsɔ, misalila sabu nin hakilinaw ti seka walɛyan procaryote kan, ani o dɛ bi wele suguyaw kungo.
Zɛne caman ya bi seka o tagabolo sumaya ka zɛnetiki yeleman kuray doni nɔgɔya bakulu dow la.
Ay wa, suguya minu bolɛndo bi seka ɲnɔgɔn kumbɛ wati caman ka tugun ɲɔgɔnkɔ, n'ga siyaɲagaminɛw bi sugandi ani suguya yɛrɛ bi tɔ.
Suguyaw danfaran jatɛminɛra wati caman laboratuwar sɛgɛsɛgɛlɛnw kɔnɔ (laboratuwar kolɔni suguyaw danfaran kan) ani lamini kɔnɔ.
Min ka tɛli ka kɛ baganfɛ o yɛ suguyaw danfaran alɔpatiriki, min bi kɛ kɛrɛfɛ yɔrɔ bakuluw la, in fɔ sigiyɔrɔ cili walima tunga taga.
Suguya danfaran filana yɛ suguya danfaran pɛripatiriki yɛ, min bi kɛ wati min na nimanfɛnw bakuluni bi balola kɛrɛfɛ lamini yɔrɔ kura la.
Cɔgɔya ya sabana yɛ suguyaw danfaran parapatiriki yɛ.
A ka can, o bi kɛ wati min na yelema ba kɛra suguyaw bangɛba sigi yɔrɔ lamini kɔnɔ.
Sugandili ka kɔdo bangɛbaw bakulu jɛlima min fɛgɛn nɛgɛ kɔro nanani yelema falenfɛn min nuw bi seka balo nɛgɛ kɔrɔ ka fɛrɛ bo wati la, a labanna o nanani kɛrɛfɛ wololi dafalɛn yɛ.
Nin kɛ cɔgɔ ɲɔgɔn ma caan sabu hali zɛne ji hakɛ fitini bi seka zɛnetiki danfaran faga ka bo bakulu fanw ni ɲɔgɔn cɛɛ.
O ma can baganw fɛ sabu bagan siyaɲagamiliw yɛ bangɛbaliyɛ wati caman.
O ba waleya bangɛba sugu kɛlɛna ka kɔrɔmɔzomi ka filnin dilan min nuw bi bɛni meiose, bawo bangɛba kɛlɛna bɛ ka kɔrɔmɔzɔme yiran ni filnin do yɛ.
Barisa, filaniya suguyaw kɔnɔ bi seka kɛ ni kɛrɛfɛ bagɛli yɛ, sabula kɔrɔmɔzɔmi sigiyɔrɔma fila fan tɔw ti damakɛɲɛ bangɛli wati ni nimafɛnw tɔw min nuw ti sigiyɔrɔma filaw yɛ.
Suguyaw fɛfɛna kɛra baganw ni fanlenfɛnw min nuw balola dugukolo kan bɛ sara sisan, ni bakulu saya bolɛn ba fɛ a ye suguyaw bɛ ka laban yɛ.
O bela bakulu saya jatɛra ka tɛmɛ 99 pur san kan suguyaw bɛ min nuw balola dugukolo kan, a bi yiran ko biliyɔn 1 suguyaw de bi balola dugukolo kan nin wati la, n'ga aka 1 pur san dron dɛ kalana 1 miliyɛme la.
Wati fɔlɔ sɔsɔli ma kɛ min na bi ta fɔ san 3.5 miliyari la, eoarcheenne tilɛ wati, wati min kofɛ ɲɔmɔ zɛwoloziki tun daminɛna ka jaa eon hadean ka doɲɔgɔn sɛnfɛ.
Hakilinan fɔli australie yɔrɔkuralɔni kan, Stephen Blair Hedges ya sebɛntiya "ko ni a ya sɔrɔ baloli ka tɛli dugukolo kan, a kakan a ka boli duniɲa."
Nin watila jatɛminɛ yɛ suguya 10 miliyɔn ka taga 14 miliyɔn jira dugukolo kan, o la tɔgɔ dara 1.9 miliyɔn la ani 1.6 miliyɔn sebɛntira gafe do kono an bi wati min na, ka 80 pur san to min ma sugudɔn.
Nimanfɛnw bakulu bɔkolo tun jatɛminɛra cɔgɔ nɔgɔman nani la: fɔlɔnala u janɛra sigiyɔrɔw la min ba tɔ a bi seka ɲɛfɔ in fɔ dakɛɲɛli sigiyɔrɔ la.
Naninala, nimanfɛnw bi seka kilasɛ u ka boɲɔgɔn fɛ ya la bonyasira bakulu kɔno, min ni buruju jiri bolɛndo.
Nin hakilin bi taga darwin hakilina yɔrɔ n 'ga min bilala o kɔfɛ.
Tubabu tilɛ fɛn suguyaw fari dilancogo sangani ni bakulu saya, fɔlo maw kalanbaw bi seka fɛn suguyaw buruju ko fɔ.
Nin wati laban yɛrɛ la, buruju bakulu seere dɔ bɔra ɔrganizimiw bɔɲɔgɔn fɛ biyɔcimiki kalan do la.
Selili eukaryotic bɔra a bi san 1.6 ni 2.7 miliyari bɔ.
ɔrganizimiw tunnuni tuguni cyanobacterial suguya nanani chloroplasts dilaniyɛ jikɔno fanlenfɛns ni fanlenfɛnw kɔnɔ.
Janwiyɛ san 2016, tubabu lɔnibaw ko a bi san 800 miliyɔn bɔ, zɛnetiki yelemali mangani mɔlekili kɛlɛn kɔnɔ min bi wɛlɛ GK-PID tun ba to ɔrganizimiw bi bɔ selili kɛlɛnyala ka kɛ ni selili caman ma yɛ.
Cambrienni yɛrɛkɛli cɔgɔyaw fɔra, ka ta fiɲɛ marali laminifɔɲɔ kɔnɔ fotɔsɛntɛsi sɛn fɛ.
Tubabuya ɲanawoloma yɛ ɔrganizimi bakuluw sɔn tugun ɲanawoloma yɛ.
Porotɛyiniw sɔɔn nafaman bi min nuw la u tagara ɲɛɛ mayɛlɛmali cɔgɔla min bi taga ka na ɲanawolomali ni yelema kan (misalila enzymes yelemalɛn min kɛra ni farikolo kici kura yɛ) tgabolo dɔ la min bi wele tagaliɲɛ ɔrganizɛ.
Jɛgɛ bakulu suguyaw fiŋɛtɔw siyafilajɛn nanani jɛgɛdɛ yɛ min nuw bi yɛlikɛ, sabula falɛni suguya caman kɛra kɛra kɛrɛfɛ bakuluw la min nuw tagaraɲɛ kulu wɔw la.
Adamadɛnw ka caman sitatiki fɛn yɛ, n'ga min nuw bi seka yelema.
A bi seka kɛ an bi ka bɛni bana kunbɛla nafamaw fanba bɛ min nuw bi sɔrɔ ban wati yɛ ani ka yiran an farikolo banakisɛ kunbɛla ka tagaɲɛ ni tagaɲɛliya nin ka cɔgɔyaw bila sɛnka min nuw bi seka sɛnna sumaya walima ka munumunu o mogo bi fangan min nuw bi mɔlɛkili tagaliɲɛli dɛmɛ lɔnibayala.
A yɛ kɛcɔgɔ dɔw bila sɛnka ka gɛlɛya ba dɔw ɲɛnɛbɔ.
Jamadɔw kɔnɔ, kɛrɛnkɛrɛnniya la ɛta sini, benbaliya munnu bɛ lɔnniyaɲini ni dinɛ cɛ u ye sisan benbaliya jidi dilani ni ɲɛta cɛ, dinɛ kɛlɛ min sinsilendo pɔlitiki kan ni bɛ lamarikan.
Kuma kan min tara Scopes kiri don saan 1925 kɛra sabuye k'a kuma fɔli dɔgɔya hali danfɛnkalan ameriki sanfɛ kalan soo gafɛw kɔnɔ wati jan, n'ga a segina ka naa dɔnidɔni ni a kɛnbɛ ka lakana sariya sun min taara saan 1968 Epperson v. Arkansas ka yamaria fɛ.
Sugandili ɲuman o ye ɲɛmaya ni caya danfara yira mɔgɔw cɛ ka sabu kɛ fenotipi suguyaw ye.
Falen falenw bɛ sɔrɔ ninmafenw jama bɛ la.
Fen munnu bɛ sɔrɔ genɔme ka kɛnɛ kɔnɔ oye molekili ka selili kalan, selili wɛrɛw, mɔgɔ wɛrɛw, fasojamaw, suguyaw, ka faara abiotiki kɛnɛ kan.
Sugandili ɲuman ye danfen kalan kura sinsin bere ye.
Sugandili ɲuman hakilina ye ɲɛtaga sɔrɔ daminɛ la wati min tiɲɛ ta hakilina jonjon tiyen; Darwin ka sɛbɛn bɔra tuma min, lɔniya ɲini tun ma baara ba kɛ genetiki kuraw ka hakilinaw kan.
Hakilina kɔrɔ segina tugun 18 kɛmɛsi Pierre Louis Maupertuis fɛ ni wɛrɛw, ina fɔ Darwin mɔɔkɛ, Erasmus Darwin.
Nin hakilina ka sanga sɔrɔ kɛra sabu ye ka esɛle ba zologiki tuma ni ka halilina dɔɔ tiɲɛ tigiya ina fɔ yɛlɛma fitiw munnu yemandi filan kunda ka tugu ɲɔgon kɔ be seka yɛlɛma se fensuguya kunda.
A tun bɛ k'a ka "gafɛ belebeleba" sɛben yasa k'a ka ɲiniw jira ni kungo lakanaba Alfred Russel Wallace ye gɛrɛfɛ baara dɔ tabolo kan ni k'a ɲɛfo gafɛ dɔɔ kɔnɔ k'o cii Darwin ma yasa a k'a di Charles Lyell.
A ka gafɛ 3ɛmɛ sabana kɔnɔ saan 1861, Darwin sonna kɔ tɔw, ina fɔ William Charles Wells saan 1813, ni Patrick Matthew saan 1831, u tun ye o hakilina kelen kofɔ n'ga u ma a labaara u ma yira doniya gafɛw ɲɛnɛmanw kɔnɔ.
Bataki doo min cira Charles Lyell Septemburu la saan 1860, Dawin nimisara "sugandili ɲuman" kuma fɔlila ka "kungo makara ko ɲuman fɔli sugandi".
Ka sɔrɔ, yɛrɛyɛ sugandili ban kɛlen do a ma ina tasira, fan dɔɔ fɛ sabu u fɛ fanga t'a la ka ɲɛfɔli ninmafenw donnew lahalaya kan, ni fandɔ fɛ hali ɲɛta dɛmɛbaw y'u ban sabu "kun tilena t'a la" ani a ka ɲɛtaaliya, jabi min jatɛra ina fɔ gɛlɛya mun bɛ mɔgɔw ban hakilinanin na.
ɲɛta donni a la 20ɛmɛ kɛmɛci Mendel ka tiɲɛ ta sariyasun, min bɛ wele kokura sɛnsɛnli, loniya kalanbaw labanna ka son yɛrɛye sugandili ma.
J. B. S. Haldane ye "musaka" hakilina don yɛrɛye sugandilila.
Ka sɔrɔ, yɛrɛye sugandili ye "fiyentɔ" ye sabu fenotipe yɛlɛmaw bɛ se ka nafa di bangɛ sira fɛ, fari cii ka kɛ tiɲɛ sira fɛ wali dɔwɛrɛ.
No ciiw munnu bɛ yanga dii mɔgɔw ka caya ma fana bɛ sɔrɔ tiɲɛsiraw fɛ, ni oyɛ ka bɔɔ bangɛ la ka se denw ma, bangɛ suguya bɛ bi sɔrɔ, o koro cogoya min bɛ zonzani teliman kan walima jikɔnɔ yiri ɲuman den naataw ye.
Nin bɛ laɲini dɔɔ kofɔ, n'ga yɛrɛye sugandili konɔ, dabon kama sugandili tiyen.
Nin kɛrɛ sabu papiyonw munnu suguya duru lendo ye garsigɛba sɔrɔ ka balo yasa k'u yɛrɛ suguya denwsɔrɔ, saan biiduru kɔnɔ uw minɛli fɔlɔ kɔfɛ ina fɔ sufɛ papiyon, abina fɔ Mancɛstɛri lizinibaara sufɛ papiyonw bɛ tun dibilendo.
Nɔ ninmafen dɔɔ sii ka dɔgɔ tɔwta ye sigi yɔrɔma fila, n'ga a denw bɛ balo foka t'u kɔrɔbaya ka tɛmɛ a tɔɔ ɲɔgonw kan sigiyɔrɔma fila bɔɲɔgon ko, a gɛniw bɛ kɛ kelen ye kɔrɔbalen jama cɛma bɔɔ cii naa ta la.
Danfara kanka kɛ hakilina min ye "see tigi ka balɔ" ni "dɛmɛli ka doo faara fanga kan". "
Haldane ye nin kɛ cogo wele ko "jɔyɔrɔ taali" wali bɛ b'a don danfenkalan kɔnɔ, a bɛ wele "nɔrɔli".
Bamayɛlɛmali nafaman kɛli fasojama ka mɔgɔ dow kan sirilen bɛ o jaabi hakɛya na bɛ sɔrɔ a ɲɔgon ka wololi ɲuman na.
Nin sifilɛ, "farigolo ka fanga sɔrɔ" bɛ sɔrɔ fen bamayɛlɛmali caya la yasa fen kura yɛlɛmalen bɛ sɔrɔ, min bɛ seka bɔɲɛ fura ka ca kɛnɛ mun kan.
ɲɛtaga sifilɛ cogo kɔrɔ kun tala jan Richard Lenski's ka E. Coli ye deli misalia fademan kɛnɛ kan, ("dɔɔ fara fanga kan" wati la "min ka kisɛ o de bi balo").
Sugandili filiman dɔgɔli bɛ dɔɔ kɛ faleni baara wati no cɔgɔ min bɛ senna mase a dan na, n'ga a yɛlɛma ciiw la ta sira caman kan.
Dan fenw kalan baa dɔw sɔnna suguya fila ye: sugandili jɛlen (ɲɛnɛmaya tɔɔbɔtɔli), min bɛ wale kɛ ka dɔ faara ninma fen balota kan, (wali caya wali wololi), min wale kɛ ka dɔfara wolo ta kan, balo gɛlɛ ya jatɛminɛ la.
Balimaya sugandili ka fara genomiki ni ɲɔgon cɛ kɛlɛ, sugandili gɛni kunda bɛ fɛsɛfɛsɛli jɛlen dii tasira jukɔrɔ.
Ekologi sugandili ye cogo kɔrɔ sugandili cogoyaw munnu ni cɛ ni musoya ye, ina fɔ balimanya sugandili, fadenya ni denfaga.
Ka sɔrɔ, danfen suguya dɔw fe, jɛɲɔgon sugandili bɛ bɔɔ cɛw de la, ina fɔ jɛgɛ dow la munnu kabilaw ye Synɲathidae.
Kamini penisilini yera saan 1928, antibiotikiw bɛ ka banakisɛw kɛlɛ.
Genetiki falenfalenny bɛ sɔrɔ danfen ka somayɛlɛliw fɛ, ka genetikiw faraɲɔgon kan ni kariotipu ɲagamili ye (a hakɛ, cogoya, kundama ni kromozomuw sigi cogo a kɔnɔ).
Ka sɔrɔ, bamayɛlɛmaliw caman ADN sariyatan u nɔɔ bɛ tiɲɛliw la.
Yɛlɛmaniw nunun kɔnɔ nɔɔ baa bɛ ye mogo ka fenɔtipe kan sabu a bɛ gɛni caman ka baara dilan.
No nin somayɛlɛmaw bɛ kɛ ɲɛnɛmaya ɲuman sabu ye, yɛrɛye sugandili bɛ fanga di fenotipuw ma ni tamasiɛn kura ni bɛ jɛnsɛ jama cɛ ma.
Ka sɔrɔ, a tadon fen suguw hakilana mun kɔnɔ fen fila ɲagaminew sugandira, ka kɛrɛden wolo kɛlɛ, gɛlɛya min lakodon bɛ Darwin fɛ.
Fenotipu bɛ don ni danfen dɔɔ ka genetiki faralen ɲɔgon kan (genotype) ni ninmafen bɛ balo sigida min kɔnɔ.
Misali dɔɔ ye gɛniw kɛlɛbaw munnu bɔra ABO jolisira kulu mogonifing fɛ, yɔrɔ min alɛliw saba bɛ fenotype baaraw ɲɛ.
Nin fɛrɛsira bɛ se ka nɔwen fo ka taa se alɛli ka nɔrɔlima ani jama bɛ ka fenotype barikama lakodon.
ɲɛnawolomali basigilɛn ba tɔ sɔɔn zɛnɛtikuw min nuw bi barakɛ ti bɔ u cɔgɔyala, ina fɔ pɔrɔtɛyɛni zɛnɛtiki kodanw walima tuguɲɔgɔn kɔ basigibaw, watiw kɔnɔ ɲɛnawoloma fangan ka taga yelemaliw dɛlɛtɛriw fɛ.
ɲɛnɛwolomali baigiliya suguya dɔw ti nani jɔyɔrɔkɛlɛn yɛ, n'ga sisan taga ka nali hakɛma bi alɛlɛ bɔlɔ bakulu dɔ la.
Alɛlɛiki yelema yelemali basigili bi seka kɛni ɲɛnawolomali min bi seka nani ciɲɛniyɛ walima sugu caya min bi zɛnɔtipuw min nuw bi yɔrɔjan mɔyɛni la fan fila bɛ la dɛmɛ (o kɔrɔ sirdɔminansi kɔkari), min bi seka nani bimɔdali sɔɔnw walɛri talani yɛ.
O bɛɛ n'a taa, wati wɛrɛ kɔfɛ yelema kura ma kɛ min la, zɛnɛtiki yelemali yɛ yɔrɔ nu nuw la bi tunu zɛnɛtiki bɔnna kɔsɔ.
Tagabɔlɔ jabi jɔn jɔn bi sinsin yelemali kuraw tɛliyali kan ani ɲɛnwolomaliw min nu bi yelemaliw kɛcɔgɔ ciɲɛlicɔgɔ bi kɛ kan.
Cogoya min b'a too nin yɛlɛmali ka kɛ alɛliw fila ni ɲɔgon cɛ a bi ben ina fɔdancɛ min b'u faara.
Suandili sɛnsɛnli ba bɛ bɛn genɔme kɛnɛ dɔɔ ma yɔrɔ min aplɔtype sugandira ka ɲɛ (alɛli ni a jɛ ɲɔgonw) u luw drɔn kɛrɛnkɛrɛninyala dɛ bɛ jama cɛma.
Kɔfɛ sira sugandili bɛ sugandili furani juguyala.
Ka kɛɲa ni lɔniba Daniel Dennett kuma kan yɛ, "ɲɛtaga hakilina jugu sugandili Darwin" yɛ "duniɲa kɔ yɛ," min i seka kun minɛn foyi kɔnɔ walima kɛsu, sabu a ya yɛrɛ tila jɔna, ka sira bɔ a yɛrɛ yɛ lamini wagalɛn kɔnɔ.
Nin waribiyakow yɛ: cɛɛntagali, yelema cɔgɔ ani ɲɔgɔndanbɔli sɔrɔdaw dan min nuw la fanfɛ.
Herbert Spencer ani ɛzɛnizimi bi Francis Galton ka fɛɛn ɲɛnawoloma fɔcɔgɔ tanga inafɔ tagabolo wajibi, min bi maw sɛ yɔrɔ min nuw bi jatɛ ni kɛguya ani siwilizasiɔn, kɛa ni jɔnmaya sɛrɛyɛ, ɛzɛnizimi, ani darwin sɔsiyali fɔ cɔgɔ.
Siya hakilina ina fɔ an ka jamana sinsinbɛrɛ yɛ caman kɛ o cɔgɔyala."
Hakili lɔni yɛlɛmali misali kumaba, min yiriwala Noam Chomsky baara fɔlɔw ko do ani o ko fɛ Steven Pinker fɛ, hakilina min fɛ adamaden hakili bi bɛrɛbɛn walisa ka kan sariya sira lɔn.
A ya jatɛminɛ ko nimanfɛnw (puya falenfɛnw) bi sɔɔn cɛɛn ta ni "fɛn tini krinkrin dɔw sira fɛ".
Zɛnuw kɛcɔgɔ ani u tagabɔlo, yelemali ani tilani bi kalan selili hakilina fan na, ɔrganizimi ta, (misalila. sɛbaya), ani jamakulu hakilina fan na.
Zɛnɛiki fɛrɛsra bi taga ni sigiyɔrɔ n'a lamini ani ɔganizimi lɔni ka tagaɲɛ sira don mɔgɔ kɔrɔ ani a jɔgɔ, wati dɔw la o bi wɛlɛ natiri kɔkan natiri.
Tubabu lɔni zɛnɛtiki, ka tɔ o fɛrɛ sira famuyalila, a ya daminɛ ni balimacɛ Augustinian Gregor Mendel ka baraw yɛ 19ɛmɛ kɛmɛsi camancɛ la.
A ka saiyasen filana nin Mendel yɛ min cari bɛ yɛ kɛlɛn yɛ.
19ɛmɛ kɛmɛsi hakilina dɔnɛn, Charles Darwin sin bi o la suguyaw kan san 1859, min bi cɛnta hakilina min bi a yiran kɔ adamadɛnw bi u bangɛbaw sɔɔn ta ɲagami.
A ka gafɛ kɔnɔ "Versuche über Pflanzenhybriden" ("yɛ jatɛminɛ kɛ fanlenfɛnw suguya ɲagamikan"), min yirana san 1865 Naturforschender Verein la (fɛnw ɲini sɔsiyɛtɛ) Brünn kɔnɔ, Mendel yɛ fanlenfɛn dɔw sɔɔn cɛɛnta sira yiran puwa fanlenfɛnw fɛ ani a yu matɛmatiki sɛbɛn ciya.
William Bateson, Mendel ka bara kanu ba yɛ zɛnɛtiki fɔli ɛnwantɛ 1905 (zɛnɛtiki mankutu bɔra gɛrɛki zɛnɛtiki fɔ cɔgɔla zɛnɛzi—γένεσις, "buruju", ka kɔrɔ ni kɛli wati fɔlɔ biyɔlɔzi fan na san 1860).
San tan ni kɛlɛnw wati, a bɔra kalama kɔ kɔrɔmɔzɔmi X drɔn de bi musɔw la ka sɔrɔ kɔrɔmɔzɔmi X ni Y bɛ de bi cɛɛw la.
James Watson ni Francis Crick yɛ ADN kɛ cɔgɔ yiran san 1953, u yɛ barakɛ ni Rosalind Franklin ani Maurice Wilkins hakilina yɛ min ya yiran ko hɛlikoyidal de bi ADN kɛcɔgɔ (o kɔrɔ yɛ ko tir bucon cogo).
Kɛcɔgɔ nin fɛnɛ yɛ fɛrɛsira nɔgɔman yiran fɔ ka seka sɛgin kɔ ni kalaniw tilanɛndo, kalini jɛɲɔgon kuraw bi seka dilan kalini kɔrɔlɛn kɛlɛna bɛ tuguɲɔgɔnna ka tagacɔgɔ kan.
San kuraw kɔnɔ, tubabu lɔni ya ɲini ka famu cɔgɔ min na ADN bi pɔrɔtɛyini bangɛlɛ fɛrɛsira wɛsɛkɛ.
Cɛɛta molɛkili famuya cɔgɔ kura kɛra ni lɔni ɲini sanga wilili yɛ.
Tagaɲɛ nafamanba kɛra Frederick Sanger bara ADN tuguɲɔgɔnna minn laban cɛniyɛ san 1977.
A ka feeren ɲɛgɛn lɔni kalan na, Mendel ya jatɛminɛ ka fɔ ko fanlenfɛn puwa bɛ ka feeren yɛ ɲɛgɛn lankiri yɛ wali jɛman, n'ga bada dɔwɛrɛ ɲɛgɛn filaw cɛɛ.
Suguya camanw, hali adamadɛnw, nin cɛɛn ɲɔgɔnna bu bolo.
Watin min na ɔrganizimi yɛ ɛtɛrɔzigɔti yɛ zɛnɛ dɔ kɔnɔ, alɛlɛ bi wɛlɛ sɛba sabu a ka kalitɛ bi sɛ ɔrganizimi fɛnɔtipi la ka a sɔrɔ alɛlɛ tɔ kɛlɛn nin bi wɛlɛ rɛsɛsifi sabu dɔ bi bɔ a ka kalitɛw la ani u te sɛka kalan.
Wati dɔw, tagamaseere "+" bi kɛ walisa ka alɛlɛ zɛne kɔrɔlɛn min tɛ bɔ a nɔla yiran.
ɲɛgɛnw la min ka tɛli ka kɛ walisa ka siyaɲagami jabi yiran yɛ Punnet ka ɲɛgɛn.
Zɛne dɔw ti bo ni ɲɔgɔn yɛ kɛlɛn kɛlɛn, ka bo o la zɛnɛtiki jɛɛ, kumakan min fɔra o kɔfɛ gafe do kɔnɔ.)
Zɛne wɛrɛ, o bɛɛ n'a taa, sɛgɛsɛgɛ ni a ya sɔrɔ feerew yɛ ɲɛgɛnɛw yɛwalima jɛman.
Sɔɔn caman ti kɛcɔgɔ dogɔlɛnw yɛ (misalila, feere lankiriw walima jɛmaw) n'ga u yɛ kɛcɔgo janw yɛ (misalila, adamadɛn kuntdama ni farikolo ɲɛgɛn).
Hakɛ min na ninmafɛnw ka zɛne bi dɛmɛ sɛɛ sɔɔn ma bi wɛlɛ cɛɛntali.
DNA dilanɛn do ni nucleotide caman, min naani de bi yɛn: adenine (A), cytosine (C), guanine (G), ani thymine (T).
Banakisɛw ti sɛka dɛn ni yɔrɔ tɛ ani zɛnɛtiki fɛrɛsira caman ti sɛka u minɛ, o la u ti sɛka jatɛ ni ninmafɛnw yɛ.
ADN kɛcɔgɔ nin yɛ cɛɛta ju yɛ: filaniwolo bi nani zɛnɛtiki kunnafoni yɛ ka kalaniw tilan ani ka kalani kɛlɛn kɛlɛn na bɛ kɛ ni ina fɔ wolonugu walisa ka kalani wɛrɛ waleya.
ADN kalani nu nuw ka jan kojugu wati dow la; u bɛ la janjanba bi sɛka jaɲa ka 247 bayirika filani ju haka sɔrɔ.
ADN bi sɔrɔ ka caya sɛlili kisɛ kɔnɔ, n'ga Ruth Sager yɛ dɛmɛ kɛ ka zɛne koromozomi tɛ min na lakodɔn min sɔrɔla kisɛ kɔkan.
Ka sɔrɔ nimanfɛnw haploidi koromozomi kɛlɛn de bɛ u la, baganw tɔ bɛ ani fanlenfɛnw caman yɛ diploide yɛ, koromozomi fila bi u la ni o la zɛni kɛlɛna bɛ filɛkasɛbɛ fila.
Mɔgɔ la ani bagan caman dɔw la, koromozomi Y la zɛni min bi cɛɛya kɛcɔgɔ krinkrinw ka yiriwali wili bɛ a la.
O fɛrɛsira, bi wɛlɛ mitɔz, yɛ bangɛ cɔgɔ nɔgoma yɛ ni a yɛ jɛɲɔgɔn ya min tɛ cɛɛ ni musɔya kan ju yɛ.
Ninmafɛn ɛkariyɔtuw bi bagɛli kɛ min bi cɛɛ ni musɔya kan walisa ka dɛn kɛ min zɛnetiki minɛnw ɲagaminin ba laa a yɛ bangɛba filaw bɛ cɛɛn ta.
Banakisɛ dɔw bi sɛka jɛɲɔgɔ sɔrɔ, min bi nani ADN walon kunguru nin banakisɛ wɛrɛ ma.
O cɔgɔyala, zɛne bakulu dɔw bi sɛka bangɛ kɛ jɛnɲɔgɔn fila ka cɛɛ ni musɔya la.
Siyafilajɛn wati, koromozomuw bi ADN kunguruniw falɛn u ni ɲɔgɔn cɛ, ka zɛne alɛlɛw ɲagami kɔsɔbɛ koromozomuw cɛ.
Siyafiljɛn ɲayirali fɔlɔ kɛra Harriet Creighton ani Barbara McClintock fɛɛ san 1931.
Yɔrɔ jaɲa nanmaran juguba kɔsɔ, siyafiljɛnli hakilina ka bon kojugu fɔ zɛnuw ka cɛɛta ka dekorɛlɛ ciɲɛyɛrɛ yɛrɛ.
Asidi ninmaw krinkrin tuguɲɔgɔn ko bi kɛcɔgɔya saaba di pɔrɔtɛyini ma ani o kɛcɔgɔya saaba nu nuw dulɔlɛndo u kɛwalɛ la.
Proteine kètchogoya gnènèmayanido; proteine homoglobin bé yéléman yéko tchamanan saboula abé nènèkiri fongon moleculiw mininli ni a finzin ko a ni afièli nôgôya sogow djoli là.
Missaliala, drépanocytose yé déhn ni banguébaga bana déyé mihn bé bô région codante ya β-globine de l'hémoglobine fann différencie la ka kè sababouyé ka acide aminé kéléhn yèlèman odé bé homoglobine propriété physikouw modifié.
ADN yèlèman wati dôw ba kè ARN déyé n'ga a dôw té kè proteine produitw yé—ô ARN molécule o tôgô ko ARN codili balih.
Amissalia gnouman dôyé Siam djakouman golo coulèri tchogoya yé.
N'ga ni protéiniw miniw bé kounchi fima sababouyala bé réagit température fè (i.e. ka yèlèmani kè température sensibilité sababouyé) wa ka yôrô tchin temperature yèlin fè, ka dèssè ka pigment kè ka chi fihnw wiri yôrô la yôrô mininan djakouman fari fountèni ka bohn.
Occident Empire romain béni kôfè, Europe tlébihn yanfan Grèkouw ka dounian dôni famoutchoko kôrôyala Moyen âge watila (kata 400 kabla 1000 CE) n'ga o dounian famouyatchogo sinzila silaminw hakili la oka fanga wati la.
Moderne scienci tlanan borofaran saba ko kè science naturel yé (e.g., biologie, chimie ani physique), odé bé nature dôni kalan lafèrè; science social (e.g., économie, psychologie ani sociologie) omihn bé môgôkéléhn ko ani djaman ko kalan; ani science formelle ouw (e.g., logic, djaté ani ordinateur kalan théorie), omihn bé tamanséréouw mara ni charia ouyé.
Dôni koura bèè scienci kônon bônidé dônniyabaw ka kognin gnin gnini séinfè dounian kowla ani kungow gnènèbôko lagninifè.
Kèrinkrinniyala, dôni sifa mini lé toun môgôw koun bécé ka fô ani ka tilan ni gnongon yé.
N'ga danfarali ba gnouman makè ni féihnw dôni omihn yé tchinyé djèkoulou bèfè ani dôni féihn tôw tchè, inafô mythologie ouw ani tlènniyakowou.
O céla ka dohn djatélan kérinkrinni dô ladjô omin toumbé kalo tan ani fla ladjin, tlé bissaba a kéléhn guéléhn, ani tlé dourou saan laban nan.
Okosson, adônan kafô ko nimôgôw toumbé philosoph ouw yé kèrinkriniyala, anifana ka kè môgô fôlôw yé ka danfarali kè "nature" ani "bin kan."
Nga obè nata, ka gninin ka diennafein dôni kè ka diennaféin ladégui (fèrè walman technologie, Grèkou technè) toun kèla scientifique classicouw fè ko gnènèman yé fantan borolabarakèla man.
Ka missicalazarati kè féihnw sababouyala o fôla Grekou philosophe Leucippus ani akalan déhn Democritus dé fè.
Socrate ka methodi inafô Platon ka gnèfô tchogoyaminan aka gnèfôliwla yé dialectique hyphothèse d'élimination déyé: hypothèsi gnoumanw bé sôrô ni hypothèsi gninini déyé ani bin ma kè miniw kan ka ow bôyi.
Socrati môgôw ka o hakilinan di physiquou kalan tchogo kôrô kan kafô ko miria ko daman dron do wa kôrômatiguèli tala.
Aristote ka programme systèmatique ko dô sigui teleologie phylosophie kan watidjan dô kôfè: Tanikasségui ani yèlèmanli lakalinilé inafô féihnw ya potentiel ko kourayali mini bé féinhw la kakôrô, ka kègnin ni otchogoya yé.
Socrati ka môgôw sihnzila kan kafô ko philosophie toun kakan ka kè môgônifihn ka dienlatiguè timiko gnouman gnininkali kow dé kan (Aristote ka kalan faran faranan djogo gnoumanya ani philosophie politique kan).
Aristarque ka model filila kodjouya saboula môgôw miriala atoun bé physiquiwou charia sôssô.
John Philoponus, Byzancie dôniba san kémin lorou fan nan ka Aristote ka physiquiwou kalan tchogoya sôssô, ka a fienw dah kènèkan.
Aristote ka sababou nani kow ka krèrinkrin ko gnininkali "mounan" kakan ka djabi tchogoya nani walassa ka féihn gnèfô science houkoumou kônon.
Obè nata, Aristote ka masalabolo yèrè yèrèw tounounan faraguèla tlébihn yanfanla, Platon ka masalabolo kéléhn pé dron dé dônido Timaeus, omihn yé Platon ka koumangnongonya yé ani philosophie naturel classique original sèbin féin mini toumbé Latin minbagaw bolo Moyen age daminin wati la.
Syriac bayèlèmani tchaman kèla groupou dôw fè inafô Nestoriens ouw ani Monophysitiwou.
p.465: "fo touman mihn ibn al-Haytam ka hakilinanta ani tôw ta yéla physiqui médievale borofaran ba dôla kôfè sèbèniwnan ka yira kafô ko Schramm kafô ko ibn al-Haytam dé toumbé moderne physiqui siguiba bayé."
Avicenn ka yétchogo koun djatéla inafô sèbinféin bèka fissaman dôrôtôrôya kônon wa ofilabè ka dôrôtôrôya dèmin kôssèbè kôrôbôli kow pratiki la ni cliniki kôrôbôli ni a chifilèwalé ouw yé ko ya koumanw tchintigiya.
Otimihn nihnkô, Grèkouw ka sèbinnih classikouw bayèlèmanan kabô Arabou kannan ani Grèkou kannan kabla Latin kannan walassa ka scientifiki sôssôliw niveau kôrôta faragèla tlébihn yanfannan.
Alhazen ka Optiki livrou sèbin copiwou fanan toumbé fragèla yôrôw la sani 1240 bécé yo asséréyala Vitello ka Perspectiva kônon tchogoyamina.
Masalabolo kôrôw tchayali kèla 12éme siècle ka Renaissance sababouyala ani Catholicisme sabatili ani Aristotelianisme omihn yé Scholasticisme faragèla tlébihn yanfan fè, ka oyôrô kè dôni kalan yôrô yé.
Vision tchogoya wèrè bôla kôfè mihn tôgôyé perspectivisme otoun exploitéla ani kalan nan Renaissance artistiw fè.
Otoum sihnzinibè théorème dôkan mihn toumba yira kafô ko planètiw ka orbiti watiw bé min sabou oka orbouw kadjan mouvement tchèman yôrôla, aka mihn sôrô okoun té bin Ptolemée ka modeli man.
Aka yé kafô ko yélééhn mini bè bé bô yôrô kéléhn nan tougou nibè sphère verri kôfè yôrô kéléhn nan.
Kepler ma Aristotélicienne metaphysiqou lafili n'ga aka aka bara lakali inafô sphère harmonie gninininan.
Galilée ka Pope ka argument ouw ta ka odi simpleton man "Dialogue Concerning the Two Chief World Systems" kônon oka Urban chéguinan dihmi kôssèbè.
Descates ka kélénan hakilidjagabô kérinkrinya katila kafô ko djatedon kakan ka kè dienféin ko kalan katémin geometrie kan.
Ni dôni koura ni kèla dienféinw charia "gnèfôli déyé."
Francis Bacon ka styli tchogoya la, Leibniz sônan ko féinh bèè kéléhn guéléhn bè, ka bô dienféinw charia kéléhnyala ka bô obè kéléhn guéléhn tchogoya la bé bara kéléhn.
Bacon ka kouman nan "Dôni ka lagnini kérinkrin ani foussama odé ka adamadéhn ka dounian latiguè foussaya ni dôniya ko koura gnoumanw yé" wa fana aka scientifiquiw lagossi philosophie dôni sissinibali gninini nan ani dinako hakilinanw bari a fè oté adamadèhn la nisson dia, fo "miriya gbansan walman gnènantali kow" la.
Developpement nafama wèrè otoun yé dôni djidiliyé ka cé sèbèdon bagaw man.
Philosophes de lumièrou fanan ka scientiqui kôrôw ka kow kôrôw dô ta – Galilée, Boyle, Newton kérinkriniyala – yo oka gninmôgôw ani oka garantiw oka diénféihnw famou tchogola ani diénféihnw charia donkow physiqui ani maya ta bolow dônko dohn.
Hume ani Ecosse philosophe de lumière tôw ka "môgô dôni lôni" sigui, omihn fôla ka kôrow sèbeni kèlaw fè inafô James Burnett, Adam Fergusson, John Millar ani William Robertson, môgô o môgô ka adamadéhn djogo fôlôfôlô wati ani temps primitif wati hakili dayèrè wati baw fannan modernité kow la lohnko scienci sigui.
John Herschel ani William Whewell ka méthodologie dô systématisé: odé kèra scienci mot kolo sababouyala.
Bôgnongonniyala, Gregor Mendel aka sèbèn kônon mihyé "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Expérienci hybridation faleinféhn kan"), 1865 aka biologie charia dah kènèkan okèla génétik moderne djoukôrômatihntin sababouyé.
Ko miniw séra ka kè miscalazati kafoli deconstruction sababouyé cé la ka don 19 éme sicli san tan laban lé konon: X-rays yéli kèla radioactivité yéli sababouyé.
Ka fara okan, technologie koura utiliséli ko ba kèlèbaw kosson kèla sabouyé owati la ka bolifeinh kow revolutionné (mombiriw ani avion), ICBM ko yiriwa, sanfè bori féihnw ani nucléaire kèlèminan dilan.
Micro-onde cosmique sôrô radiation ko la kèla sababouyé ka theorie de l'etat stable de l'univers labla 1964 ka nôrô Georges Lemaître ka theorie du Big Bang la.
Circuits intégré niw ka forobaya utilisation 20éme siècli quari fannan ka ofara satellites communication ya kowkan kè la technologie de l'information sababouyé ani ka fanga di interneti ni ordinateur kow ma ani portablou fannan.
Dienféinh ani maya donko dôniw yé kôrôbôlidôniw déyé saboula oka dôniya sigui nibè expérienci observation dékan wa fanan a dôni bécé ka vérifié môgô wèrèw fè miniw ba bara gnongon kè.
Missaliala, science physique bécé ka tlan tlan physiquiw, chimiw, astronomiw ani dougoukolohn dôni nan.
Halbi, philosophie yétchogow, conjecturiw ani présuppositionw, watidôw miniw ma don yé féinh gnoumanw yé dienféin dôni nan.
Abé djaté kow, théorie systèmw ani ordinateur dôni théorie bè ladjin.
Scienci formelouw yé discipliniw yé kaban okosson bin técé ka kè akan koyé scienci déyé.
Ingéniérie yèrè daman bé ingéniérie kalan féinh tchaman ladjin miniw kéléhn guéléhn bé domaine kérinkrinni dô kalan djaté la, scienci ani ognongon nanw.
Aka djabi ko: "Méssieur déhn gninin ni koura ko bé mougnin?".
Ni gnèfôli koura bé kè ka féihn fô mini té tchinyé walassa ko ladjè ni tchin dé kôrôbôli walma observation séinfè.
Obékè dôni ni dienféinw observéliyé n'ga kôrôbôli fanan ba la omihn bé nature kow ladégui ni kôrôssiliyé ka bin disciplini ma (observation scienciw inafô astronomie walma geologie, observation mi fôni ka kôrô kakan ka sèguè sèguèli non ta).
Ni hypothèsi bênan ni testi yé, abécé ka ta theorie scientifiqui houkoumou kônon, kow labinni nan, modèle auto-cohérent walma dienféihn dô houkoumou kônon walassa ka cé ka kow gnèfô.
Otchogoya kéléhn nan theoriw famba bè formulénido ni scientifique charia miniw bé kéléhn ni hypothèsiw yé.
Ni bécé ka waleya kôrôbôli gnouman dô sababouyala, gèya kan, ani ni examen approfondiw ni kôrôbôli djaabiw gnongon yé ani kuntchèli façon bè yé.
Statistiqui, omihn yé djaté dôni borofaran dôyé, bécé ka taka donnéwou sounrounya ani ko analysé, odébé scientifiquiw dèmin walassa ka oka kôrôbôli djaabi ouw tchintiguiya ani ka a yèlèman yèlèman ko don.
Abé cé ka confronté ni anti-realisme yé, hakilinata mihn ba yira ko scienci yiriwali ma bô aka précision nan féihn fitini inafô électronw yéli la.
Pensée ecoli borofaran tchaman dé bé philosophi kônon.
Oyé wadjibiyé saboula ni théoriw ka prédictions dah ma don, oba yira kafô ko otécé ka tchogoya don oka dalilou yiraliw séihnfè ni deduction logigue utiliséli dron yé.
Rationalisme critique yé 20ème siècli scienci famouya tchogo dô déyé mihn yéla fôlô Autrichien Anglais phisophe Karl Popper fè.
Popper ka lagnini ka kow sèguè sèguèli bla kow falsifiéli non nan ko kè theori scientifiqiw ka gnindjôyôrô yé ani ka induction nônanbla falsification non nan ko kè expérienci methodi yé.
Yétchogo wèrè la, instrumentalisme, obé sihnzi théoriw kan ko djaté inafô phenomèniw gnèfôba ani o prédibaga.
Mihn ka souroun instrumenlisme na odéyé expérienci sigui kognoumani omihn ba sabati ko critère principale mihn ba yira ko theori scientifiqui dô gninnan odéyé ka don ni o théori yé mihn observé ni tchindo.
Paradigm bè na ka kognin, aka kunw ani aka gnèfôliw.
Oba yira ko paradigme koura gnènata siguinibè observationw dékan, hal ni o observation kouraw kèni do paradigme kôrô dékan.
Danfara kérinkrin mihn bé ko naturel gnèfôli ni kow supranaturel kakan ka donya wa fanan scienci kakan ka kèrin méthodologiquement ko naturel ouw gnèfôli la.
Ola, théori chi jaté nitè yo siga té mihn nan saboula scienci yèrè son nidé fallibisme concept ma.
Scienci dôni koura mantéli ka anka famouyaw yèlèmin kôssèbè.
Scienci lôni bé sôrô dôni dôni ni information synthèsiniw yé ka bô lônibagaw tchaman kagnini nan kabô scienci borofaran wèrèw la; abôla yèrèlifè katèmin panni kan.
Philosoph Barry Stroud fanan kafô ko hal ni "lôni" kôrô gnouman sôssônidé, ka sigua ani ka son ko djo tanfè o yôrô ma djan tiléhnniya la.
O fanan gnongon dé bé miscroscopie scienci ka domainiw nan (e.g. psychologie, cosmologie physiqui).
Kabini o wati la actif periodique kasabi dah tchayala.
Hal ni tchindédo ko journaliw bé kan bissaba ni kônonton dé la, Articlou indexéliw la 91 pourcent bé publier anglais kan dé la.
Bamazine scienciw inafô New Scientist, Science & Vie ani Scientific American bé livrou kalan naw tchaman ka mako dlan nihn resumé diliyé foroba féihnw kan inafô découvertiw ani gnètaga kèla recherche miniw nan.
Commerci publicité sougouyaw bé classé katah koumantchaman nan ka bla nambara la omihn bécé ka kè ni categoriw tchèman.
Scientifiki tchaman bé oka carrière kè économie secteur sougouya tchaman inafô université, industrie, gouvernement ani organisationw miniw ngania té wari gnini yé la.
Missaliala, Christine Ladd (ka ta 1847–1930) toun céla ka dohn doctorat programme dô la ni "C. Ladd" tôgô yé; Christine "Kitty" ka féinh gninigaliw mafa 1882 san nan, n'ga a ma ka diplômou sôrô fo 1926, carrière dô kôfè mihn daminin nan algèbre de la logique kalan nan (ka tableau de vérité flè), ka ban coulèriw yétchogo, ani psychology kalan nan.
2020 laban kônon, moussow ka tchèta djondjon ani fisamantchiya tchè ni moussoya kan ka nagasili kabôyi kèla sababouyé ka mousso scientifiqui tchaya kôssèbè, n'ga disparité ba toumbé halbi moussow ni tchèw ni gnongon tchè domaine dôw là, 21ème siècli daminin nan biologissou tilantchè toun yé moussow déyé, kassôrô 80% de doctorat en physique dira tchèw dé man.
Membrouya bohn da yèrènido béyé, scienci dôni dôw bécé ka wadjibiya, walma a bécé ka kè djôyôrô dô sôrôli yé kalata séinhfè.
Scientifiquiw ka politiki déyé ka kôlôssili kè domaine bè ka dakunw miniw bèè bécé science naturellouw man.
Lawalé kobaw missaliaw la Chine ka Kogo bah bé o tchèman, omihn labin nan san baafla kourou kônon ni Etat ani kabila tchaman ka dèmin yé, wa Yangtze Banin ka kanali bah, fana yé dawula hydraulique ingéniérie bara déyé mihn daminin nan Sunshu Ao (孫叔敖 fè 7ème siècli kônon.
Ni ko tèmè tchogow, kunnasiginidé gouvernement bolo, entreprisesiw walma lasigiw débé warikun tchiniw di.
Gouvernement ka kanbô entreprisi dôw ka financéli ko la katcha, wa o financement bé tèmè science social ni science humaine ouw ka recherche ta kan.
Sababou tchaman bé walé on dirait scienci politisation tchogow inafô anti-intelligence populiste, siranya miniw yéla dina la, subjectivisme postmoderniste ani business intérew nagasili siranya.
Kôrôbôli yé tama tama dô déyé mihn bé kè ka hypothèsi dô tchintigiya walma ka agalohntigiya.
Kôrôbôli bécé ka tèssiw djaabi tchaya wa ka kè sababouyé kalandéhn bé assèbè dohn aka kalan nan ani ka aka kalanféinhw kanou, kérinkrinniala nabé ko utilisé touman bèè.
Kôrôssili bé kôrôbôli kônon touman tchama, walassa ka dôbô yèlèmanli tchinnikèdaw la yèlèmanli mini ni yèlèmanli kéléhn pé indépendant té kéléhn.
Gnininikèlaw fana bé kôrôbôli ta théorie kôrôw sèguè-sèguè walma hypothèsi kouraw wala ko tchintigiya walma ko galohntigiya.
Ni kôrôbôli dô bôla a séihnfè kagnin, a djaabi bé hypothèsiw tchintigiya touman tchaman nan walma ko galohntigiya.
Dôrôtôrôya ani science socialouw la, gninini djagoyali té kéléhn kolow ni gnongon tchè.
Etudi kéléhn dron té kôrôbôli kourakouyali wadjibiya, n'ga etudi faranfasini bécé ka faragnongonkan wadjibiya revue systématique ni méta-analyse sababouyala.
An bécé otchogoyala ka tchin lassôrô omihn bé doussoukun lasson dôni dôni ani yôlehn yôlehn fo kata cé ko kissè man; kassôrô ni kôrômatiguèliyé ani hakilimayayé an bécé ka tchin lassôrô omihn bé binbaliaw latounou ani ka siga kow dilan.
O kôrômatiguèli houkoumou kônon, adamandéhn fana makan ka gninan ko ayèrè ka hakililataw bakônon—"kônonnataw" ani "hinin kosson"—a kakan ola ka sonfô kè ayèrè ka hypothèsiw sigilila.
Bacon toun bé méthodi fè mihn bé sihnzi observationw walma kôrôbôliw ka kourakourayali kan.
Missaliala, Galilée (kata 1564 fo 1642) toun céla ka wati djatéminin ni krérinkrinniayayé katila ka kôrôbôli dô kè walassa ka djatéminin kè ani kuntchèli kérinkrinni féihn dô béni téliya kan.
Kolo dôw kônon (inafô psychology walma sicence politique), 'kôrôbôli bèrè-bèrè' yé recherche social méthodi dô déyé yèlèman kun fla bé mininan.
A missali gnouman dô yé fura dô ka chifilèliwalé yé.
Echantillon djaabini djaabi bécé ka kiimè touman dô la, walma ni échantillon djaabini dô té bin ni échantiilon tôw djaabi yé, a bécé ka djaté inafô kôrôbôli dô ka fili (abécé ka kè dakun dô pan nan o kôrôbôli houkoumou kônon).
Kôrôssili mini makè kagnin bé cé ka djaabi kountan di.
Wati tchamana kôrôrôssili kountan valèri djaténido inafô valèri "baju" mihn kakan ka bô tèssi tôw djaabi la.
Echantillon jilaman bécé ka di kalandéhnw man protéine tchaman bé omihn nan mihn dah ma don (kalandéhnw man).
Kalandéhnw bécé ka échantillon sééré gnouman tchaman kè, dilution de l'étalon protéique suguya tchaman bé omihn kônon.
Ni tèssi niyé tèssi colorimètrique déyé omihn nan spectrophotomètre dô bécé ka ta ka protéine hakèya djatéminin échantillonw kônon ni complexe coulèrilaman dô yéliyé omihn bé formé proteine ka moléculouw ani colorant dô ka molécule farankan ka gnagamini sababouyala.
Otchogayala, kôrôbôli bé daminin ni échantillon groupou fla walma tchama lasigili déyé miniw bônido gnongonfè ka kègnin ni probabilité calculou yé, oba yira ola ko trait ouw djaté kakan ka kè kéléhn groupouw ni gnongontchè wa fana groupouw kakan ka djaabi di tchogoya kéléhn nan na sôrô ko traitement kéléhn dé kèla ola.
Watiminan ni groupou miniw bônido gnongonfè formé la, kôrôbôlikèla ba flè ka au traité tchogoyakéléhn nan fo variable kéléhn mini abé fè ka abla adamanan.
Oba séréya ka fô ko non o non ka wolontèri sôrô bôla traitement yèrè dé la wa oté dôni mihn aka traité o djaabili dô yé.
Ni hypothèsi ouw bé kow gnèfôli kun di, walma ka kè dô djaabi kibaruya di.
Hypothèsi fu falaki bé hypothèsi déyé gnèfôli tchogoya té mininan walma ko nataw dônikibaruya sé té mihnyé raisonnement mihn bé kalanan houkoumou kônon.
Oka séko damajira bèla, okakan ka ladjè ka données ouw sôrô systèmou kosson walassa variablou bèè ka bolomafa ka donya, ani fana yôrô mini variablou dôw ka yèlèmali non bé toh otchogoya walassa ka variablouw tôw non faranfasiya ko don.
Kakôrô, n'ga, correlation dôôni bé ni variablou nounougou tchè, odébé kôrôbôli natureli danaya fanga dôgôya katèmin kuntchèli mihn toun bécé kassôrô kôrôbôli kôrôssini nan ta kan.
Missaliala, astronomie nan itécé ka, hypothèsi "dolow bé hydrogène kabanôgô béni déyé", testéli daminin ni hydrogène kabanôgô bah dô yé, katila ka san yirika dô kônonni kôrôbô walassa hydrogène kabanôgô bé dolo dô kè.
Okosson, a dônido ko kènèkan kôrôbôli bé validité extérieur bah sôrô katèmin laboratoire ka kôrôbôli kan.
Ni situation nounou gnongon nan la, nafa bé étude observationnelle déla saboula obé hypothèsiw dô di mihnw bécé ka kôrôbô ni kôrôbôli miniw kèla kunfè walma ni donné kouraw taliyé.
Ka fara okan, étude observationnellouw kônon (inafô système biologique walma social) variablou dôw bécé ka kè ola watidôw miniw hakèya djatéli walma miniw kôrôssili ka gèlin.
Ni modèle statistique tè omihn bécé ka kunfè kôrôbôli tiléhni missalia, analyse statistique gnèdjira yôrô bé kè modèle djingin ni déyé.
Missaliala, épidemiologie étudiw la cancer du colon kan ba yira kérinkrinniala ko dohndala corrélationw bé brocoli doumou nan, kassôrô kôrôbôliw té anafa foyi yira.
Kunfè kôrôboli bèè ka chifilèlila, yèlèmanli dôw moyenni nan makônonnido, okôni, n'ga kunfè kôrôbôli ba sabati ko kôrôbôli groupouw ka moyenni valèriw ma djan gnongon nan, théorème de la limite centrale ani Markov ka inégalité kosson.
Walassa ka condition miniw bé kôrôbôli nagasi féihngen, dôrôtôrô miniw bé dôrôtôrôya kôrôbôliw djô—walassa ka Amérique ka Food and Drug Administration lafassa—obé covariablou miniw bé cé ka identifié hakèya djatéminin ani ko kunfè kôrôbôli kè.
Adaganitè touman tchaman hakilimaya la (até bin ni charia yé watidôwla) ka kunfè kôrôbôliw kè traitement qualité djougouw non kan walma mihn bé dankari môgô la inafô arsenic ka ingestion môgô ka kènèya kan.
Physiqui laboratoiri kônon nan accélarateur de particules walma chambre à vide béyi, kassôrô nèguè yèlèma laboratoire kônon appareil bé sôrô o yôrô la ka nèguè yéléhn walma ka nèguè ko walma ka nèguè kologuirihnya flè.
Dien tabolo wèrèw scientifiquiw béna laboratoire façon wèrèw utilisé.
Hal ni tchindo ko laboratoire kolo kôrô mangoyanidé ka dan Expert ouw dron man, obè na ta "laboratoire" mot bé tola kafô barakèyôrô dôw man inafô Living Labs, Fab Labs, walma Hackerspaces, omihn nan môgôw bé gnongon bin ka kouman dougou koungow walma ka hakilinanw di gnongon man, ka barakè gnongonfè walma ka dôniw tlan.
O laboratoire labin nan watiminan Pythagore ka kôrôbôli dô kè mankan kan hakèya ani djourou vibration kan.
16ème siècli Alchimie laboratoire dô yéla dougoukolo djoukôrô san 2002 la.
Poison bé laboratoire faratiw tchèla; infection féinhw; féin minhnintaw, mugudjugu, walma radioactivité barakèminanw, machine miniw bé kurubèkurubè; température gbèlinw, laserw, bamnectic yôrô miniw tension fanga kabohn walma miniw fanga kadôgô.
Occupational Safety and Health Administration (OSHA) Amerique mini ka laboratoire barakè tabolo don, ka charia sigui produit chimiqouw utiliséli ko gnouman nan laboratoiriw kônon.
Chimie Sanian kow fèrè gninininan laboratoire walma entreprisi dô yé, a wadjibinidé ka chariaw kun famou, sissan tachili tchogoya kouraw, kènèyala ani environnement kow la ani fana faratiw koumbè tchogow.
ko fara akan, môgô sabana dô ka kôrômatiguèli bé cé ka "yétchogo wèrè" di mihn gbènidé, o bécé ka kè sababouyé domaine ani koungow flè ni gnin koura yé walassa ko jaté kow koungo danw yé walma ka o lagbossi sabou dongodo kow dé.
Formation nafa kabohn laboratoire ka dohnbè lakanali exploitation la.
Missaliala, djèkoulou de recherche dô bécé ka hèri dô ta ka barakè o yèrè ka gninan dakun kan tlé kéléhn dôgôkoun kônon, n'ga dohn tôw obo ota ka barakè groupou ka dakun kan.
Localisateur yé Laboratoire barakèla déyé mihn ya bara yé ka don barakèla tôw bé yôrô djoumin, obé kè signal dô dé séinfè kabô barakèlaw kéléhn guéléhn ka badge la.
Etudi dô chiaw kan, kuncéli ka yira, ko barakèlaw tchèman, siguida bè la (gnininikèlaw, kunnasiguibagaw...) o ka droit djôyôrô té kéléhn laboratoire ni gnongon tchè.
Nanka barakèlaw ka danan danan djingnongonya ladjè kagnin, an bécé ka oka position social don au séinfè organisation kônon.
Ola, non mihn bé ni hierarchie social ko la odéyé Localisateur ka kounnafoliw lakali liyé, ka dah barakèlaw ka djôrôyô ani oka droit kan.
Hiérarchie social dlohnidé fanan technologiw yétchogo la.
Missaliala, môgô koumbè baga dô bécé ka badgi jaté féihn nafaman yé, saboula a bécé ka adèmin barakèlaw localiséli la tlé kourou fè.
Barakèlaw bé dégun watiman ni oka droit tabolow, ani ko mini wadjibi nilé baradéhn kan, hierarchie miniw charianitè ani hierarchie charianilé, ani féihn wèrèw yèlèmanan.
Nature, kôrô yiriwala, dien naturel, physique, materiel walma dounian latiguè la sôrô. "
Adamandéhn yé dienkônon féihn dôyé, kassôrô mogow ka bara faran nidé ka bô féihn miniw bé kè oyèrèma la.
Nature djaga kôrô bè la, univers physique, oyé univers kolo bouroudjou yiriwani déyé; a daminin nan ni φύσις kolo basiguiyali déyé philosophouw fè miniw kônan socrate gnin (kassôrô o kolo kôrô kéléhn tala, kérinkrinniala Héraclite ka famouyala) wa kabini o wati ni kolo yèlèmanan chin tchama.
N'ga, vitaliste ouw ka nature kolo famouyalila, omihn ka souroun philosophe miniw ka socrate kon ka yétchogo la, wa fana o bangué la kourayé wati kéléhn nan, kérinkrinniala Charles Darwin tlé kôfè.
Wati tchamanan a kôrô djaté nidé inafô "dien kônônan féinh" walma toukônon féinhw—toukônon sogow, faraw, touw, ani féinh o féinh adamandéhn kèwalé ma cé ka a yèlèman, walma féinh miniw ka môgôw ka kèwalé kun hal bi.
Aka climat dama nafamaw yé aka nènèman yôrô fla, aka temperature bèrèbinni yôrô fitini fla, ani tléman érézon ba fo érezon subtropical.
Atô yé gounw, gounkunw ani môgô tchaman siguinibè Hémisphère kogodougouyanfan yôrômou fè.
Akônon yôrô kènèyanidé, ni mannan couchi tchiniyé ani nèguè kolo omihn bé champ bamnétique sababouyala.
Farakourou koulou dé blanibè fôlô san fèla kan walma chôrinibè fara kônon.
Gazi bôli ani volcan ka bara dé bé sanfien kounbaba la bô.
Gounw toun ka oyèrè labin, katila ka tchi katila ka labin tougou wati wati ni Dougoukolo sanfèla toun tchogo yèlèmanan sandji millions kèmè kônon fo ka kè watidôw inafô supercontinent.
Néoprotérozoïque watila, nènè température toun ka Dougoukolo faan ba bè khè laglaci ani laglaci kourouw yé.
Chi tounouba kèla a san million bi wôrô ni wôrô déyé niyé, gnatumana watimina ni sankabakourou bénan ka kè sababouyé ka dinosaure kaman danw ani fofofeinh bélébéléw chi tounou, n'ga aka danféinh fitini dôw lakanan inafô bagan minw bé sihn di o déhn man.
Môgô ka kôfè nali, ani sènin yiriwali ani adamadéhnya taabolow djôli kèla sababouyé môgôw digila Dougoukolo la djonan katèmin ninmanféhn tèmin ni bèèkan, ka digi nature ni gnimi tôw hakèya kan gnongon fè ani dounia climat fanan.
Gazi fien fitini mini ka Dougoukolo lamini bônido dougoukolo faramyènè tchèmala dé la.
Couchi d'ozone djôyôrô kabohn rayonnement ultraviolet (UV) omihn bé dougoukolo sanfè la sôrô, fanga dôgôyali la.
Dougoukolo wati moumin bè bé kè sanfè fien dougoumala dé la, wa abé kè inafô système convectif walassa ka fountèni tilan tilan.
Wa fana, ni kôgôdji ka woyow ani sanfien ka fountèni tilan tilan toun tè, tlé ma yôrô toun na gban kôssôbè, wa nènè ma yôrôw toun na souman katèmin.
Dougoukolosanfèla tou yiriwali débé tumaw ka bôbôli, ani yèlèman pérékéténiw miniw témin fo san daman daman sababouyala, obécé ka non bila kungow ani sogow la omihn mako ba ka touw djangnanli la ka oka balota sôrô.
Gafé kôrôw ba yira kafô ko, wati yèlèman guèlin guèlin dôw kèla Dougoukolo kan kakôrô, hali glaci watiw.
O régionw daman daman béyi, ka ta tléma yôrôw la fo nènèman yôrôw kogodougou yanfanw ani bakô yanfanw kônon kônon.
Ni dajirali ni bé faléhn wati wati ni Dougoukolo ka munumunusaalo kè ayèrè kan.
Kèmè djaté la, Dji bé biwolohn fla ani kéléhn dé ta dounian kônon.
Badjibaw ka érézon fitiniw bé wélé kôgôdjiw, golfouw, djidawolow ani tôgô wèrèw.
A yira ni tè kafô ko Titan bah bé bô kôdjiw dé la, hali ni Titan djidah dèssè ni dé ni kôdji tchaman tèmin sira yé.
Môgô ka banin kèli tchaman djaténidé inafô dalaw, jardin djiw miniw kènido yôrô massirili kaman, djèguè balo dalaw miniw kèla djèguè balo ani a féré kaman, ani tlé dalaw miniw bé kè ka energie thermique ladjin.
Banin tchiniw bécé ka wélé fanan tôgô tchamanan, inafô bajalan, djibolofaran, kabahdji, kô déni ani digendji; charia téyi mihn bé banin tôgô kérinkrinya.
Kègnan ani kè feinh bé bô environnement lawaalé tchamanan miniw sirinitè gnongon nan.
Ecosystème kôrô djati ba yira kafô ko organisme nimanw ani o kèrèfè féinhw bé kafo gnongon nan.
An bécé kafô ko gnènèmaya yé organismouw ka kètchogoya dron déyé.
N'ga, gnènèmaya kôrô bèè té ni féinhw djaté féinh nafamanw yé.
Géophysiologquiw ka yétchogo fèrèmayala, biosphère yé écologie système kônon bah déyé omihn kônon danféhnw ani oka siguignongonya bécé ka famou, ani oka waléw ni lithosphère (kabaw), hydrosphère (dji), ani atmosphère (fien) yé.
Faléféhn chiw ani sogo fassugu million fla dé céla ka donya bihbininan, wa djaté dôw ka yira ko nimanféhn hakèya miniw bé dounian bé cé kataga million tchaman fo million bidourou gnonnan.
Espèci miniw toun té cé ka déli environnement ka yèlèmani la ani nimanféhn tôw ka sangangnonya la bèètou chi tounounan.
Touman mininan ni kungo faléféhn kè la sababouyé ka photosynthèse sendagnè layiriwa, tlé fana fountèni céla ka lahala dôw ladjin ka gnènèmaya ko gbèlin dôw da.
Micro-organismw yé organisme dé yé miniw cellule kéléhn dé bo ola, wa oka dôgô ka tèmin môgô gnin bécé féinh miniw yé kan.
Oka wololi ka téli wa aka tcha fana.
Kabini o wati, a dôna kafô ko Plantae inafô a toun famounidé fôlô tchogayaminan toumbé groupou tchama lé ladjin miniw faranfasinilé, wa champignon ani djikan baga groupouw bôla o tchèman ka obla groupou kouraw tchèman.
Kulusigi tchogoya tchamanw tchèla faléféhw bé cé ka sigui djiri regional damanan, omihn, ka kègnè ni étudiéli kun yé, bécé ka djiri fossiliw ladjin, faléféhn kôrôw non lawalé kônon.
"Dougouwouléhn djiriw" nasson dôw nanan tagamabagaw dé fè miniw bôla mara dôla kata dôla walma gun dô kan kataga dôwèrè kan a san tchama déyé niyé, kassôrô ka kè dougou djiriw tchèla, walma odola yôrô mininan djiriw naturelou tchèmaa.
Baganw koun damanan tamasséré tchaman béyi mihn bécé ka danfara kè o ni danféhn tôw tchè.
O faran ni ka bô faléféhnw ani djikan bagaw, ani champignon la parois céllulaire danya kosson.
Bayèlèmali yôrô danyan fanan non ba là.
2020 Etude mihnka fô ko gansé là Nature kônon ka yira ko masse anthropique (môgôw ka féinh miniw dilan) ka tcha ni dougoukolo gnènèmanféhn biomasse bè ladjinniyé, plastiqui dron daman ka tcha ka tèmin tokônon sogow ani ani dji nimanféhn bè kan.
N'ga, ni gnètaga ni bèè kôfè, adamandéhnya sirinidé environnement ka yèlèmanw là.
Adamandénhw kè la sababouyé ka faléféhn tchama ani danféhn tchama chi tounou, espèci million kéléhn gnonongon fana dé bé gnini ka tounou san tan daman daman dron kônon.
Odé bé ressource naturellou san da gbèlèya wa fana ka djago bolo dôgôya sôrôféinhw la.
Gouvernement toun ma ni économie kènèman kow kon.
Bara dôw, inafô donsoya ani mônikè, fla bécé ka kè balo sôrô kaman ani tulohn wati, môgô suguya suguyaw fè.
Nature bisigiyali naka tanuli séko kow tchama nan. djatali, pôyi ani littérature tôw là ba yira tchoyamina môgôw bé nature ni saramaya bla minin kéléhn kônon.
Nature ani nature sauvage kow kèla dakunw yé dounian wati tchaman nan.
Hal ni tchindoko ko nature kabako féinhw tanunan Psaumouw ani Job ka gafé kônon, désèri bisigiyali séko féihnw nan yiriwala 1800 san ouw dé kônon, kérinkriniala mouvement Romantiquouw ka gaféw la.
Okosson a donnidé kafô ko dôniw la fissaman déyé "physiqui yé"— ohmihn tôgô kôrô ba yira ka fô ko abé "nature kalan".
A famouyanidé sissan kafô ko dien yé 4.9 proucent dron déyé masse totale bèè kônon.
Matière ni énergie djogo ni dien gnèmadataw yé ba yira ko obéka phyqui chariaouw dé taaman.
Dantchè dogoni té dougoukolo fien ni lawurusi tchè, saboula sanfien fanga bé dôgôya tuma o tuma ni bé céla sanfè.
Gazi fana béyi, plasma ani poussièri ni sankabakourou déniw.
Hal ni tchindo ko Dougoukolo dron pé dé la nimanféhnw bé cé ka balo anka système solaire kônon, ladjèli sèbè dôw ba yira ka fô ko fôlô fôlô la ko dji toun bé planète Mars dougoukolo sanfè.
Ni nimanféhn bé Mars kan, a kankan ka sôrô a dougoumayôrô dé la yôrô mini dji bé cé ka sôrô.
Ladjaili be kibaroya sôrô boyôrô bèla fôlô de ye.
Ka mesure minou Dan na la bara ola enregistrement ani ladjaili comparaison bé se Ka Kai wagati daman daman wou la, Yoro daman daman wou la, môgô daman daman wou fê.
Mesuri ta la nombrou akai ladjôni min be bin ladjaili djaté man.
Scientifique minan wou koun Dana de ka adaman dé wou daimin ladjaili la, ina fô peséli, montrous, telescopes, microscope, thermometric, photo tala wou, ani vidéo tala wou, okôfai kaban ko yèlèman fewnan minou yeli tessekakè adaman dé yala inafô colorant indicateurs wou, voltmètre wou, spectromètre wou, camera infra-rouge wou, oscilloscope wou, interféromètre wou, compteur Geiger wou Ani radio récepteurs wou.
Missaniya la, I tessé ka monbili pneu fognon akaiya don ni ma fognon dô labla kenèman, omi daman bessé ka fognon fanga yèlèman.
Missaniya la, flaniwou ka paradoxe la flani kélén bé ta taman la yelén teliya kelèfai, assegui la sokonô ni demissin fari yé kataimai min tola sokonô kan.
Mécanique Quantiques wou: mécanique quantique, min be bara ke ni fén fitini wou kêwaleya yé, Ma tessé ka système dô kônon ladjai na ma o système yèlèman, kôtougou "ladjaili kela" kanga ka djaté yo système min be ladjaila kônônan fén dô.
Adaman dé ka djaté minin be nani fén gbèlèman dô dé yé, abstraction sôrô sira djatébali, minan kounafoni min be do o kônon na fe Dow be djaté ka la miri, atô be kê gninan Fe yé.
Kôfê ni akili djiguila ko wou la, akili diguin wou be lafa ni "plausible" kounafoni Dow yé akili ka min Dan ka wo datougou, an be o wolé yèrè ladinai mémoire.
Psychologie (min ye akili kalan lôni yé) la, a be welé ko biais de confirmation.
Missaniya la, Anga kê inafô filaili kêla gnai be banguèbaga dô la min ba a dén bougôla; sissan o kôfê abé se Ka o Koni djaté inafô gnouman walma djougouman.
Gnegninini be "bara akilima ni mirini Bali min be Kai ka dôfara lôniya kan".
Ni be fê ka bara minan wou, bara kè tchogiya wou, walma bara ladjaili wou, gnènèma ya don, gnègninini be se Ka laminaini minan wou bô bara kôrô wou la walma projet koutourou dôla.
Ni bara kê minan ni be bô boyôrô fôlô dela.
Kôrôbôli bara kônon, aka tcha Allah fè ko ladjèli tiléhn ni walma mihn ma lagnini bé wadjibiya dakun kéléhn walma gninini dakun tchaman la, inafô laboratoire kônon walma kènèkan, ka minèbolow, kôrôbôli kéléhn walman kôrôbôli kuluw djaabiw ani o kuntchèliw lakodonya, walma ka kôrô djèèni koura di djaabi tèminniw man.
Gninini ka gnoumanya daraja fanga yé sinsinkolo dô yé mihn ba toh masalabolo bé gansé université kunnafolisèbin kônon wa abé don ni agnongonnanw kôrôbôli kèli déyé.
Ni gninini bé scienci kunnafoli dé di ani théoriw ka dounian tchogoya ani aka propriétéw gnèfô.
Scienci gninini bécé ka tilan tilan ka massôrô oka kulusigi tchogow fè ka kègnin ni oka bolofaranw yé ani oka waleyali daw yé.
Maya dôni gnininikèlaw touman tchamanan, té kungo dô djaabi djati gnini, obé kungow maatama dé ani kunnafoni miniw bécé ka kè o kounkôrô fanan.
Tarikhu donbaaw bé kognèw sun fôlô fôlô dé ta ani séréya wèrèw walassa ka cé ka sègè-sègèli daminin dakun dô kan katila ka oka sôrôféinh sèbin ka kè inafô tarikhu mihn bé ko timiniw lakali.
Gnègninili kanga ka wala wala tchogola min ba Kai anafa ni lôni korô min toun beyi be Siri gnongôna kouma dô kan.
Wagati chaman la, hypothèsi be ta ka konatawou fô minou béssé ka testé ni ladjaili djabi filaili yé.
Ni kan lakôlôssini ni be ta saboula gnègninili barakèlawou ko ladôniya ko hypothèsi wèrè wou fana no damana tchain dô ladjaili la.
Wagati minan ladjaili tchaintiguiya be gbaila ka ta, hypothèsi ka konata fôli tchaintiguiya be dôgôyala.
Artissi gnègninili kôrô fôla don Ani cirque lecoli môgô wou fê (Dans och Cirkushögskolan, DOCH), Stockholm ni tchogo ni la – "Artissi gnègninili yé ka lôniya min ba kônon sôrô koun sèguè sèguè Ani lôniya bòndawou.
Artissi gnègninili koun be lôniya kôrôtali ani famouli ni art bara minan wou yé.
Angna main artissi Hakan Topal da, artissi ya gnègninili kan, ko "ibassôrô kataimai bara da tôwou kan, intuition be labara inafô sira ka fén Koura chaman sôrô Ani bôda moun koun makônô ni tai".
Scèni kôfè gnègninili I be ta sôrô, missaniya la, géographiq walma procédure gnègninili bo konon.
Littérature walagawou ka djira ko défo walma wo minou be Kai gnègninili kôrô wou la bessé ka Kai sababou yé ka djabi Di koura wou la.
Gnègninili gninigali ni hypothèsi bessé ka Taga sira kélén fè.
Gnègninili kèlawou ba sôrô ka kounafoni sèguè sèguè Ani ka kôrôfô ni statistique bara sira chaman yé, olaban be do kola min be were ko recherche empirique.
Nga, Gnègninili kêla dôwou be welé lioula a kouman fan wêrè yêrè de fai: obou ta daminai ni gnègninili ladjôniou yé ani kouma min bo fèlèfessè, obita "san fê" ni gnègninili koungowou soroli yé min fana ba kounbô sôrô dôwou ni littérature walagawou la.
Recherchi Qualitative alé bé la bara wagati chaman inafô recherche exploratoire méthodi dô, inafô bazi yé Sonni recherche Qualitative hypothèsiwou la.
Quantitative recherchi Siri ni be positivisme gnèda filozofi man Ani theorique la.
Quantitative recherchi be bara kè ni hypothèsi tésté niwou minou be bô theorie la walma minou béssé ka fén kèrèkèrèni dô bognai djaté don.
Ni ganiya ye ka ko bô gnègninili participants wou kan ka lassé Adaman dé groupou ba dôman, Gnègninili kêla bena probabilité minan wou ta walassa ka participants wou soungadi.
Donnée filana oyé donnée ye min beyi kan, inafô recensement donnée, min béssé ka Ta tougou ka gnègninili kai.
Ni méthodi nafa kabo kataimai ni be bara kè ni méthodi kélén dôron yé itessé ko nafa gnongôna sôrô.
Recherche non-empirique téssé ka Kai recherche empirique nônabila koudaï yé saboula an béssé kou fila ta gnongôfê ka recherchi tchogoya kogôya.
Recherchi éthique ka management sigui ni tè kagnai djamanawou ni gnantchè, okai fai o fén téyi inafô kêtchogo min bèna dian bèma agnanabô ko la.
Kai tchogo tan ni ka bô ala, éthique théorie la bara li sujet kèrèkèrèni bin dantigui woula be welé ko éthique appliquée, okôfai gnègninili éthique béssé ka djaté inafô éthique appliquée tchogo wèrè saboula éthique théorie be bara kè ni dian kônô gnègninili ko yèrè yèrè wou de kan.
Recherche éthiqui wou be djaté ka Chaya inafô famouli sira dô recherche médicale la, a Kodi bèla kôrôtani ba Kai Helsinki déclaration San 1964 la.
Meta-recherche ba yèrè djidja ni g'nou g'nou kouman WOU sôrô li, Ani méthodologie wo wou, Ani Fili wèrè wou ni fagobagatôya bara WOU.
Kèrèfê kalandew dow bessé ka gbain ani kan kognan aka gnègninili ni oka lecoli bara labôli la.
Politique comparéwou tah kônon, faragèla tilébihn yanfanw djôyôrô gnèfôli damantèminnido djamana kéléhn o djamanan kéléhn ka kalan nan, ni accent bah blaniyé Europe tilébihn yanfan, Canada, Australie, ani Nouvelle-Zélande kan.
Kalan miniw kuntaala madjan bécé ka kè sababouyé ka kalan généralisabilté bàli, okôrôko kalanw djaabi téna cé ka waleya djamananmôgô tôw kan walma mara wèrèw la.
Kakôrô, hakili fila éwaluation tèmètchogo sirafè wélé toun bé bila domaine mini kakan ka éwaluer dankôrôbaw man otoun bé gninika lakalisèbinlaw fè walassa ka hakilinan dôw di mihn sihnzin nido dônikan oka barakègnongon dô ka barakan ni gbèya ani tiléhnniya yé, wa touman tchaman sara toun té ni bara kèlila.
Missaliala, dougouwouléhn tchaman fè, ka djèkulu dôw ka kunnafoli sôrô o kakan ka dansigi ni môgôya taabolo dôw yé.
Systèmou bônido gnongon kabô domaine dô ni domaine dô la wa abé yèlèman wati bè, hali naka souman.
Ni gningninini nassonw bécé ka sôrô bases de donnéw kônon kérinkrinniala thèsw ani dissertationw taw.
Ganséli fassugu miniw son bé kè oman ko djaté inafô dôni walma gninini bolofa o ganséliw bé yèlèman domaini dô ni dô tchè, o version impriméni ani o version électronique fanan bé yèlèman o ni gnongon tchè.
Businessiw ka modèliw té kéléhn yé électronique houkoumou kônon.
Gnininikèla waanè tchaman (kômi djèkulu kountigiw) bé oka wati famba bèè kè bolomadèmin gnininan oka gninini kaman.
Méthode scientifiqui yé dôni sôrôli mihn bé kè kôrôbôli méthodi séinhfè déyé odé ka scienci yiriwali missalia kabini 17ème siècli kônon (ni akèbaga yèrè yèrèw yé siècli tèmin niw kônon).
Méthode scientifiquiw taabolo dédo, okakan ka faranfasiya ka obô serie laban dôw ka étapouw la miniw bécé ka appliqué scienci bara bèè la.
Hypothèsi yé gninikali dô lacéli déyé, mihn douuminido dôni sôrônidô kan sanni a gninkali djaabi bé sôrô.
N'ga gèlèya katcha méthodi dô kouman formulénila.
Koumakan mihn yé "méthode scientifique" yé banguéla 19ème siècli dé kônon, toumanan mininan ni dôni sigibolo yiriwali bah dô kèla wa fo terminologie dôw sigila miniw toun bé danfara kérinkrinni do dôni ni mihn té dôni yé tchè, inafô "scientifiqui" ani "scienci faniantigèla" banguéla tchogominan.
Gauch 2003, ani Tow 2010 ma son Feyerabend ka kouman man; ko dilanlaw, ani gnininikèbagaw kakan ka kôlôssilikè oka bolokôrô féinhw la oka sèguè-sèguèli houkoumou kônon.
Philosophou Robert Nola ani Howard Sankey, oka 2007 gafé mihn yé Theories of Scientific Method kônon, o kafô ko gnongonkoumagnonya mihn bé kè méthode scientifique kan ma ban fôllô, wa fana o sonnan kafô ko hali ni Feyerabend ka masalabolo djamou yé Against Method otoun té abali ka son methodi dôw charia la wa atoun ba ladjè ka ochariaw justifié ni méta régulation yé.
Féinh mini bé sôrô watibè méthode scientifique kônon odéyé kôrôbôli yé.
Méthode scientifique bé kouman galohntigiya kouman mihn ba djiira ko wayu, politiqi walma diinè taabolo, o makoya bé cé laadaw man, bèè sonnan ka da féinh mininan, djogognoumanya, walma bihbih théorie odôron déyé bôfan yé ka cé ka tchin djira.
Kabini 16ème siècli la kôrôbôli dôw kofôla ka magèlèya Francis Bacon fè kassôrô katila ka sahaba Giambattista dell porta, Johannes Kepler, ani Galilée bolo.
Yo aka domaine wèrèw kônon, scienci (ni méthode scientifiqui taamasira tali yé) bécé ka sihnzin dôni kôrôw kan ani ka famouya gèlinw yiriwa aka watiw dakun kan.
An bécé ka yé kafô ni modèle déyé science yiriwali basigi yé.: "
Conjecture kéléhn bécé ka kè inafô kafô ko fura koura dô béna cé ka môgô daman dôw ka banan furakè ni population tchèman, inafô o fura ka cliniqui kôrôbôli.
Ni kibaruya diniw yé makônonniyé kôrôbôli djaabiw kan.
Danfara mihn bé mihn bé ka makônon ani mihn dônido sissan tchè dé ba djira hypothèsi djoumin té bé cé ka kôrôbôli djaabi ka donéew gnèfô tigitigi.
Kabô kôrôbôli kèli gèlèya la, ka ségihn-ségihn procéssus kan chin tchaman bécé ka kè sababouyé ka cé ka dalilu tchaman fara gnongonkan walassa ka cé ka gninikali djaabii di ni siga siga tanya yé, walma ka cé ka djaabi dôw sôrô dakun kérinkriniw kan, walassa ka cé ka djaabi sôrô gninikali gèlè kéléhn nan.
Florence Bell ka modèle de diffraction des rayon X de l'ADN aka doctorat thèsi kônon (1939) toun bé kômi (hali ni atoun mangni inafô) "photo 51", n'ga o gninini ladjôla guèrri mondial filana kow séihn fè.
Juin 1952 — Watson toun céla ka TMV ka radiographie djaah dôw sôrô miniw toun bé diffraction gningèli non yira mihn toun bé ta ni hélice dô yèlèmanli yé.: "
Ni prediction koun yé djaté dôni ka djôli déyé, yèrèta péw ka bô biologie kungowla tchogoyadôla.
‭DNA is not a helix."
Missaliala, kalakala missin mihn bé hélice kôkolo la (Crick hakilila kalakala fila dé toun n'ga aka kankarida Watson yé ka gèlèya ka ba ko flè dji gnèman djôni nan), a badju kungnongonmanw placi yôrô (kôkolo kônon walma a kan). etc.
Wa Wilkins ma son okèliman fo Franklin taléhn kôfè.: "
Alé ni Crick ka oyèrè ka model sigi, ni kunnafoli ninougou tali yé ani kunnafoli miniw dônido kakôrô ADN kètchogoya kan, kérinkrinniala Chargaff ka basiw kafoli charia.
Djaabi bahbaw walma kabakomanw ta la, scientifiqui tôw bécé ka ladjè ka djaabi tôgô kèkourayé o yèrè yé, kérinkrinniala ni o djaabi bécé ko dèmin oka baraw la.
Fila fila kôrôbôli té djaabiw tchintigiya séréya, fo, kôrôbôlikèla ka kumankan, kôrôbôli yèrè toun gojogojonidédo (ni anka an sihnzi kôrôbôlikèla ka lakali kan).
Ni méthodologie féihnw ani taamasiraw bolodali katéli ka bô kôrôbli dôniw dé fè katèmin maya dôniw kan.
Ni élément miniw file sanfè bé kalan watidôwla ladamou systèmou kônon inafô "scienci méthodi".
Missaliala, toumanan mininan ni Einstein ka aka Théorie de la Rélativité Restreinte et Général lasigi, a ma Newton ka Principia galohntigiya walma ka a mabô tchogoya chi la.
Djatéw ka kanini djondjon, gnèmadjôni walma hakèya binni danni déyé danfara kissèman yé watidôw la fanian sicenciw, inafô alchimie, ani scienci yèrè, inafô chimie walma biologie tchè.
Siga sigaliw bécé ka djaté ni sigali hakèya hakèyaw tchini miniw tah la djatéli yé.
Féinh dô kôrô mihn tanido bé bô aka sangagnongonya dé la ni aka niveauw yé: "mass" kôrô mihn tanido siginido ola ni artefact tô utiliséliyé, yo platine-iridium kilo kéléhn gnongon mihn lamarala Franci laboratoire dô kônon.
Scienci djatéw missalianido watidôw noka djatéya unité yé omihn bé cé ka yèlèman kôfè ka kè physiqui ka unité lonniw kolow la bara kunnafoli dili watila.
Aka san yirika tchaman dé tah ka cé ka djatéya kè, kabô Chladéenw nan, Indienw, Persiw, Grèkouw, Arabouw, ani faragèla astronomouw fè, kassôrô kacé ka dougoukolo ka munumunusaalo enrégistré.
Danfarasi mihn yé la Mercure ka kurubèkurubè ko la, théorie Newtonienne ni observation tchè toun yé féinh miniw bôla Albert Einstein dô déyé ka kè inafô aka kôrôbôli kérinkrini fôlô dô aka théorie Générale de la relativité la.
Scientifiquiw fèrènido ka bolomadèmin bèè ta miniw bé oka cé kônon – oyèrè ka séko, oka domaini wèrèw hakilinan, raisonnement inductif, inférence Bayésienne ani hakilinan wèrèw – ka cé ka ibamine gnèfôli dô di ko mihn bé kalanan man.
Scientifiquiw bé ni dagninw tah watidôw la ka théorie miniw ka kow donnan kaban yira n'ga mihn ka nôgô wa mihn barakèli man gèlin.
Aka kan ko ni prédiction kôrôbôli djaabi ma don fôlô.
Ni ko nataw fôli técé ka ladjè observation séinfè walma kôrobôli, hypothèsi técé ka kôrôbô ola fôlô wa abé to féihn mini té scientifiqui yé o houkoumou kônon a kôrô kôron ni bèè la.
O toun ba yira kafô ko diffraction des rayons X de l’ADN modèli bé son ka kè 'formou X' déyé.
watidôw la, kôrôbôliw té kè kagnin walma oté labin kagnin katèmin kôrôbôli gnètiléhnniw kan.
Ni fèèrèw bé échantillon faranfasi tchaman dé tah, walma observationw tchèman, walma djamana déhnw, lahalaya tchaman kônon, walassa ka ladjè féinh mini yèlèman walman mihn to a non nan.
Analyse factorielle yé kètchogo dô déyé mihn ba toh facteur yèrè yèrè bé cé ka don effet dô kônon.
Hali avion dô tali kabô New York ka ta Paris yé kôrôbôli dô déyé mihn bé hypothèsi aérodynamiquiw minniw bé konnon sogotan dilanli sababouyala sèguè-sèguè.
Ka dèssè ka hypothèsi gnouman dô yiriwa bécé ka scientifiqui tôgô bila aka dakun yèlèmanli la ka abèrèbin.
Scientifiqui tôw bécé ka oyèrè ka gninini daminin wa ka procéssus do toumanan bè la.
Scientifiqui tôw bécé ka oyèrè ka gninini daminin wa ka procéssus do toumanan bè la.
Tchinyèrèla, kôrôbôliw djaabi ani théoriw ta kakan ka kè tougou scientifiqui tôw fè science djèkulu kônon.
Plus gnèfôli kagni féinh natawou kibaruya dilila, plus abécé ka kè ko gnoumanyé watidôwla, wa fana otchogoya kéléhn nan abéna cé ka tchin koutouroubè gnèfô katèmin a nonnabila gnongonw kan.
Modèles scientifiques bé sôgin nassôrô ko o testéla korôbôli séinfè ani wati djoli kônon, ani oka minènni fanan scientifique djèkoulou fè.
Ni dalilu nine gnongon sôrô la, théorie koura bé cé ka gnènada, walma (bèè fè touman tchaman) na donnan kafô ko yèlèmanli miniw sôrôla théorie fôlô la bécé ka daliluw séréya.
Gnèdjiralila, Newton ka loiw toun bé scientifiquiw ka san bah tchaman planètiw ka observations gnèfô kagnin yo tchin.
Kômi abécé ka kè ko théorie kouraw dafanido katèmin kôrômanw kan, donc otchogoyala obécé ka gnèfôli di katèmin fôlôwou kan, théorie nataw béna cé ka djôyôrô bah dô mafah ni observation tchama gnèfôliyé katèmin théorie miniw konnan ognin kan.
Une fois qué système d'opinions mihn dafala ani mihn datugula structurellement faanido kunnafoli missinw nan ani ni otugunido gnongon nan, abé kôdimi di a sôssôbaga bèè man".
Obé sanga sôrô n'ga aka téli ka kè wati kunguruni koyé.
A prori méthodi – omihn bé bèrèbin djiidi fanga danyan kônon n'ga abé miirinan kow sabati inafô féinhdô kômi diyaya, abé bô baro kônon ani perspectivou sangagnongonmaya "féinh mihn kagni hakili man djati kônon."
Oyé taayôrô djan déyé, walma mihn ka souroun, inafô tchin yèrè yèrè awyé walma néyèrè walma djèkulu ka donné pèlèpèlèni.
Peirce sihnzila abduction kan ka induction woloman kabô ala ka induction kè inafô kuntchèli mihn basiginido tèssiw kan, tchin kiisa fanga hypothèsiw kônon.
Wati tchamanan, hali hakili labinni bécé ka fô tchin kô.
Peirce, Charles S. (1902), Carnegie application, ka MS L75.329330 flè, kabô ébauche D du Mémoire 27 kônon: "Okosson, ka kow gnin gnini ko kôrôdon oyé ka kon dron ko nataw nali man omihn toun bé na kè tchogo-tchogo agèra ow a finan ow, hali na akamangan toun ma bila agnin gnini ka sidon.
Ola, abduction tabolo, omihn yé heuretic ka jaagabôli djondjon yé wa heuretic kunkan fôlôdo, économie chariaw dé kakan ka boli akan."
Ni danaya makè hyspothèsi la, akakan ka tèmin taamassira dôw fè mihn béna kè sababouyé ka tèssiw mental kôrôbôli kè ala wa, scienci kônon, kacé ka scientifiqi tèssiw kè akan.
Einstein, Albert (1936 -1956) Abécé kafô "dunian habada bada gùndo odéyé aka famouko nôgôya yé."
Naturalisme méthodologique ka hypothèsiw bé bazi dô former omihnkan dôni bécé ka lasigi.
Aka observationwou scienci pratique kèlila, famba bèè sociologique lamanw do wa oté scienci tchogoya gnèfô walma scienci bécé ka pratiqué tchogoyaminan wati wèrèw kônon ani môgôyadjè wèrèw kônon.
Aka aya sigida fôlô daminin ni gnongonkoumangnongonya yé Golgi ka fari kow kan ani oka lafilili fôlôfôlô mihn toun djaté nido inafô coulèri bla tchogo dô ka artéfact, ani Brahe ni Kepler ka gnongonkoumangnongonya toumanan mininan otoumbé bôtchogo filèla fadjiri wati kasôrô ka yé ko "tlé bôtchogo wèrè do" hali ni phénomène physiologique kéléhn né do.
Bakurumayala, Ako scienci méthodi bèèla walma acharia kérinkrinni bèèla, a bécé ka sôrô taariku kônon ko charia bognin balia dô kèla scienci yiriwali sababouyala yôrôdôla.
Postmodernissouw ka kôrômatiguèliw scienci kan kè la sababouyé ka sôssôli tchama lawiri.
Modèlouw, scienci ni djaté dôniw fila kônon, kakan ka tîléhnya kônonyôrôla wa fana okakan ka fagon (mihn bécé ka galohntigiya).
Missaliala, wati kôrô technique bangué la scienci kônon, wa wagati danya otoun yé djaté dôni dakun tamasiyen dô yé.
Eugène Wigner ka masabolo, djaté dôni ka fisamantchiya baliya Science Naturelouw kônon, toun yé physicien dô mihn tônon nan Prix Nobel la ka gninikala lakali dadôni ba yé.
Daliluw ani Olagossiw kônon, Lakatos ka laada tchaman judjon sigi walassa kacé ka daliluw ani darassôssô missaliaw sôrô conjecturouw là.
Ni bécé ka yira moun kosson scientifiqiw toumbé to kafô watidôwla ko Okunnadiala.
Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
Odé Nassim Nicholas Taleb ba wélé "fègenya balia"; kassôrô sèguè-sèguèli système ka barika mabohn adamadéhn ka fili kèrinfè, môgô ka nàamu, ani latigè kow gnèkôrô, scientifiqui méthodi o kaana ka gèlè wa odé fassaman – abé tônonbô ni latigèw là tchogoya tchaman nan (halaki baliya dé do).
Ni gèrègèrè djaabiw bé gnininikèlaw bila oka méthodi latiléhninan nayassô ko fien dô bé sôrô ala.
Théorie scientifiqui yé dounian naturel lahala dô ani dien ta gnèfôli déyé lahala mihn délila ka kôrôbô ani ka ladjè chin tchaman kaflè ni ani méthodi scientifiqui bé tah ni gnon yé, obé kè ni observation sariyabolo daganiw taliyé, ni mésuri, ni djaabiw évaluéli yé.
Théorie scientifiqui siginiw kùnnan kôrôbôli gbèlèw kan wa obé scienci dôni bisigiya.
Stephen Jay Gould ka sèben ko "... kow ani théoriw té féinh kéléhnw yé, yèléhnda té tchin yiriwani tunkun nan.
Théorie scientifiqi dagnè kôrô (souroungnanido watidôw la ka dan théorie man kouman lasouroungna boroman) inafô akènido scienci kolow fè tchogoyamininan danfara bah bé oni forobakan ka théorie fôtchogo tchè.
An ka dohnbè kouman nan, théorie bécé ka kè gnèfôli dô lawilu omihn yé miirinan ko sihnzinibali ani ko lafuniw djagabôli, kassôrô dônnijè kônon, abé gnèfôli dô gnèdjira mihn gningninina kakôrô ani bèè sônan miniman ko osabatinido.
Théorie dôw sigila kagnin gnindôkan foo ka o baju falénli fanga dôgôya (missaliala, scienci théoriw inafô yèlèmanli, kafô ko tilébé dien tchèman théorie, théorie cellulaire, plaque tectoniquouw ka théorie, bana bôyôrô théorie, ani ognongonnanw.).
Théorie scientifiquiw bécé ka kôrôbôli kè wa obécé ka filèlikan mihn bécé ka galohntigiya kibaruya di.
Scienci dôni bèè kègnan djondjon, ani théoriw fanan, yé aka céé yé ka filèlikanw galontigiya walma ka kôrôbôli kè.
Atchintigiyala ni dalilu hôronyani tchaman yé, katèmin ni baju kéléhn yé.
Biologie ka théorie layiriwali té "théorie dron yé".
Obécé ka dalilu di mihn bé hypothèsi tchintigiya walma mihn ba galohntigiya.
Obé min san tchaman kônon, saboula abécé ka gèlèya walma ka bassan ka dalilu hakèya dô ladjin.
Séréyaw fanga djaténido scientifiqui djèkoulou fè, wa kôrôbôli koloman kolomanw bécé ka kè djèkoulou tchaman fè miniw dinnité gnongonnan.
Acidi-basik théorie tchamanw bé chimie kônon omihn bé gnèfôli faranfasini tchamanw di composé acide ani composé basikiw ka kègnan gnèdonbaliya kan, n'ga gnatonnon bé ola saboula obécé ka oka bayèlèmani kibaruya di.
Thérorie mininli ta wadjibiya ko aka gnèbin kunbabaw yé kôrôbô, nassôrôla ko o théorie tôgô tchintigiyala ni daliluw kissèmanw yé.
Fèèrèw sôrôli bécé ka mafalénli fitini walma bélébéléba wadjibiya walma foyi nassôrô ko gnèfôli wassani dô sôrô o théorie houkoumou kônon.
Nayassôrô ko théoriw walma walawalali dôw ka mafalénli fèrènitè kôssèbè ka o janto djaabi kouraw la, ola théorie koura dô bécé ka wadjibiya.
Barissa alédéyé gnèfôliko gnouman yé mihn béyi toumanbè ka ko wèrèw gnèfô, inafô asabatinido aka gnèbin kun hukumu wèrèw kônon tchogoyamininan.
Mafalénliw kôfè, son kèla théorie mini man obénan cé ka ko tchaman gnèfô wa ka kôrôta fanan sôrô gnèbin nan (ni atoun té kèla okaman, son toun té nan kè omayèlèmanli la); o gnèfôli koura bénan kè mafalénta yé walma mayèlèmanta yé.
Missaliala, adônido sissan kafô ko électricité ani bamnétisme yé ko kéléhn lahala fila déyé, omihn bé wélé ko éléctrobanétisme.
O gnènèbôla fusion nucléaire yéli séinfè, tilé ka énergie bôyôrô yèrè yèrè.
Ni éther luminifère bôli yé rélativité restreinte la, Einstein ko wati ka balanli ani boliféhn dô ka koronli djaté yé inafô o féihn té bouger la, oba yira ko féihnyi alébé vitesse yèlèman bali déla, inafô tagafan kéléhn ani vitesse kéléhn, watiminan ni filèlikèla ba djaté la.
Einstein ka gnini ka mafalénbali taabolo lawara kacé référentiel bèè man, mihn kusunido ani minniw bé girihn.
Hali énergie massi dan bécé ka saman-samanli cé akèrèfè féihnw man ni géométrie 4D espace-temps "surfac"\n"kuruli" yé.
N'ga, scienci chariaw yé naturi kakan ka taaman séinh mihn kan ka gnèdjirali déyé.
Foroba galohn déyé kafô ko théorie scientifquiw yé miriya labinnibali yé minniw bé laban ka kè scienci chariaw yé toumanan mininan ni donné ani dalilu tchaman céla ka ladjin.
Théoriw ani chariw bécé ka galohntigiya ni dalilu latiléhnilaw yé.
Ordrou fôlô ka logiqui yé langage formel ka missalia dô déyé.
Ko miniw gnèfôla théoriw boloman, na toun kèla ko otoun técé ka observé ni sensi yé (inafô, miscalazarati, radiow ka ondi), toun tanido inafô concept théoriquouw.
Koumantchogo mihn yé "théoriw ka yélikè gnin" bé ta ka ni taama séinhw gnèdjira.
Langage bécé ka ta ka modèle dô gnèdjira; wah théorie yé modèle déyé (walma modèle kulu), n'ga modèli gnèdjirali tè.
Modèliw ka chariabolo, inafô Newton ka Gravitation Charia missalia, oba yira ka don tchogoyamininan djôdaw ani téliya-téliya fanga bé yèlèman wati kônon.
Ni dagnin ni "sémantique" ba yira dé tchogominan modèle dô bé dounian yèrè djaati tamanséré.
Ingéniérie bara bé "modèle mathématiquouw" ani "modèle physiqouw" faranfasiya ka obô gnongon nan; modèle physiqui dô labinnli musaka bécé ka dôgôya ni modèle mathématiqui dô labinnliyé fôlô ni progiciel informatique dô tah li yé ka o kè kômi barakèminan mihn assisténido ordinateur dô fè.
Hypothèsi dôw nafa kabohn kôrôbôli kouman dôw fôli kan (inafô hypothèsi mina ba fô ko gnènèmaya yé tchin yé).
O bi seka nɔgaya fɛnɛ ka hakilina fɔlɛn jɔlɛnw kɔrɔsi, o ba sɛɛrɛya ka fɔ ko hakilinaw walakatɛlɛn a daminɛla yɛ ciɳɛ yɛ walima u ka surun ciɳɛ la sɛgɛsɛlisira dow fɛɛ.
Hakilina yɛ bi kɔɳɛsigiliw kɛ ni a ya sɔrɔ bidigili nin yɛ ciɳɛ yɛ, ani a ti kɔɳɛsigiliw jɔlɛn kɛ ni a ya sɔrɔ bisigili nin tɛ ciɳɛ yɛ.
Oxford English Dictionary (OED) yɛ wikisiyɔnɛri ɛntɛrinɛti kan min sigiju latini kan yiran inafɔ assumere ("ka sɔn, ka ta yɛrɛ yɛ, bɛrɛbɛniya, ka suɳɛ") min ad kɔnzɔnkisiɔn yɛ ("to, fannina, a") ani sumer (ka ataa).
Nin fɔ cɔgɔ ni lawali tun bi waleya dinɛ la inafɔ "aljin taga", kɛrɛnkɛrɛnniyala "pogotigini mari aljinɛ la, ani a farikɔlo junubutan," (1297 CE) n'ga a tun bi fɔ "nɔgɔya la ka jɛɳɔgɔn ya jiran" walima "teriya bɛrɛbɛni".
Lasinsinniw tɛ se ka jatɛ fɔ n'u ye sulali gansanw ye, i n'a fɔ cogoya min, fɔ ta ma jɛya, jabi wɛrɛ makɔnɔlen do min ni fɔta tɛ kelen ye, jabi min tun kɛ kan ka fɔta tiɲɛ tigiya.
Hakilina min tɛ see ka tiɲɛ tigiya cogoya sii la o tɛ lɔnnigwɛ.
Hakilina dow bɛ se ka sɛgɛsɛgɛ kɔsɔbɛ, n'u jatɛra ni galonw ye, u bɛ se ka dɛmɛ u kanu baw fɛ - misali la ka pɔst hɔc don a la (waleya kofɛ) jabi do wali jabi dangan, walima ka segin pɔst hɔc halina kan cogo min a tɛ se ka galon tigiya.
Popper ye a ka kumakan surunya ka fɔ lɔnnigwɛ ka sariya baa ye ka hakilina "galontigiya, wali k'a tiɲɛtigiya, wali ka se ka sɛgɛsɛgɛ".
Filozɔfuw caman ni lɔnniya tariku karamɔgɔw ye a sɛbɛntiya ka fɔ Pɔpper ka jabi hakilina kan mun kono a ko halikina ye miriyaw fara len ɲɔgon kan munnu bɛ galontigiya tɛ tiɲɛ ye sabu, i n'a fo Philip Kitcher y'a fo cogo min, no an ɲe poperika yeta taa "halina" kan, Uranus filɛ cogo a bangeli fɔlɔfɔlɔ saan 1781 tun bɛ Newton ka sankolo yeta cogoya "galontigiya".
Bangeli: "Lɔnniyali hakilina baa don, i n'a Newton taa, bɛ sira dii ɲinini maa fɛn wɛrɛw kan....
Wati bɛ, a bɛ nani ɲinigali wɛrɛw a tɛ see ka munnu jabi nin wati na.
I n'a fɔ sifɔli wɛrɛw hakilinaw kan, ka Popper ta yɛrɛ fara a kan, Kitcher y'a farafasiya ka fo ko halinina kono kuma kan ka jatɛ minɛ ko fɔ.
A bɛ se ka ɲɛfo gafɛ kan i n'a fo sariyabolow, ni a bɛ kɛ hakilina ye min bɛ se ka ɲɛfɔ nin cogoya la.
A matematikiw yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnew elɛkitorobamnetisimi kɔrɔman hakilina bɛ "wele elekitorobamnetisimi sariya," min bɛ tiɲɛ waleyaw yira kɛnɛkan ani wololiw munnu b'u dɛmɛ.
Ni lanban misali bɛ se ka kɛ lakodon wilika jɔ fanga ye.
Lɔnnitigi ye mɔgɔ min bɛ lɔnniyaw ɲɛɲini yasa ka dɔnni la yiriwa nafaman yɔrɔw la.
Lɔnnibaw munnu tɛ wati kelenw ye (yan ni u ka naa, filozɔfu tigigiw, matematisiɛnw, dugukolo tariku tigiw, dinɛw lawale donibaw, baara kalan baw u ni dow sera ka lɔnniya la baara) u y'e jɔyɔrɔw soro munnu tɛ kelen ye, faso tabolo, adamadenya sinsin bere ni doniyaw o ye ta bolow munnu bɛ wele lɔnnibaw o cogoya de ma konolendo u fɛ u yɛlɛma na watiww kono.
Poroto-siantifikiw caman silamɛya wati u minɛlendo i n'a fɔ matematisiɛnw, a sabu bɔra lɔnniya kuraw sɔrɔbaliya la.
Laɲiniw munnu kɛra cogoya jɛlɛnw dron u langoloyalenw don min bɛ tiɲɛ ɲɛfo.
Descartes tɛ geɔmetiri analitiki maa fɔlo doron ye dɛ, n'ga a ye mekaniki hakilina dilan ani miriyaw baaralen baganw ka taa ni segin ka fara u ka ye taw kan.
A ye kɛ cogo dafalen dii mekaniki koro kan ani a ye yetaa yelen kalan.
A y'a ye ka fɔ ni ye kuran bila tɔri ka moɛli epiniɛri kan a bɛ se ka nani fasaw ka spasmi ye farigolo bɛ la.
Lazzaro Spallanzani ye mogo ye min jɔyɔrɔ ka bon fiziologi sɛgɛsɛgɛli ani lɔnniya korow.
Ka sɔrɔ, tabolo kelen tiyen min bɛ a yira jonni ye lɔnniba ye ani jonni tɛ a ye.
Mogow fan baa munu ɲinigara bɛ ka taa kalan kɛ kalanso baa kono, fan fitini bɛ fɛ ka baara kɛ lizini kono, gɔfɔrneman ani jɛ kuluw munnu ka jɛ tɛ nafolo ɲini ye.
U kabakoyalen baa don tiɲɛ yɛrɛ la.
Lɔnniya karamogow dow bɛ fɛ ka lɔnniyaw lɔnni la baara mogɔw ka kɛnɛya kama, jamanaw, diɲɛ, dugukolo ani liziniw (kalanso baaw lɔnnibaw ani liziniw lɔnni karamogow).
Nunu bɛ kɔsimologi ni danfen kalan ko fɔ, kɛrɛnkɛrɛnniyala danfen kalan mu ɲɛsilendo molekiliw ma ani mogonifing ka genɔme poroze.
Jatiden kono cɛw ka ca siɲɛ fila ni musow ye.
Cogoyaw munnu bɛ mogo kun minɛ ye supɛrnova ka jɛnsɛli, rɛyonw gama ka wilikajɔ, kazariw, bilazariw, pilzariw ka faara kɔsimiki kuran man ka sanga wili kan.
Sankolo konofen kalan ye lɔnniya korɔw kalan koroman do ye.
Wati tɛmɛlen na, sankolo kalan farabolo caman b'a la munnu tɛ asitorometiri ye, fenw ka nɔni kɛ sanfɛ, ka sankolo jatɛminɛ ani kandiriye dilani.
Kabakolo filɛta sinsin lendo kunafoni sɔrɔli mu bɛ bo kabakolo nɔgɔw jatɛ minɛli la.
Nin kɛnɛ fila bɛ ɲɔgon dafa.
A sinsinlɛndo kamusi ɲafɔli kɛrɛnkɛrɛnlɛn kan, "sannafɛn kalan" kan "bi minɛw ni fɛn dugukolo laminifɔɲɔ kɔ kan ni fiziki fɛn ni cimiki ma", ka sɔrɔ "asitɔrɔfiziki" kan bi sannafɛn kalan bɔlo ma min bi kuma "fiziki fɛn jɔgo kan ni minɛw ni fɛn fɛrɛsira ɲuman kan".
Kalan bolo dɔw, i n'a fɔ asitɔrɔmɛtɛri, bi bɔ sannafɛn kalani la ta tɛmɛ asitɔrɔfisiki kan.
Nin kɔrɔsili nu nuw sɛnfɛ, hakilina fɔlɔw tile nɔfɛlolo labɛnkulu kan tun labanna ani tile cɔgoya, kalɔ ni dugumakolo laminiyɔrɔ la yɔrɔkurasɛgɛsɛra filɔzofikɛman.
Yiriwali joona nafama kɛrɛkɛrɛnnɛn kɛra sannafɛn matematiki kalan ni tubabu lɔni daminɛ ye, min daminɛra babilɔni kaw ɲɔgɔn cɛɛ, min kɛra ni sannafɛn kalani kɔrɔmanko nataw sigiju ye mi nuw yiriwala siwilizasiɔn caman dɔw la.
Gɛrɛki jamana maw ka sannafɛn kalani bi don ni sanfɛ fɛn fiziki ɲafɔli cɔgo ɲini ɲuman ye.
Hipparque ye lɔlɔni 1020 gafe dafalɛn bila sin kan fɛnɛ, kɔrɔnfɛ ɛmisifɛri kɔrɔ fanba ba bɔra gɛrɛki jamana maw ka sannafɛn kalani la.
Georg von Peuerbach (1423–1461) ni Regiomontanus (1436–1476) ye dɛmɛ kɛ ka sannafɛn kalani yiriwa Copernic ka yiriwali minɛn ɛliyɔsantiriki cɔgoya santan nataw la.
San 964 la, andromede ka lolosɛɛrɛ, sigiyɔro bakulu lolosɛɛrɛ min ka bɔn na bɛ ye, tun ɲɛfɔra silamɛ sannafɛn kalanna Abd al-Rahman al-Sufi ka lɔlɔni jɔlɛn gafɛ kɔno.
O wati sannafɛn kalanbaw ye arabu tɔgɔ caman sɔɔri min nuw ni wati la bi fɔ lɔlɔni kɛlɛnw ma.
Songhoi tariku kalana do Mahmud Kati ye meteore sanji do gafe cari san 1583.
Kepler tun mɔgɔ fɔlɔ min ye sisitɛmu bila sinka min bi tile nɔfɛlolo tagacɔgo ka tile mununi jɛlɛn kɔfɔ.
ɛngilɛ kaw ka sannafɛn kalanba John Flamsteed yɛ a ka can ni lɔloni 3000 kilasɛ, lɔloniw kilasɛli dafalɛnw tun kɛra Louis de Lacaille fɛ.
Nin baara nin faranfasiyara Joseph-Louis Lagrange ni Pierre Simon Laplace fɛ, min ba to tile nɔfɛlolow ni kalow cayahakɛ ka don u ka ɲagaminiw sɛnfɛ.
Lɔloniw ya yiran k'u ni dugumakɔlo tilɛ ye kɛlɛn ye, n'ga ani kalayali suguya ba, cayahakɛ ni kumaya.
Sannafɛn kalani tɛyɔri nani kuma ye fɛn doni kan i'n a fɔ dingɛ fimaw ni ɔloloni nɛtɔrɔn maw, min nuw kɛra ka fɛn kɔrɔsilɛnw ɲafɔ i n'a fɔ quasars, pulsars, blazars ni lolosɛɛrɛw rajɔ.
Sannafɛn kɔrɔsiriliyali bi seka kilasɛ ka ta yɔrɔ min bolɛndɔ electrobamnetique jaa fɛ min kan kɔrɔsili bi kɛ.
halini ka to arajo ɔndi bi bila sannafɛn minɛw fɛ, funtenibarika bilali fɛn, arajo bilali tɔw kɔrɔsili ye tile yɛlɛn synchrotron ye, min bi kɛ ni a ya sɔrɔ ɛlɛctɔrɔnw bi munumunu bamnetique yɔrɔ la.
Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) kɔrɔsilikɛbaw ka pɔrɔtɔwɛle galakitiki caman yirali ɲɛna ani u ka loloni caman jatigi.
Ibames kɔrɔsili lawalɛ tun bi ɲɛgɛn ni tɛgɛ ye.
Sannafɛn kalan ilitarawiyɔlɛtun bɛrɛbɛnɛn do tile yɛlɛn funtenibarika ni loloni bulamanw kalayali karafe jaa bilali (loloni OB) min ni bi mɛnɛmɛnɛ o ɔndi la.
ɛrɛyɔn garama tun bi seka kɔrɔsi kudayi satɛlituw fɛ i n'a fɔ Compton Gamma Ray Observatory walima yɔrɔjanyenan kɛrɛnkɛrɛnw min nu bi wɛle Cherenkov laminifɔɲɔ yɔrɔjanyenan.
Sannafɛn kalan min ɔndi ye garawitasiyɔnɛli ye sannafɛn kalan bolo wililɛn do min bi ɔndi garawitasiyɔnɛli yiranni fɛn waleya walisa ka kɔrɔsili hakilina dɔw faraɲɔgɔn kan fɛn kumabaw kan min nuw yɔrɔ ka jan ɲɔgɔnna.
Tarikula, tile lɔyɔrɔ, ni kalɔ, ni tile nɔfɛlolo ani loloniw doni jɔnjɔn tun ye nafa ba sɛ kabakolo yala la (sannfɛla fɛnw ka bilasirali yala la) ni lonjatelan dila ni la.
loloniw min nuw ka surun ɲɔgan na ka stellar parallax sumali ye fɛɛrɛsira ba di kɔsɔmiki sangasanganan janya la min bi kɛ ka diɲɛ sangasanganan suma.
Fɛrɛsira sɛgɛsɛgɛli cɔgoya kafusa walisa ka hakilina jan di min bi ka kɛ sɔnkun kan.
Fɛn kɔrɔsili min sulala kɛcɔgo fɛ ba to sannafɛn kalanbaw ka ɲɛnawolimali kɛ suguya caman cɛɛ walima gɛlɛmaw i n'a fɔ min ka fisa fɛn ɲɛfɔlila.
Cɔgoyadow la, hakilina kodonɛn ɲɔgon ma hakɛ caman watiw fɛ bi seka nani suguya do bilali.
Asitɔrɔfisiki ka to kumasenkun ya la, Asitɔrɔfisiki kalanbaw bi baara kɛ ni fiziki kalan bolo caman ye, i n'a fɔ tilen k'a kɛ ka, ɛlɛkitɔrɔmaɲɛtizimi, tilen k'a kɛ ka sitatikitike, caya tilen k'a kɛ ka, rɛlatiwitɛ, fiziki nikilɛri ni fɛnmisemanuw, ani fiziki atɔmiki ni mɔlɛkilɛri.
Kumaden nin "asitɔrɔcimisitiri" bi waleya tilen sisitɛmu ni satɛlituw cɛɛ ɲɔgon fɛ.
Kumaden exobiologie bolendo a fɛ.
Diɲɛ kɛcɔgo kɔrɔsili sangasanganan baw, tagabɔlo min donɛn fiziki kɔsimɔlɔzi la, ye famuyali ba di kɔsɔmɔzi labɛni ni a ta tagacɔgo la.
Bonyasira kɛcɔgo do daminɛna ka labɛn fɛn cayahakɛ kɛnɛ yɛlemani misɛmaniw fɛ.
Agɛrɛga garavitasiɔnɛli u faraɲɔgon kan ka kɛ yeelenbaranin ye, ka furancɛw to kɛnɛw la.
Fiziki kalan bolo caman de ka kan ni diɲɛ kalani ye.
Laban na, a lɛ nafa ka bɔn walisa kɔsɔmɔzi kɛcɔgo sangasangani ka famu.
I n'a fɔ a tɔgɔ ba fɔ cɔgɔmin na, lolosɛɛrɛ ɛlipitiki yɛ ɛlipi kɛcɔgo ye.
Lolosɛɛrɛ ɛlipitiki bi sɔrɔ ka caya lolosɛɛrɛya faralɛn ɲɔgɔn kan fɛ, ni bi seka labɛn lolosɛɛrɛ ba ka donɲɔgɔnna fɛ.
Lolosɛɛrɛ sipirali a ka can u laminnindo ni loloni alɔ kɔrɔw yɛ.
Lolosɛɛrɛw fan nani nan ti sariya sira kan, ani lolosɛɛrɛw kɛcɔgɔw bi seka kɛ ni ɛntɛriakisiɔn garavitasiɔnɛli jabi yɛ.
Lolosɛɛrɛ arajo yɛ lolosɛɛrɛ waleyasira min bi mɛnɛmɛnɛ arajɔ jaa la ni a bi panaci walima lɔbi gazi bila.
Kɔsɔmɔzi kɛcɔgo sangasanganan ba bi seka yiran ni lolosɛɛrɛ ama bakulu yɛ.
Dɛn kisɛ bi sɔrɔ vuwa lakitɛ camancɛ la, ranfilɛman do min bi kalini cɔgoya la ani a bi anw kɔnɔ ko min ye digɛ ni fiman kuma ba ye a camancɛ la.
Fɛɛn koorinin laminɛndo ni loloni alɔ spheroide bakulu kɔrɔlɛn II, ani loloni faralɛnɲɔgon kan caman min bi wɛle ama gɔlɔbilɛri.
U bi daminɛ ni i n'a fɔ kisɛ pɛrɛsatilitɛri gɛlɛman walima nɛbilɛzuw dibilɛnw, mi nuw bi faranlɛn do ɲɔgɔnkan ani u bi yɛlɛ (hakɛw la min nuw yira la jean fɛ) walisa ka pɔrɔtɔ loloniw jalɛnw dilan.
O amaw bi yɛrɛkɛ donidoni, ni loloniw bi fara vuwa lakitɛ bakulu kan.
7–18 loloniw bi labɛn yɔrɔw la gwangwan ni gazi ka can min na, min bi wɛle kabasen mɔlɛkilɛri ba.
Fɛn to baw min nuw ka dɔgon ni idɔrɔzɛni ni helium tun dilana loloni kisɛ kɔno.
Watiw fɛ, idɔrɔzɛni taji bayɛlɛma ka kɛ ni helium, ani loloni bi yirawali daminɛ.
Kɔfɛ fɛn boli ye tile nɔfɛlolo nɛbilɛzi labɛn.
O kan san 11 tile baara hakɛ yɛrɛyɛrɛli ma.
Tile fana ye wati dow yelen yɛlɛmali dow kɛ min nuw bi seka baci se dugumakolo ma.
O kuci sanfɛ yɔrɔ misɛmani do sɔrɔ min bi wɛlɛ chromosphere.
Mɛnɛmɛni yɔrɔ bi sɔrɔ a kisɛ kɔrɔ, o yɔrɔ la pilasama bi tagani kuran cayahakɛ mɛnɛmɛni sɛn fɛ.
Tile fiɲɛ pilasima fɛn misɛmaniw bɛ bin wati bɛ tile kɔfɛ fɔ ka se tile sisitɛmu laban ma, o bi kun heliopause ma.
Tile nɔfɛlolow labɛna kabini san 4,6 miliyari pɔrɔtɔpilanɛti fɛn kɔrilɛn la min bi fɔlofɔlo tile lamini.
Tile nɔfɛlolo tun tɛmɛna ni jɔsili ye, walima ka labo, fɛn tɔra bombu fili ba kɔfɛ, i n'fɔ karatɛri caman ka ciɲɛ kalo kan ba seeraya.
Nin fɛrɛsira bi seka kisɛ kabakurulaman waliman nɛgɛman, min lamininɛn golo ye ni kuruti kɔfɛta ye.
Tile nɔfɛlolow ani kalo u bɛ funteni baa mara yasa ka dugukolo labɛncogo sabati i n'a fɔ tasumaji dɔnni ani tɛktoniki.
Dɔlɔw jatɛliw ye jatɛliw sigili kɛli dɔlɔcogoya ɲininiw sɔrɔta caman sɛgɛsɛgɛli dɔlɔcogoya filɛli la.
Kɔsmosimi ye simi kɔnɔfɛnw munnu sɔrɔla tile sisitɛmu kono, ka fara fenw sɔrɔ yɔrɔ la ani isotopiki yɛlɛmaw ni ɲɔgon cɛ.
Sannafɛn kalan jɛkuluw bɛ diɲɛ fan bɛ ani hakilina b'u caman na ka dɛmɛ don u tɔ ɲɔgon ma yasa k'u dɛmɛ k'u ka porogaramuw jatɛmininɛ ka sigi sen kan ani k'u dafa, ka faara munnu bi kɛ ka maralifenw bɛ filɛ Messier (110 fenw) wali Herschel 400 nafa sɔrɔ sira kabakolo dibi la.
Kanubaw tilan bɛ bi barakɛ lɔngɛri ondiw yetaw, n'ga maa fitiniw bɛ sɛgɛsɛgɛli kɛ ni lɔngɛri ondiw munnu bɛ suma yeta la.
Sannafɛn kalanba kuraw bi baara kɛ yɔrɔjanyenan min dila so, ka kɛ ni arajɔtɛlesikopi min nuw dilala fɔlɔ walisa ka ɲini ka sannafɛn kalan la n'ga sisan u bɛ daminɛ baw ma (misalila, yɔrɔjanyenan one-mile).
Nin ɲiningali nu nuw jabi ka kan ni minɛn kura dilani ye duguma kɛnɛ la, ani yirawali kura kuma fiziki ni lɔni.
Loloniw ni tile nɔfɛlolo labɛni famuyali ba ka kan.
ni awɔ, fermi ka paradɔkisi ka ɲɛfɔli ye mun ye?
Fɛn fiman ni kuran fiman kɛcɔgo ye jumɛn ye?
Lolosɛɛrɛ fɔlɔw tun dilana cɔgojumɛn?
Asitɔrɔbiyɔlɔzin, kɔrɔlɛn a donɛn ɛgizɔbiyɔlɔzi, ye tubabu lɔni tagabolo caman do ka tagabolo ye min bi burujuw kalan, kɔna ka yiriwali, ɲanamaya tilani ni ɲatagakun duniɲa kɔnɔ.
ɲanamaya kɔna buruju ni yirawili ye asitɔrɔbiyɔlɔzi kalani tagabolo do ye.
Biyɔcimi a bi seka kɛ a daminɛna big-banb kɔfɛ, a bi san 13,8 miliyari bɔ, sigi wati min ya sɔrɔ duniɲa tun ye san 10 ka ta 17 miliyari la.
O bɛla, dumakɔlo de yɔrɔ kɛlɛn duniɲa kɔnɔ adamadɛnw min don walisa u ka seka balɔ yɛn.
Daɲɛ ɛgizɔbiyɔlɔzi tun mirila ninmafɛnw kalanba mɔlɔkilɛri fɛ ni joshua Lederberg kunnawolojala ta ba.
ɛgizɔbiyɔlɔzi daɲɛ bi kɛ ni wati nin na kɔrɔ kɛrɛnkɛrɛn nin la walisa ka "biyɔlɔzi min sinsinlɛndo cimi dunaman kan kɔrɔdi", a ka kɛ ni dugumakolo kokan fɛn ye walima dugumakolo ta a bi seka sintɛtiki ye.
Halini ka to lawali a tun jatɛlɛndo tubabu lɔni tagabolo ba sɛgɛsɛgɛli ko kan, asitɔrɔbiyɔlɔzi kɛra ni kalan bolo miiriyalɛn ye.
San 1959, NASA ye a ka ɛkizɔbiyɔlɔzi pɔrɔzɛ fɔlɔ sara, ni san 1960, NASA ye a ka ɛkizɔbiyɔlɔzi baarabololanin bila sin ka, min ye sisan NASA ka ɛkizɔbiyɔlɔzi baarabololanin naaninan min bɛ bi tile la.
Yiriwali asitɔrɔbiyɔlɔzi kalan sira la, sannafɛn kalan kɔrɔsili ni extremophile suguya caman lɔni fanga ba bi minuw la ka seka yiriwa dugumakolo yɔrɔ gɛlɛmaw la, naani ni kuma ye ko ɲanamaya bi seka yiriwa dugumakolo ko fɛnw caman na.
Cidenya min labɛnɛn do kɛrɛnkɛrɛnniyala walisa ka ɲɛnɛmaya ɲini Mars kan tun porogaramu viking ani sonde Beagle 2.
San 2008 laban na, atɛrisɛr Phoenix ye laminiyɔrɔ sɛgɛsɛgɛ walisa ka ka sigiya tile nɔlolo tɛmɛnɛn ni min bi yɛn banakisɛ kola Mars kan, ni a ye jii tariku kalan yɛn.
Novanburukalo san 2011, NASA ye Mars science laboratory min bi rover curiosity ta cidenya bila sinkan, min jigina Mars kan Karatɛr gali la Utikalo san 2012.
Miiriya kɛlɛn ye jɛlɛn ye ko an ka lolosɛɛrɛ ɲanamaya suguya fanba bɛ sinsinlɛndo cimi karibɔni kan, i n'a fɔ ɲɛnamaya suguyaw bɛ bi dugumakolo kan cɔgɔ min na.
Min na atɔmi ka karibɔni dulɔlɛndo nɔgɔyala atɔmi karibɔni yɛrɛw la bi nani mɔlɛkili dilani jan ni gɛlɛman ye.
Miirina sabana ye k' a sinsin tile nɔfɛlolo min nuw bi ɔrbitiri la ka loloniw munumunu min tile bolɛndo walisa ka tile nɔfɛlolo sigili miiri.
O laban kama, minɛw hakɛ do miirila walisa ka seka ɛgizɔnopilanɛti kumabaw yiran, i n'a fɔ NASA ka terrestrial planet finder (TFP) ni ESA ka porogaramu darwin, min nuw bɛ bilala kɔfɛ.
Drake ya labɛn o buruju la ɛkuwasiɔn nɔgoman i n'a fɔ ɲɔgɔnkumaɲɔnya Green Bank ɲɔgɔn ye don, n'ga a kɛwalɛ dow tun kɛra a fɔra cɔgɔmin na ani ka dulɔn hakilina nɔgomaw kan walima tubabu lɔni tɔgɔman kan.
Extremophile lɔni, ninmafɛnw min nuw bi seka balo laminiyɔrɔ gɛlɛmaw la, kɛra ni ɲinini fɛn nafaman ba ye asitɔbiyɔlɔzi kalan baw ma, sabu nafa ba b'u la kalan sira naanni famuyalila jiɲɛ dan la ka taga tile nɔfɛlolo hakilina kan: panspermia nafayɔrɔ, banayelemani a danna ka sabu kɛ ni adamadɛnw tɔnɔbɔli, tile nɔfɛlolo marali adamadɛn fɛ ani dugumakolo kɔkan ni a kɔnona ɲɛnamaya tɔnɔboli.
Halini ɲɛnamaya kɔgɔjiba kɔnɔ, tile yelen ti seka sɛ yɔrɔ min na, tun kan ka balo ninmafɛnw min nuw bi sɔrɔ ji sanfɛ, walima ka baganw dun min nuw ya dilan.
Nin cimiyɔsintɛzi ye fanga di biyɔlɔzi ni asitɔrɔbiyɔlɔzi kalan ma ka yiran kafɔ ko ɲɛnamaya mago bi tile la; a mago bi ji ni kuran marali la walisa ka kɛ yen.
Ninmafɛn taan risitik ɲɛnawolomala LIFE ka porogaramu ma, Amir Alexander Deinococcus radiodurans fɛ, Bacillus subtilis, lɛviri saccharomyce cerevisiae. Arabidopsis thaliana kisɛw ('kɛrɛson ɲiɲɛ tulɔ man), ani bagan kɔ kolo tan Tardigrade.
Jupiter kalo, ɛrɔpu, ni saturne kalo, encelade, tun bada jatɛminɛlɛn i n'a fɔ yɔrɔ sikalɛnw ɲɛnamaya dugumakolo kɔkan min bi tile sisitɛmu la u ka duguma kɔkɔjiba kama yɔrɔ min na arajɔzɛniki ni marɛmɔtirisi ba to ji yelenɛn ka tɔ.
Ninmafɛn gɛlɛmaw bi sɔrɔ bugurimugu min kɛlɛn do ka kɔsimiki yɔrɔ datugu ("ninmafɛn kilaramɔrɔfɛ jalɛnw min suguyaw ka can arɔmatiki-alifatiki") min nuw tun bi seka dilan natirɛlɛman ni jɔnan loloniw fɛ.
A bɔnbafɛ PAHs labɛna dɔni big-bang kɔfɛ, u yɛrɛkɛlɛndo diɲɛ bɛ la ani u jɛlɛndo loloni ɛgizɔpilanɛtɛri kuraw la.
Asitɔrɔɛkɔlɔzi lɔni bi tile nɔfɛloloya bɔgow bɔyɔrɔ kalan, ka baara kɛ ni isipasiɔ minɛw yɛrɛyɛrɛ mɛtɛyɔriti kɔnɔ.
Sangasanganiu ba la, kɔsimoɛkɔlɔzi bi ɲɛnamaya kan duniɲa kɔnɔ kɔsimɔlɔzi watiw la.
Kalan bolo jɔnjɔn kɔnɔ fɛnw ye kɔsimɔcimi, biyɔcimi, ani ninmafɛn zɛyɔcimi.
Dugumakolo sigiyɔrɔdɔw, i n'a fɔ australie-occidentale jamana ani McMurdo Dry Valleys antaritiki la, u jatɛlɛndo fɛnɛ i n'a fɔ mars yɔrɔ zɛlɔziki ɲɔgɔnna, ka tɔ o cɔgɔya la, bi seka bila sirali kɛ ɲɛnamaya tɛmɛnw ɲininicɔgɔ Mars kan.
Barisa, miiriya la a bolɛn do a fɛ ɲɛnamaya sigiju fɛnw, a manakɛ yɔrɔyɔrɔ la, bi na kɛ dugumakolo taw ɲɔgɔnaw, a can a ti kɛ faranfasiyala.
Atɔmu natirɛliw la fila drɔn, karibɔni ni silisiɔmi, de dɔnɛn walisa ka seka kɛ ni mɔlɛkili kumabaw min nuw bi seka biyɔlɔzi kibaru di kɔkolo ye.
Miiriyala dafɛn nanni min nuw bi seka balo tile sisitɛmu la ye tile nɔfɛlolo Mars, kalo jovienne Europa ni saturne ka titan ani Encelade loloniw.
Kalayaw jigini ni mars fangan, ji yɛlɛnɛn bi seka kɛ ni kɔkɔman ye.
Desanburu tile 11 san 2013, NASA ye kɔkɔmafɛn sɔrɔli yiran "bɔgɔman" (kɛrɛnkɛrɛnniyala, phyllosilicates), min nuw faralɛndo watiw do la ninmafɛnw la, galasi yɔrɔ ɛrupu ta.
Tubabu lɔnibaw hakilina ye ko a bi seka kɛ idɔrɔkaribiri jimaw bi ji jɔyɔrɔ ta sɛlili ɲɛnaman dow la min nuw ni dugukolo ta ti kɛlɛn ye.
Abiyɔtiki fɛrɛsira fɔci ti yɛn min dɔnɛn do tile nɔfɛlolo kan min bi seka yiran ka bi yɛn.
Yamato 000593, Mars ka mɛtɛyɔriti kumaba filana tun sɔrɔ dugumakolo kan san 2000.
Marsi tile 5 san 2011, Richard B. Hoover, Marshall Space Flight Center tubabu lɔni ba, kumana microfossils min ye cyanobacterie ɲɔgɔnna do ye mɛtɛyɔriti karibɔnɛw CI1 kɔsɔmɔlɔzi gafe la, tariku min jansira ka caya kumaso baw fɛ.
Perchlorates seere dow tun sɔrɔ tile sisitɛmu la, kɛrɛnkɛrɛnniyala Mars kan.
Yirali fɛrɛsira kuraw ni kɔrɔsili wati baw ya waleya sika ka bɔla ka tile nɔfɛlolo sisitɛmu dow don, sikala anw ta ɲɔgɔnna.
Ɲatilenna ye ka ninmafɛn min nuw bi seka balo tunga fɛ kɛnɛ la ni ka seka yiriwali fanga mara yirali ye.
Nin farifaga jabiw bi seka ka to u ka balo isipasiyali cɔgɔya gɛlɛmaw la, halini yiriwali bi fɛn dow wajibi u kan i n'a fɔ dugumakolo kɔ kan ɲɛnamaya ɲɔgɔnna.
Sobɛlɛ labɛni ya to a ka seka balo yɔrɔ gɛlɛmanw la o bela ka seka ka seliliw yiriwali lawili tungun.
Jiginikɛla filaw tun bɔlɛndo, o la sɛgɛsɛgɛliw kɛra yɔrɔ fila bɛla mars kan; viking 1 ɛkuwatɛri kɛrɛfɛ ni viling 2 Kɔrɔnfɛ tuguni.
Sannafɛn kalani la, a saya ye mini ɛlɛkitɔrɔbakitɛri mini ni a mɛnɛmɛni tilani ye bugurimugu ni gazi asitɔrɔnɔmiki minɛ min nuw bi a labo ni kɔrɔsilikɛlaw cɛ.
Loloniw min niw bi vuwa lakitɛ pilan kɛrɛfɛ ni miliye damadamani dugumakolo parsecs fan na, saya bala yɛlɛn fɛrɛkansi la (fɔtɔmɛtiri sisitɛmu) ye 1.8 bamnitude kiloparec ni ɲɔgɔncɛ.
Bilɛnya bi waleya yɛlɛn tilani bugurimugu fɛ ni fɛn wɛrɛw ɛntɛrisatɛlitɛri yɔrɔ la.
Fɔtɔmɛtiri sisitɛmu caman na, filitiriw (sɛrɛ tɛmɛbaw) u bi kɛ min nuw sɛnfɛ yeelen ka yeelenyeelenba kalani bi seka dugukolo tilanda koorinin ni yɔrɔ sumaya jatɛ dugumakolo fɛnw ni ɲɔgɔn cɛ.
Cɔgɔya do la, ɛntɛrisatɛlitɛri dabilali barika ka bɔn ɔndi janw na, min nuw bi isipɛkitɔrɔkopi fɛɛrɛsira kɛ ka kɔrɔsila wati caman.
Dabilali cayahakɛ bi seka kɛ kumaya ka tɛmɛ sira kɛrɛnkɛrɛnniw kan.
Ɔ le kanman, kɔsimiki janyaw jatɛli fɛ, nafa ba bi tɛmɛni ka taga loloniw lɔni min nuw ka surun ɛnfararuzi la (min ka filitiri walima bandi tɛmɛnɛn Ks ti yɛlɛma) yɔrɔ min na variyasiɔnw ni dabilali cayahakɛ ma can fɛwuu, ni cikɔsegisɛbɛ bolɛn ka ta R(Ks) fan na: 0.49±0.02 ni 0.528±0.015 tun sɔrɔla jamakulu dow fɛ.
Nin kɛcɔgɔya nin tun kɔrɔsila ciyɛn fɔlɔ san 1960 watiw la, n'ga a buruju ma famu kɔsɔbɛ wali sisan.
SMC kɔnɔ, yɛlɛmali ba kɔrɔsila ka sɔrɔ 2175 A tɛ ni UV dabila ba loloni dilani bar kɔnɔ ni ilitarawiyɔlɛ dabila min ka kan kɔrɔsila yɔrɔ basigininw la.
Ka kuruninw dabilalɛn sɔrɔ LMC ni SMC kɔnɔ min nuw bolɛn do min sɔrɔla vuwa lakitɛ kɔnɔ, ni ka kuruniw dabilalɛn sɔrɔ vuwa lakitɛ kɔnɔ min nuw ni bolɛn do kɔsɔbɛ min nuw sɔrɔla supershell ka LMC2 LMC ni bari SMC kɔnɔ nananni ɲɛfɔli kura ye.
Cɔgɔya kumaba saba de bi nin dabilali la: Rayleigh tilani fuɲɛ mɔlɛkili fɛ, tilani partikiliw fɛ ni mɔlɛkilɛri samali.
Nin dabilali cayahakɛ fanga ka dɔgɔn tilesenkuncɛ kɔrɔsili la ni a ka bɔn ɲadan kɛrɛfɛ.
Drake ka ɛkuwasiɔn bi kuma ɲɛnamaya hakiliman do dabilali kan diɲɛ fan do la.
Nin bɛ ɲinini faraɲɔgon kan min kun taala bɛ ben diɲɛ danfen fɔlɔw ni sisan tariku ni tariku ka faara ɲinini surun ɲɛnɛmaya hakilitigiya la diɲɛ danfen fɔlow ye.
Saan caman tɛmɛnenko, siansi ladegeli ye siansi hakilinaw dow caari, ye waleyali caman cogoya sɔrɔ wa a ye sira don bɛ kɔrɔ ani diɲɛ latigɛ nata kan diɲɛ danfen fɔlɔw ka ɲɛnɛmaya kan.
Nin hakilina nin fɛ, min dilanna lɔnnibagaw fɛ in'a fo Carl Sagan ni Stephen Hawking, ka faara mogobaa caman kan in'a fo Winston Churchill, a ka gɛlen diɲɛ latigɛ la ka tunnu ka bɔ dugu kolola.
Ɲɛnɛmaya bɛ se ka kɛ ka sɔrɔ bɛ bɛ a dama na diɲɛ fan caman na.
Farikolo fan wo fan, labenw dɔw bɛ taa yasa ka kɛlɛw ban, ka baara kɛ ɲɔgoniya sabati ani ka farikolo baarakɛcogo sɔminɛ.
Ɲɛnɛmaya min bolomadalen don amoniaki kan (min tɛ jii ye) minɛ la ni fura ye, ka sɔrɔ nin yeleli kɛlan nin tɛ ben ta tɛmɛ jii kan.
A bɛ 95% ɲɔgon bɔ ninmafen min dilalen don ni fen wɔrɔ ye: karbɔni, idorozɛni, azɔti, ningazi, fɔsifɔri ani kibiri.
Karbɔni ka atɔmi a kelen de bɛ see ka simiki fariman faraɲɔgon kan naani kɛ ni atɔmi wɛrɛw, ka faara karbɔni atɔmi wɛrɛw.
Asitorobiolozi saan 2015 ka fɛrɛ la NASA kono, "diɲɛ wɛrɛw ka ɲɛnɛmaya kɛli siga kɛn bɛ a ma min ye banakisɛ la donni ye, ani ɲɛnɛman fen wɛrɛw bɛ see ka wolo wali ka dan banakisɛw ka ɲɛnɛmaya sabu la.
Rick Colwell, min ye Deep Karbon Observatɔri ka bɔ Oregon State kalanso baa baarakɛla ye, y'a fɔ BBC la: "ne ka mirila kojugu tɛ ka bisikiya ka fo saan fara wɛrɛw dugu jukɔrɔ ani u ka kalɔw bɛ se ka kɛ sigiyɔro ye, sabu an ɲɛ a ye dugukolo kan yan ninmafen bɛ se ka baara kɛ hali tileyelen tɛ yɔrɔ mun na n'u ye baarakɛ ni kuran min bɔra faraw la min bɛ dugu jukoro".
Pansipɛrmi jabi ɲɛbila y'a laɲini fan wɛrɛ ɲɛnɛmaya kabakolo sigi cogo ka e ka ɲɔgon sɔrɔ barajuru kelen na.
Saan 19ɛmɛ kɛmɛsi, a lakurayara tuguni cɔgoya kura la lɔnnibaga caman fɛ, in'a fo Jöns Jacob Berzelius saan (1834), Kelvin (1871), Hermann von Helmholtz saan (1879) ani, wati laban na, Svante Arrhenius fɛ saan (1903).
Lɔnniyaw ɲinini fɔlɔw kibaria nin kan o kɛra ameriki lɔnniya gafɛ la saan 1878 min bɛ wele "Is the Moon Inhabited?"
Kalo yɔrɔ kalamaw ni datugulenw jii maralen bɛ see ka sɔrɔ a kono.
Seereyaw bi yen ka yira ka fo ko marsi tun kalayara kɔsɔbɛ ka tɛmɛ ani ka sumaya fana: baa jiiw boliyorow jaalenw, galaciw korilenw dugukolo danw na, tasuma jiiw ani damanfɛnw munnu bɛ bangɛ jii la u bɛ yera yen.
Funteni bɛ see ka galasi tasumajiiw la wali galasi min bɛ yɛlɛmali cogoya la (ka yɛlɛma ka bɔ jalenya la ka kɛ gazi ye).
A bɛ see ka kɛ fana Erɔpu ka makorofonu aerobi dɛmɛ ni ningazi ye rɛyon kɔsimiki ye mun dilan ka tiɲɛli lasee sanfɛ galasi ma.
Desanburu tile 11 san 2013, NASA ye kɔkɔmafɛn sɔrɔli yiran "bɔgɔman" (kɛrɛnkɛrɛnniyala, phyllosilicates), min nuw faralɛndo watiw do la ninmafɛnw la, galasi yɔrɔ ɛrupu ta.
Mɔgɔw dow k'u ye seerew ye ka fo ko banakisɛw ye ɲɛmaya kɛ Marsi kan.
Saan 1996, jabi min sosora ko fen sugu dow munnu bɔlendon ni nanobakiteriw ye yera meteoriti kono, ALH84001, munnu faraw ka faara ɲɔgonkan Marsi ye munnu fili.
NASA ɲɛmogow ye NASA sama ka bɔ lɔnnibaw ka jabiw dilenw ma ani Stoker yɛrɛ kun ye a sama ka bɔ jabi fɔlɔw ma.
A dilalendo yasa ka jatɛminɛ kɛ ɲɛnɛmayaw kɛli tɛmɛnen ni sisan Marsi kan lɔnniyaw baara kɛ minenw suguya caman.
Ka sɔrɔ, yɛlɛma baw kɛra min ye ka see ka yeli kɛ ni ka faara misɛw ka yelen ko ɲɛnɛbo munnu ka suru u ka dolow la o ka kan yanni nin taa sira spɛkitorosikopiki be se ka kɛ ka sankolo sigisigilenw munnu bɛ tile kan sɛgɛsɛgɛ.
Uti kalo saan 2011, NASA ka sɛgɛsɛgɛliw, munnu sinsilendo kabakolo nɔgɔmisɛw munnu binna kalani ma, bɛ a yira ko ADN kono fenw ani RNA (adenini, ganini ni farigolo molekiliw munnu ka surun ɲɔgon na), fen munnu bɛ ɲɛnɛmaya kofɔ in'a fɔ an b'a don cogoya min na, bɛ see ka dilan damatɛmɛ cogoya la kɛnɛkan.
Uti kalo saan 2012, ani a siɲɛ fɔlɔ diɲɛ na, kopenagi kalansobaa asitoronɔmuw ye molekili sukoroman tamasiyɛnw jonjon dow yira, glikolaldeidi, dolo kulu jan dɔ kono.
Kabakolo masini min bɛ wele Kepler fana ye kaba kolo baa hirka ye joyoro ɲini la, u cɛla 11% be see ka galon ye.
Kabakolo min ka bon min yera NASA ka ɛgisopilanɛti gafɛw la ye DENIS-P J082303.1-491201 b, a bɛ Jipitɛr 29 ɲɔgon bɔ, hali ka sɔrɔ cogoya min fɔra tile nɔfɛlolo ma, a ka bon kɔsɔbɛ ka kɛ tile nɔfɛlolo ye ani a be see ka kɛ nɛni sikɔlɔman ye a joyorola.
Tamasien mun bɛ ɲɛnɛya kɛli yira tile nɔfɛlolo kan ye laminifiɲɛ soroli o yoro la ningazi ba kasoro a kono, sabu gazi nin ka baara ka telin ani a tɛ mɛ fɔ ka lakuraya wati bɛ.
Hali ni an ɲe a bisikia ka fɔ nin dolo miliyari bɛ la kelen de yi balo kɛ yoro ye, 6.25 miliyari ɲɔgon tile nɔfɛ lolo baloli bɛ see ka kɛ yoroyeta munnu na.
Sɔnsira fɔlɔ min kɛra dugukolo fen baw ka ɲɛnɛmaya kan bɛ soro jainisumu sɛbɛn korow la.
Silamɛ gafɛ sɛbenaw mejevali wati in'a fɔ Fakhr al-Din al-Razi ani Muhammad al-Baqir ye u sinsin kabakolo caya kan ni kuranɛ ka kuma kan ye.
Ni a ko jɛra tuma min ka fɔ dugukolo tun ye tile nɔfɛlolo dɔɔ ye in'a fɔ tɔw kabakolo la, danfen ba ka ɲɛnɛmaya hakilina ye a daminɛ ka kɛ kumasenkun ye lɔnniba kunda.
Danfenbaw baloli ka tɛmɛ kɛra konolafili ye min jɛnsɛra ka soro lɔnnibaw ka yeliw bɛ ka telia.
Marsi kan sigili hakilina ye biritanikiw ka gafɛ sɛba doo bila ka sɛben kɛ min bɛ wele diɲɛ kɛlɛw saan 1897, ɲɛfɔli kɛ dugukolo minɛli danfenbaw fɛ munnu bɔra marsi la ka boli tile nɔfɛlolo jaliɲɛ.
Ka daa danfenbaw baloli dugukolo ka bɛ ka minɛ ni galon lɔni ye, benbenben hakilinaw ni fatoya sanga jama fɛ, kɛrɛnkɛrɛnniyala "51 fanfɛla" ani tamasien.
Ward ni Browlee son bɛ hakilina min bɛ ɲɛnɛmaya ko fɔ tile nɔfɛlolo wɛrɛw kan min sinsin tɛ dugukolo cogoyaw kan (in'a fo ADN ani karibɔni).
No danfen wɛrɛw nanna bɔ anw ye, a jabi bi kɛ in'a fo Kɔlombu taa ɲɔgon min jigina Ameriki", jamana na, min ma kɛ hɛrɛ ye amɛrɛndienw ma, a ka kuma kan kono.
Kosipari bɛ sira tilelenw don mogow koro yasa ka tile nɔfɛlolo kisi.
Tugun, jabi nin fɛ, "kunafoni foyi tiyen jigifa bɛ min kan ka fo seere kumaw bin yen munnu dogolen don jama la."
San fɛ: yelen bɔyɔrɔ baminitidiw suguyaw.
Komɛti Borrelly, ɲɛɛw bɛ a yelen yira jii daa do kan baminitidi (kiniyan fan fɛ) suguya saba la.
Esɛli ye bɛlogaritumu ye ni a pereperlatigɛ cogoya min baminitidi sen taa o taa bɛ yelen yɛlɛma fakitɛri kelen rasini duruna taa a 100 la, o bɛn 2.512 ma.
Dolo karamigow bɛ maɲitidi sifɔli suguyaw fila de labaara: maɲitidi kɛnɛkan taa ani maɲitidi dafalen.
Baminitidi dafalen bɛ kuma yelen nafama min bɔra ben do la ani a jatɛlendo ina fo ani bamitidi kɛnɛkan taa bɛ ka kaan fen bɛ min soro ni a tun ka jan dugukolo la ni danfara dɔ ye, parsek 10 ye dolow taa ye.
Bonyalanba ɲɛtagali ye a yira ka fɔ nin ja ba nunnu tun ye galon dolow ye munnu bɛ dogoya kɔsɔbɛ bonyalanba kono.
Do bɛ bɔ nafa la wati o wati, do bɛ fara fen ka yeliyeli la.
Baminitidiw bɛ dolo munnu bolo ka taa 1.5 ani 2.5 la bɛ wele baminitidi filana; a bɛ dolo mugan ɲɔgon bo munnu bɛ yelenba bɔ ka tɛmɛ 1.5 kan, munnu ye dolo baminitidi dolo fɔlɔw ye (ka filɛli kɛ dolo lisi munnu yelen ka bon kɔsɔbɛ).
Baminitidiw jaati tile nɔfɛlolo fenw togo bɛ fooni sinsili danfara do la 1 AU ɲɔgon.
Cogoya min ka nogon kɔsɔbɛ fɛɛrɛkalan la o ye ɲɛtagali ani ka baara kɛni sigiju minenw ye.
A ye dɛmɛ kɛ sorow yiriwali la ka taa yoro jan (hali bi diɲɛ nafa sɔrɔsira b'a la) ani a kɛra tɔlon kulu dɔɔ ka ɲɛtaga sabu ye.
Misaliw bɛ kuma sabatili hakilina yɛlɛni kan mogonifing ka baara fan fɛ, ani biyoetiki ka laɲiniw kɛli.
Kumakan nin hakilina yɛlɛmana saan kɛmɛsi daminɛla tuma min ameriki mogoya lɔnni ɲininikɛlaw, ka fɔlɔ Thorstein Veblen na, u ye aleman hakilina tɛkniki kan bamayɛlɛma ka kɛ "fɛɛrɛkalan ye."
Saan 1937, amerikɛn Read Bain maya karamogo y'a sɛbɛn ko minenw bɛ bɛ "fɛrɛkalan kono, masiniw, gwakɛminanw, maramanfɛnw, baarakɛminɛnw, siyɔrɔ, faniw, kumakɛlan et dugutalan ani seew munnu fɛ an bɛ u dilan ni ka baarakɛ ni u ye."
Hali a ma mɛ, lɔnnibaw ye "fɛɛrɛsira" siga Erɔpu filozɔfuw fɛ yasa ka fɛɛrɛkalan koro lasee cogoya caman bɛ n'a ka famucogo, ina fɔ Foucault ka baaraw kono yɛrɛ fɛɛrɛkalanw na (yɛrɛbakun fɛrɛ).
ka fenw nafamanw dilan ani ka gɛlɛyaw dow ɲɛnɛbo" ni "masini ye, baarakɛ minen, fɛrɛsira, etc.,
Baara bɛ kɛni hakilina nin yasa ka fɛɛrɛkalan baa yira wali kurankalan jama baa fɛ, min tɛ fɛɛrɛkalan dafalen ye.
Nin cogoya nin, fɛɛrɛkalan kan bɛ minenw ni masiniw munnu bɛ kɛ ka diɲɛ yɛrɛ gɛlɛyaw baan.
W. Brian Arthur bɛ koro fɛrɛlen dii fɛɛrɛkalan ma ina fɔ "coyoya min dɛmɛkɛ ka mogoya laɲini soro."
Ni a faralendo hakilina wɛrɛ la "lɔgɔtɔrɔya fɛɛrɛkalan" wali "kabakolo fɛɛrɛkalan," a bɛ kuma lɔnniyaw kɛ cogo kan ani yoro min ko don o minɛnw. "
Tugu, fɛɛrɛkalan ye ka baara kɛni matematikiw ye, lɔnniya ka fara sekoyira ɲɛnɛmaya sabu kama a donnedon cogo min.
Ingenieri ye cogoya ye min sinsilɛn bɛ miriya laɲiniw ni minɛnw dilani ani fɛɛrɛsira yasa ka gala ka diifen la baara ka kɛ mogow mago ɲɛfenw ye (wati bɛ tɛ) ni sɛgɛsɛgɛli jabiliw ye ani lɔnni fɛɛrɛ siraw.
Misali la, lɔnnya bɛ se ka elɛkitoronw ka tama kalan kuranw siraw fɛ ni baarakɛ minɛnw fɛɛrɛ ani lɔnniyaw munnu biyen ka ban.
Jɛ ɲɔgonnya jonjon min bɛ lɔnniya ani fɛɛrɛkalan, kɛrɛnkɛrɛniyala, a kumaw kɛra lɔnni karamogow, tariku karamogow ni politiki latigɛlimaw 20ɛmɛ kɛmɛsi laban na, fan dɔɔ sabu hakilijabɔ be see ka lɔnni wari bo la jɛya ni k'a labaara.
Diɲɛ mogo fɔlow bɔra ominide sugu do balo ɲini na munnu ye sen fila tigiw ye, ani kungolo jɛmɛ min bɛ mogo kuraw ta bɔ ni siɲɛ saba.
Bamuruw dilani ni fara lɛsɛlen ye kɛra ɲɛta baa ye min kɛra sabu ye binbo caya yasa ka forow dilan.
Baara kɛ fɔlɔw munnu kɛra kuran fiɲɛ fɛ ye fiɲɛ birifini ye; kurun birifiniman min ka koro o ye Nil kurun min sii bɛ milenɛri 8ɛmɛ bo yani an ga wati la.
Arikeɔlɔguw fɛ, bolisen dilana saan 4000 yani anw ga wati la, a be see ka kɛ yɛrɛmahoron cogoya ani ka kɛ ɲɔgon fɛ mezopotami la (bi Iraki kono), Kokazi koron fan fɛ (Maykop korolensira) ani erɔpu cɛ ma.
Hali a ma mɛ, bolisenyiriman min ka koro ni bolisen bɛ ye diɲɛ kono sɔrɔla Ljubljana diiw la Sloveni kono.
Sumeriɛnw korow tun bɛ baara kɛ ni dagakori ani an bɛ see ka a dilan.
Wotoro fɔlɔw sen filamanw bɔra taravua la baara kɛra ni u ye siɲɛ fɔlɔla Mezopotami ani Iran saan 3000 fan fɛ yani anw ka wati ka see.
Kobasini min ka surun kɔsɔbɛ anw n'ga bi kobasini kuraw ma wɔgɔbɛra Knossos masaso la.
Romu diinogo boliyoro ba ye Cloaca Maxima; a joli daminɛra saan Viɛmɛ kɛmɛsi yani anwka wati nali cɛ ani a bɛ baara kɛ hali bii.
Mejevali fɛɛrɛkalan ye masini nɔgɔmanw ka baara kɛ (ina fo levie, visi ni puli) faralen ɲɔgon ka baara kɛ minen gɛlɛmanw dilan, in'a fɔ burɛtiw, fɔnɔmansinw ani moturuw, ani kalansoba cogoya min bɛ hakilinaw laben ni ka'a jɛnsen ani lɔnniyaw kɛwalew.
Daminɛ ni Ruwayɔme ini ye saan 18ɛmɛ kɛmɛsi, liziniw ka fanga sɔrɔli kɛra wati ye lɔnnibaw bangeli fɛɛrɛkalanw, kɛrɛnkɛrɛniyala ciikɛli sira fɛ, dilani la, daman bo, nɛgɛbaara ani mogow ni minenw donili, min sabu bɔra funteni donni ani fɛɛrɛsira lizini cogoya kan la baarali jɛnsɛli ye.
Fɛɛrɛ cayali kɛra ssabu ye ka sobaw dilan ani kɛnɛ baw dugubaw kono munnu sigibaw sirilendo mɔtɛriw la yasa k'u donni an'u ka balow bɛ.
Saan 20ɛmɛ kɛmɛsi nanani a ka yɛlɛmaw ye.
Kunnafɔni fɛɛrɛw kɛra ɛntɛrinɛti bangɛli sabu ye saan 1980 tuma, min kɛra kurumu kari ye kunnafoni ma nin wati la.
Fɛɛrɛsirawni dilani kuluw ni joli kuluw suguya caman laɲinilendo ka dilani ni kolosili kɛ fɛɛrɛsira kuraw la, ani lizini dafalenw bɔra yasa ka dɛmɛ don ni ka ɲɛtaga dii kulu naataw ma minɛnw sira fɛ munnu kaɲi kɔsɔbɛ.
Taransimanitiw dalenbɛ tuma dɔ la ka fo fɛɛrɛsira ka laɲini ye ka gɛlɛyaw latɛmɛ, ani anbɛ bɛ min wele adamadenya cogo ye gɛlɛya wɛrɛ ye tɛmɛ kan ka kɛ min ma.
U b'a ɲini jabi te tɛmɛ min kan ni sosiyete la o ye ka kɛ fɛɛrɛsira matarafabaw ye ka yɛrɛsago kɛ kan ani hakilina ka kɛnɛya sira kan.
A b'a kono ka fɛɛrɛsira korofɔ cogoya min tɛ an bila gɛrɛfɛ cogoya sii la jagoya nalomaya la ɲɛtugu tama ni fɛɛrɛ sira ye wali, o kelen do, ka'a kɛlɛ see tannya kan.
Kɔrɔfoliw dow munnu bɛ mogo sogo fɛɛrɛsira kan bɛ sɔrɔ min jatɛlendo ni disitopiki kalan koromanw ina fo Brave New World, Clokwork Orange la Anthony Burgess ta ni Nineteen Eighty-four George Orwell ta.
Gala ka hinɛ korolensira donba min ye Neil Postman bɛ sosiyete munu bɛ baara kɛni minɛnw ye ani munnu bɛ baara kɛni fɛɛrɛsiraw bo ɲɔgon na u bɛ munnu wele "tɛkinopoliw," sosiyetew munnu fɛɛrɛsira hakilina ka ca ani lɔnniya munnu bɛ gɛrɛfɛden kan wali kɛwale wɛrɛ ina fo korolen siraw kanu la, nafaw ni mogoya kɛ cogo.
Nikolas Kompridis a yɛrɛ ye sɛbɛn kɛ kɔlɔlɔw munnu bɛ fɛɛrɛsira kuraw kan, in'a fɔ genetiki ka hakili diya, nanofɛɛrɛsira, sɛntetiki biologi ani roboya.
Fɛɛrɛsira sɛbɛn kɛla dɔɔ ye Hubert Dreyfus, min ye gafɛw sɛbɛn in'a fo On the Internet ani What Computers Still Can't Do.
A ka gafɛ kono, Jared Bernstein, sɛgɛsɛgɛlikɛla ba dɔɔ Center on Budget ani Policy Priorities kono, bɛ siga don hakilina min bɛ masiniya ko fo, ka ta see fɛɛrɛsiraw yiriwalila, u seen bɛ gɛlɛyaw la sugu baaraw soro la.
A bɛ baarakɛni hakilina fila ye yasa ka mogow lason a taa ma.
Bari, masiniya be fɛ ka baaraw lɔyɔro ta n'ga faman baaraw la ɲinilendo sabu u bɛ fɛɛrɛbaaraw dafa ani bolola baraw "munnu mago bi janto la, kiricogo ani hakilimaya" u lɔyoro tali ka gɛlɛn masiniw fɛ.
Fɛɛrɛsira minɛlendo tuma dɔ la cogoya gɛlɛn, Hughes fɛ, "fɛɛrɛsira ye ɲɛsɔrɔ cogoya min bɛ mogonifing ka hakili diya ko fɔ".
U y'a bila u kɔnɔ tuma dɔ la ka fɔ fɛɛrɛsira koroni ka nɔgon ani nin hakilina siga kan ka kɛ a la.
Solitisimu ye hakilina ye ka fɔ mogoya gɛlɛya bɛ bi see ɲɛnɛbo ni fɛɛrɛsira ye ani kɛrɛnkɛrɛniyala ɛntɛrinɛti.
Benjamin R. Cohen ani Gwen Ottinger u kumana fɛɛrɛsira kɔlɔlɔ suguyaw caman kan.
Ka baara kɛni fɛɛrɛsira nɔgoman o fana ye bagan suguyaw dɔɔw jogo ye mogow taa kofɛ.
Dilani seko ani ka baara kɛni minɛnw ye a jatɛlendo kamini lawale in'a fo cogoya jonjon ye Homo kɛ cogo la.
Saan 2005, sini ɲɛsigiba Ray Kurzweil tun ye fɛɛrɛsira ka siniɲɛsigi bɛ kɛ "GNR yɛlɛma" camancɛ genetiki kan, nanofɛɛrɛsira ani roboya, roboya min nafa ka bon ni u saba bɛ ye.
Mogɔw ye hakilimaya dɔ yira ka taa GNR yɛlɛmali.
Dow miriyaw la ko roboya ka siniɲɛsigi bɛ nani hakili diya min tɛ biyologiki ye a tɛmɛlen bɛ mogo kan.
Nin siniɲɛsigi bɛ bɔlenniya caman yira ka faara ɔbisɔlɛsansi hakilina labɛni kan, ka sɔrɔ, ɔbisɔlɛsansi labɛni jatɛlen do in'a fɔ jagoli "tiɲɛlen fɛɛrɛsira.
Genetiki sɛgɛsɛgɛla, mɔgɔw kɔnɔ bɛ sɔrɔ cogoya dɔɔ la genetiki ka hakili diya.
Dɔw miriyaw ye genetiki ka hakili diya bɛ la baara yasa ka kologɛlɛya dii mogɔw ma wali k'u kisi pewupewu ka bɔ bana dɔw ma.
Siniɲɛsigi baw ka mirinaw ye nanobotiw ka fɛɛrɛsira bɛ mɔgɔw dɛmɛ ka fen la baara molekiliw danna ani atomiki.
Nin tabolo la, min ka baara bana, "mɔtɛri" bɛ kuma mitɛri masini kan, o kɔrɔ kɛlɛkɛ minɛn min tun ye baara kɛ kɛlɛ la (misalila, katapiliti).
Masini wɔrɔ nogoman fɔlɔtaw munnu donnendo kɔrɔn kɔrɔ gɛrɛfɛ.
Ka baara kɛni kɔrɔtali ye o daminɛla fɔlɔfɔlɔ a bɛ saan 5000 bɔ ɲɔgon ko Kɔron Gɛrɛfɛ, yɔrɔ min a tun la baara lendo peseliminɛn nɔgɔ dɔ la yasa ka fen baw b'u nɔ la ezipiti koro ka fɛɛrɛsira la.
Visi, masini labanw nɔgɔmanw dilanɛnw, bɔra siɲɛfɔlɔla mezopotami la neyoasiriyɛni wati la (911-609) yani.
Ka kɛ firauna Djosèr ka baarakɛlaw ye, a ye hakilina dilan ni ka piramidi Djoser jɔli jatɛminɛ (piramidi degeremanw) Sakara la ezipiti kɔnɔ saan 2630–2611 faan yani.
Kusiti mɔgo fɔlɔw ye sipeow jɔɔ munnu bɛ siranɛgɛ sii la ka taa 3700 ani 3250 yani.Bulumeri ni furnɛ janw u luw fana dilana 7ɛmɛ kɛmɛsi tuma yani Isa nali cɛ Kusi la.
Arisimɛdi ka dilaniw dɔw ani Antisitɛri kɛ cogo bɛ dɔnni baa ko fɔ bolisenw teliya wali episikoloido, tabolo jonjon fila masiniw ka laɲini munnu ye dɛmɛ kɛ ka suma sin tɛrɛn dilan masiniw ka naali, ani u bi kɛ ka baara kɛ bi fana yoro caman na in'a fɔ roboya ani mobili baara.
Gari dilan masini tun ye jenny hakilina munumun kan, min tun ye ɲɛta baa dɔ ye lizini dilani kɛlɛ daminɛla 18ɛmɛ kɛmɛsi tuma.
A ye donkilidala nani cogoyaw fɔ, ka fɔlikɛlaw faara kan munnu dɛmɛlendo ni masini bara labenen ye, yɔrɔmin u bɛ see ka folisen suguya caman fɔ ani dundun Fɔlisenw cogo caman.
Baara nunu kɔfɛ, an yun t'a miri ka fɔ kalansobaw ye baara nafa ba sɔrɔ fɛɛrɛsira kan.
Bajalan dilani tun ye baara laben kalani nafamanba lizini baara daminɛ tumaw.
A le tun ye masini donba karamogo ye fana min kun ka kɛnɛ ani fisiki lɔnni tigi don.
Smeaton fana nani yɛlɛma ɲumanw tilɛn k'a kɛ ka Newcomen diiwilimotɛri.
Samuel Morland, matikaramɔgɔ ani fenkuradilanba min ye baara kɛ pɔnpew kan, ye sɛbɛn dow to sɛbɛnfura bon min bɛ Vɔkali la gwaniya pɔnpe dilan cogo kan Thoma Savery ye min kalan.
Nɛgɛ ferela Thomas Newcomen, min ye gwaniya masini pisiton man jagotaa fɔlɔ dilan saan 1712, a ma lɔnniya kalan foyi kɛ.
Ni dilaniw ye nɛgɛ songɔ jigin, ka nɛgɛ boli sira sokan taa ani pɔn nɛgɛman taali nɔgɔya.
Masini gwaniya caya sen fɛ fanga man, fanga ni gwaniya masiniw giriya jatɛ cɛ kɛra batɔ gwaniya man ka faraa tɛrɛn dilani nɔgɔya.
Lizini ka sangawili nana masini munnu minɛnw ye nɛgɛw ye, o kɛra sabu ye ka masini minɛw caya.
Lizini ɲɛsilen fɛɛrɛw u la yiriwala 19ɛmɛ kɛmɛsi tilancɛ fɔlɔ tuma.
Amerikɛnw ka jamajatɛ min kɛra saan 1850 ye "ɛngeniyɛri" baara jatɛminɛ ani a mogo jatɛ bɛn na 2000 ma.
Saan 1890, ɛngeniɛri 6000 de tun biyen sivili la, damanbaara, masinibaara ni kuranbaara.
Kurankalan jɔsenw saanw 1800 tuma ye Alessandro Volta ka baaraw, Michael Faraday, Georg Ohm ani dowɛrɛw ka faara kumabaranin kuranman dilani saan 1816 ani kuran motɛriman saan 1872.
Sanfɛ pankuru lɔnnikalan bɛ kuma dilani hakilina ka aeronɛfu dilan, ka sɔro sanfɛ pankurun kɛnɛ ye kumakan kura min bɛ kalan seen nin bɔɲa ka taaga yoro jan ka tila ka kabakolo masiniw dilani fara a kan.
Tariku kunda, bajii kalani ani daman kalani ye baara bolo kɛrɛnkɛrɛnew ye.
Ɔ sabu la masinilɔnniba caman bɛ k'u dege baara sseen kuraw la u sii baara bɛ la.
A tɛ bɔli kɛ tuma caman yasa ka ɲuman dilan, a kan nafa wɛrɛw fana ɲɛ.
Genrich Altshuller, kunafoniw faralen ɲɔgon kan jonjonw dow kan, y'a ka fo benkanw de ye fɛɛrɛsiraw "lɔnniya fitini filanan" lawaleyali sabu ye, ka sɔrɔ fo lɔnniya baa la, hakilina ɲuman ye min bɛ sɔsɔlibaa ban min kɛra gɛlɛya nin sabu ye.
Sɛgɛsɛgɛliw bɛ jigifaa dii fenw ka ɲɛ yiralila.
Baarakɛ yɔrɔ baarakɛ minɛn koro kofɛ, baarakɛ minɛn wɛrɛw bi yen munnu bɛ tilen ni masini ye (fɛɛrɛsiraw munnu bɛ dɛmɛ ni masini ye) kɛrɛnkɛrɛnniyala masinikalan.
A bɛ masini karamɔgɔw dɛmɛ ka suguyaw dilan 3D, ja dilanenw 2D ani u dilan cogow fɛrɛw.
Ka nunu kunafoniw bɛ sɔrɔ u labɛn lendo logisiɛl dɔɔ fɛ munnu bɛ janto kunafoni dii taw la.
Ni a kɛcogoya yɛrɛyɛrɛ ye jɛɲɔgonya bɛ ka tilen ka kɛ ka ni jamakulu, seko ni lɔnko ani adamaden ka tagabolo.
Ɛngeniyeri porozew bɛ se ka kɛ fɔ ɲɔgon sabu ye.
Ɛngeniyeri lɔyoro ka bon yɛlɛma kono kɔsɔbɛ ani mɔgɔya ka ɲɛta la.
Nin bɛ see ka kɛ sɔrɔ gɛlɛya caman sabu ye ka faara poliki kolonw kan, ani yɛrɛdonbaliya gɛlɛyaw kan.
Lɔnniyakaramɔgɔw uluw fana bɛ see ka ɛngeniyeri baaraw kɛ, ina fɔ sɛgɛsɛgɛlikɛ minɛnw dilan wali suguya fitiniw dilani.
A fɔlɔ, a bɛ baarakɛ yoro munnu fiziki sigisenw wali simiw fana bɛ a la, n'ga gɛlɛya nunnu ɲagamilendo, ka soro gɛlɛyaw yɛrɛ ka gɛlɛn a fura kɛli ka sɔrɔ.
Fɔlɔ bɛ famuyali ɲagami mati sariya dɔ la ka sɔrɔ filanan bɛ yɛlɛmaw donniw suma ani ka fɛɛrɛsira dilan.
Fiziki karamɔgɔ mago bɛ ka do faara a ka kalan kan ani nafaman.
Misali dɔ ye ka baara kɛ ni apɔrɔsimasion jatiden faraɲɔgonkan ye Navier-Stokes ka ɲɛfɔli kɛ aerodinamiki ta cogo aeronɛfu sanfɛ, wali ka baara kɛ ni fen banew ka fɛrɛ ye yasa ka gɛlɛyaw jati fen ɲagaminew kɔnɔ.
Masini karamɔgɔw b'u sinsin fenkura kɛli ni fenkura dilani kan.
Hakina kan ka waleya ni ka baarakɛ, a kɛcogo, a bɔɲɛw ani a ka jabiw cogoyaw bɛ la kan ka don.
Ɔ sabu la u ye matematiki kalan, ka fiziki kalan, ka simi kalan, ka biyolozi kalan ani masini baara kalan.
Lɔgɔtɔrɔya kura bɛ se ka farikolo baara caman kɛ farikolo minɛnw dilani sabu kaman ani a bɛ se ka farikolo ka baara tiɲɛ in'a, misali la, minen mi bɛ bila zɛmɛ nɔ la ani munnu bɛ dusukun la ɲɛnɛmaya.
A yɔrɔ fila bɛ bɛ furaw ɲini bi diɲɛ gɛlɛyaw la.
Ɛngeniyeri minɛ cogo wali "minɛ cogo ɛngeniyeri" ye baara nin donniba kɛ cogo min kun silendo ɛngeniyeri baara ma wali lizini ka ɛngeniyeri ma.
Ɛngeniyeriw munnu ye yɛlɛma donnibaw ye kan ka lɔnniya ba sɔrɔ sariyaw lawaleyali la ani lizini pisikolozi fɛrɛsira ani baara labencogo.
Masini keguya (IA) ye keguyaw munnu jirala masiniw fɛ, min ni adamadenw ka keguya tɛ kelen ye wali baganw.
AI sɛgɛsɛgɛli ye a daminɛ ni ka hakilina caman munu tɛ kelen yebila ɲɛnɛmaya kono, ka kungolojɛmɛ ladege, ka ɲini ka mogow ka gɛlɛyaw famu, ka sira kelen taa, ka lɔnniyaw hakilinaw bɛ faraɲɔgon kan ni bagan jogo ladegeli.
Lawale laɲiniw ɲinini la IA la bɛ sɔrɔ famuya cogola, lɔnniyaw minɛcogo, fɛɛrɛ sigilisen kan, degeli, kumakan kalani, famuya cogo seko ka fen bo a nola ani ka fenw labaara i sago la.
AI bɛ a sɛmɛ ɛnfɔrimatiki kan, hakili lɔnni, kumakankalan, filozofi ani kalan sira wɛrɛw.
Masini hakilina kalani wali "min ka kan" daminɛ la ni filozɔfiw ye ani matematiki karamogow lawale taw.
Church-turing ka sɛbɛn, ani bɔkalamaw tuguɲogonnaw nerobiyolozi la, kunafoni hakilina ka faara sibɛrnetiki kan, ye ɲinikɛlaw bila ka hakili masiniman dilani ɲɛɲIni.
Munnu ye sigi kɛ Allen Newell (CMU), Herbert Simon (CMU), John McCarthy (MIT), Marvin Minsky (MIT) ani Arthur Samuel (IBM) u kɛra sigibagaw ni AI ɲinini ɲɛmɔgɔw ye.
AI sigibagaw bolomadalendon siniɲɛsigi kan: Herbert Simon delila ka fɔ, "masiniw bɛ na see, yani saan mugan cɛ, ka baara sugu bɛ kɛ mogo bi see ka mun kɛ".
Dɔ bɔra ɲɛtagaw tan ani saan 1974, ka jabi kɛ Sir James Lighill ka kunadali ma ani amerikɛnw ka sigika fɔ tintili kan yasa ka porozɛw nafamanw dɛmɛ, ameriki gɔfɔrneman ni biritanikiw u ye ɲinini filɛliw jɔ AI la.
Saan 1985, AI sugu tun sera tɛmɛ dolari miliyari kelen kan.
Ɔridinatɛriw munnu ka telin, aligoritimikiw fisayaliw ani ka kunafoni caman sɔrɔ kɛra ka ɲɛtaga kɛdegeli sira kan ani yeta la; degeli fɛɛrɛsiraw sonjuya ba jabiw la ye a daminɛ ka see sɔrɔ seere jonjonw saan 2012 fan fɛ.
AI ɲinini tilan fanfitiniw munnu bɛ fadeniyaw la tuma dow la u bɛ dɛsɛ ka kuma u ni ɲɔgon cɛ.
Ɲinini tun sinsilendon sariyasun saba kan: Carnegie Mellon kalansobaa, Stanford ani MIT, in'a fo a ɲɛfɔra sanfɛ cogo min, u kelenkelen bɛ ye a ka ɲinini fɛrɛ dilan.
U ye u ka baara wele tɔgɔ caman na: misali. ka kɛ a ye, yoroyira, sinsilen jogo kan wali yiriwali.
Matematiki ɲɛfɔli kumakan kɛra baara kɛ ɲɔgonniyabaa sabu ye baradaw donnew (in'a fo matematikiw, nafasɔrɔsira, wali ɲinini baarata).
An bɛ don min iko bii, sɛgɛsɛgɛliw jabiw bɛ see ka jatɛ tuma dɔ la ani wati dɔ la (cogogɛlɛn) ka segin a kan.
Nin aligoritimu nunnu tɛ bɔli kɛ yasa ka hakina gɛlɛya baw ban sabu u "delina jɛnsɛ ka tugu ɲɔgon na": u sumayara kɔsɔbɛ ka tuguɲɔgon na gɛlɛyaw cayali senfɛ.
Fenw cɛ la lɔnniya sun dafalen hakilina ɲuman bɛ soro: fenw, tigiyaw, suguyaw ani fenw ni ɲogoncɛla; kobaw, waleyaw, cogoyaw ni watiw; kunw ni kololɔw; lɔnniya lɔnniya kan (an bɛ min don tow ka lɔnniw kan); ani yoro wɛrɛw munnu ma laben ten.
Misali la, no kono nana kumaɲɔgon ya do la, mogow bɛ a miri tuma bɛ bagan min jaɲa bɛ bolokuru bɔ ka donkili da ni ka paan.
A bi in'a foye tɛ tiɲɛ ye wali galon ye ten cogo min laɲinilendo hakililafɛn fɛ.
ɲinini porozɛw munnu bɛ ka lɔnniya dafalenw faaraɲɔgon kan lɔnniyaw hakilina ɲumanw (misali la, Cyc) bɛ ɛngenieri ɔntoloziki hakilisigi baara ba de laɲini - u kan ka jɔɔ, bolola, hakilina gɛlen ɲɔgon fɛ.
U mago bɛ cogoya la ka sini filɛ - ka diɲɛ kɛ cogo misali dilan ani ka see ka sini kɛ cogo fɔ u ka waleyaw bi na yɛlɛma don - ani ka see ka sugandiliw kɛ munnu bɛ dɔ fara nafa kan (wali "songo kan") sugandiliw munnu bɛ soro.
Nin bɛ baara kɛla de ko fɔ min bɛ see ka k'a sigida kiimɛ ni sinikanw fo ani ka deli a la in'a fo a ka kiimɛ ta cogo fɛ.
Lɔyoro tagamasiɲɛ bɛ kɛ yasa ka yira fen di bɛ kulu jumen na, a bɛ kɛ no porogaramu ye fenw misaliw do ye suguyaw caman taa.
Ɛnfɔrimatiki degeli hakilina bɛ see ka degedenw kiimɛ ɛnforimatiki gɛlɛya fɛ, misalitalan gɛlɛya fɛ (jabiw daa sorolen) wali hakilina wɛrɛw caya kan.
Sisan hakilina caman bɛ baarakɛni ko-okiransi siraw ye kumaw yasa ka sɛbɛniw kumacogow misaliw dilan. "
Jatɛminɛ kuraw ka jabiw PNL kan bɛ see ka nunnu fɛrɛsiraw bɛ faraɲɔgon kan ani dɔwɛrɛw, u bɛ laɲini ɲuman soro tuma dow la gafefura kan wali gafesɛben kan.
Robo kura min bɛ tama, no kɛnɛjɛ fitini bɛ a bolo, min tɛ bɔ a nɔ la ani yeta, bɛ see ka sɔrɔyoro yira ni ka ka sigiyɔrɔ tamasien bɔ; ka soro, sigiyɔrɔ min bɛ falenfalen, in'a fo (andosikopi la) banabatɔ ka ɲɛnakiliyoro, bɛ gɛlɛya baa ko fo.
Misali la, viritiɛli baarakɛlaw dow labennen don ka kuma in'a fo kumaɲɔgonya cogo hali ka yɛlɛko tulonw kɛ; o bɛ u dɛmɛ ka tiin jogo taa mogoya fɛko seen fɛ, wali nogoya kɛ mogo ni masini ka don ɲɔgon na.
Tagabolo keguman be see ka famu ni hakilina nɔgon ye ani cɛɲumaniw (in'a a ka kan cogo min wali ka do faara kan)?
Wali an n'ga baara kɛ ni aligoritimiw munnu bɛ ɲɛnɛbɔ cogo kelen "hakilimayala" (misalila, fɛrɛw munnu mankɛnɛ ten) n'ga u be see gɛlɛya soro o fili kelenw bolo dɛsɛw kera munnu na mogo ka miriya bɛ munkɛ.
Stuart Russell ani Peter Norvig ye kɔlɔsiliw kɛ ka fo ko sɛgɛsɛgɛlikɛlaw tilan bɛ "IA kan u tɛ jɔrɔ ni hakilina jabi min bɛ AI kan no porogaramu bɛ baara kɛ, u tɛ jɔrɔ ka don ni aw b'a wele hakilidiya ɲɔgon wali hakilidiya yɛrɛyɛrɛ."
Hakili kura bɛ see ka bɔɲa ka taga a fɛ ani ka tɛmɛ mogow kan kɔsɔbɛ.
Masinibaara ni baara soro cɛ ka gɛlɛn.
Tiɲɛli jatɛminɛw bɛ falenfalen kosɔbɛ; misali la, Michael Osborne and Carl Benedikt Frey ka jatɛminɛw kono ko Etat-unis 47% baaraw bɛ "farati baa" kono masini baara sabu la, ka soro OCDE ka sɛgɛsɛgɛli ko 9% baaraw doron de minɛlen bɛ ni "farati baa ye".
Kun taala jan na, lɔnniyakaramogow ye a laɲini ka tɛmɛni do fara baarakɛlaw kan ni ka do bɔ faratiw la munnu bɛ bɔɔ masini kuraw la.
A ka gafɛ la Superintelligensi, filozɔfu Nick Bostrom ye hakilina dii ko masini hakili diya bɛ na gɛlɛya lasee diɲɛ kono.
Boston fana ko ka diɲɛ dambesiraw yira a ɲɛma AI do la min bɛ ɲɛfɛ.
A ka gafɛ kono Human Compatible, AI ka sɛgɛsɛgɛli kɛla Stuart J. Russell ye i kan bɔ Bostrom ka hamina ko dow la ani ka fɛɛrɛsira do dii yasa ka masiniw dow dilan munnu nafa ka bon sinsilen danabaliya kan ani mago don baliya mogonifinw la, ka degeli don ni see dili a kunjugu kan.
Lɔnnibaw ka hakilina masini ka keguya kan ka dɔgon, ani fan baa munnu ka sira b'a la ani munnu ka sira tɛ KA siran AI na taa min bɛ tɛmɛ mogo kan kɔsɔbɛ.
Facebook tigi, Mark Zuckerberg, miriya "k'AI bɛna fen caman baw ɲumanw dayɛlɛ," in'a fo ka banaw kɛnɛya ani do fara mobiliw ka latanga u yɛrɛma.
Musk bɛ dɛmɛ don cakɛdaw munnu bɛ baarakɛ masiniw ka hakili diya kan in'a fo DeepMind ani Vicarious "yasa ki hakili tɔ fen min bɛ ka masini ka hakili diya kan.
Ɲininiw nin kɛnɛ ni kan mago bɛ masiniw basigila, yɛrɛdon baara kɛlaw masinilamanw, masini hakilidiya teriya sira kan ani kuma ɲɔgonniyaw mogonifin ka sariyasun do dilani fɛnɛ bɛ seen na.
Wati sera ka sariaya fara kan hali n'a kɛra masini dow kan.
Sɛgɛsɛgɛli masiniw ka jogo kan ka kan yasa ka hamina kow do nogoya min bɛ kɛnyɛrɛyew ko fo - an bɛ see ka fo masiniw ka baara k'u yɛrɛye hakilina a kana see nin cogoya bɛ la ye siranw bɛ sababuw ye min bɛ masiniw ka hakili diya ko fo.
Mogow man kan tɛ k'a bila u kun na ka fo masiniw bɛ anw minɛ ka ɲɛ sabu foye tɛ a yira k'u b'u kɔnɔnagwɛ anw ga famuya cogo la, min ye fanga soro ni anw biyolozi ye kɛrenkɛrenniyala (AIs tɛ min tilan).
Ɲanala do yasa ka fɛrɛ soro ni na ye ka jigiya soro ka fo AI fɔlɔ min ka kegun tuma caman ye 'AI Teriman' ani a bɛ see ka AIs naa taw wɛsɛkɛ.
Ne hakilila jɔrɔli bɛ bɔ filibaa la ni an dɛsɛra ka danfara ye baaraw mun kɛra sisan bɛ ɲɛna AI kan kɛrenkɛrenniyala ani gɛlɛya baa ka se ka hakili diya dilan min bɛ a fɛ ten ani min bɛ hinɛ."
Ka kow sigiseenkan jatɛlen don ni fen min ka kan fan dow ka AI koɲumalɔn ani ka janto faratiw mun bɛ a kono.
Nin baaraw bɛ ben bɛ gɛlɛya kelen ma min daminɛ la Frankenstein Mary Shelley taa, yɔrɔmin adamaden ka fen dilanen bɛ kɛ siran fen ye a dilan bagaw ma.
Isaac Asimov ye robotiki ka sariya saaba senben gafɛ caman kono ani tarikuw, a kuma bɛ "Miltivaki" ka jabɔ ɔridinatɛri keguman-baa o tɔgɔ kelen bɛ min na.
1980 saanw kono, sekoyirabaarakɛla Hajime Sorayama ka jabɔ Seksi Robo a pɛntiri la ni ka yira jama la Japon, mogo dan cogo bɛ la ani fari nɛgɛman fasa yɛrɛw ani fo kɔfɛ, gafɛ "the Gynoids" baara kɛra ni a ye wali kɔnɔnasurukuli jadilalaw fɛ, Geoge Lucas b'a la ani dilani kɛla wɛrɛw.
Biyotekinolozi ye biyolozi ka kɛnɛ ba ye, min bɛ baara kɛ ni nin man fenw ka fɛrɛsiraye ani farikolo fanw yasa ka faleni kɛ wali ka fenw dilan.
Amerikan Chemikal Sosiyety bɛ biyoteknolozi minɛ in'a fo ka baara kɛ ni farikolofanw ye, fɛɛrɛw wali biyolozi fɛɛrɛsira lizini caman fɛ ɲɛnɛmaya lɔnni degeli ani do farali minɛnw songo kan ani farikolofanw in'a fo tubabu furaw, danni fenw ani bagan.
Biyo-ɛngeniyeri ye ka baara kɛ ni ɛngeniri ka sariyasun ye lɔnni korow tisis kan, seliliw ni molekiliw.
Biyotɛkinolozi teliman sababu la, ciikɛla fɔlɔw ye sugandili kɛ ni sɛnɛkɛ ni sɛnɛkɛ fɛnw munnu bɛ ben yoro ma, munnu bɛ sɔrɔ boɲa, ka balo caman sɛnɛ yasa ka jama dɛmɛ min bɛ ka caya ka taa.
Nin baara labɛnsiraw fana taara dolo labɛnni teliyali hakilina kono.
Nin tabolo fɛ, gilisidiw munnu bɛ sumankisɛw la u yɛlɛmara ka kɛ alikɔliw ye, in'a fo etanɔli.
Hali nɔ kumuli labɛnsira ma see ka famu ka ban yani Louis Pasteur ka baaraw ka kɛ saan 1857, kuma bɛ baara fɔlɔ min kɛra ni biyotɛkinolozi ye yasa ka dumini fen yɛlɛma ka kɛ fen wɛrɛ ye.
Nin manaw ye dɛmɛ kɛ folo sugandili hakilina Darwin ta.
Saan 1928, Alexander Fleming penisilini muazisiriw dilan.
MOSFET (masini min bɛ baarakɛ nɛgɛ-okisidi-tɛmɛyoro dɔnni) a dila na Mohamed M. Atalla fɛ a lee ni Dawon kahng fɛ saan 1959.
BioFET fɔlɔ ye masini min bɛ fiɲɛ bila kɛnɛ iyonw bɛ see mun la (ISET), min dila na Piet Bergveld fɛ saan 1970.
Saanw 1980 camancɛ la, BioFET wɛrɛw dilana ka ɲɛ, in'a fo FET min bɛ gazi sama (GASFET), FET min bɛ bisili sama (PRESSET), masini simiki baara lan (ChemFET), ISFET ɲɛjɔyoro (REFET), FET yɛlɛmalen anzimatiki (ENFET) ani FET fen tɛ see min na yɛlɛma len (IMFET).
Sɛnɛfɛnw bamayɛlɛmali ka kɛ taji ye o ɲinini cayali bɛna kɛ kibaru duman ye sɛnɛ fɛɛrɛ tigilamɔgɔw ma, ni Kuranko baarada ye etanɔli tali bɛ se ka dɔ bɔ petɔrɔli mafɛnw talila ni fɔ 30% sani san 2030.
TCE: Enzeniyɛri min bɛ fɛnw dila, (san 816), 26–31.
Misali wɛrɛ ye jiri minnu bɛ falen jiri wɛrɛw la olu dilanni ye ka wili sigida kɛrɛnkɛrɛnnenw na fɛn dilannenw bɛ sɔrɔ yɔrɔ min.
Faan wɛrɛ fɛ, a labaara dɔw ye fɛn binkɛnɛma fɛrɛ ye ka fɛnɲɛnama misɛnninw sen don a la walasa k'a sanuya ani ka dɔ bɔ nɔgɔ la.
Ka fara ɔrimɔniw yiriwali kan, selili jubaw, farikolo tangalanw, siRNA ni bana sɛgɛsɛgɛliw.
A kɛcogo dɔ ye ka kisɛw dilan ka ɲa min bɛ sigida cogoya juguw kun ja ma yɔyɔw la, min bɛ tali kɛ ko kuraw la, sɛnɛ kɛcogo fɛɛrɛw ni nafolomafɛnw marali.
Farimakozɛnomiki kun ye ka fɛɛrɛ hakilimaw labɛn walasa ka furakɛli kɛcogo ɲuman sabati, ka ɲɛsin cɛya ni musoya ma, walasa ka se ka baara kɛ kosɛbɛ ni kɔlɔlɔ fitininw ye.
Bibi in na dantan fɛnw labaari bɛ se ka kɛ ka fura kɔrɔlenw dilan nɔgɔyala ani sɔnkɔn dumanna ka tɛmɛ fɔlɔ kan.
Du kelen mɔgɔw sɛgɛsɛgɛli b'a to a ka dɔn ciyɛn bana minnu bɛ se k'u minɛ, ani a bɛ se ka kɛ sababu ye fana ka den bangebagaya dɔn (ba ni fa minnu bɛ joli kelen na) wala a ka c'a la a tigi bɛnbakɛw.
Kuma caman sɛgɛsɛgɛli bɛ kɛ walasa ka yɛlɛmaw sɔrɔ minnu bɛ tali kɛ banaw la minnu bɛ sɔrɔ ciyɛn fɛ.
Dantan fɛnw labaarali isiniw bɛ se ka dɛmɛ do suma lakanani na don nataw la ni dugu sɛnɛ baloko ɲuman n'a ka ɲɛtaa sabatili ye.
Diɲɛ sɛnɛfɛnw dugukolo 10% de dannen tun do ni GM sɛnɛfɛnw ye san 2010.
O fɛɛrɛw ye sira di sɛnɛfɛn kuraw ma ani kɔlɔsili ba sumaw bɔyɔrɔ kow la min tun bɛ kɛ fɔlɔ ni fɛɛrɛw ye i n'a fɔ sɛnɛfɛnw sugandili ni u sɛnɛcogo caman.
Olu dilannen don walasa u ka se ka u yɛrɛ tanga banakisɛw ni binfagalanw ma ani balocogo ɲumanw.
Nga o bɛ la, aramadew kunfinw ka dogo ka temè siyantifikiw kan min ba fo ko GM dumunifɛnw kaɲi.
Nka, banbagaciw ye GM sɛnɛfɛnw kɛlɛ dugukolo caman kan, iko sigida haminankow la, wala GM ka sɛnɛfɛnw dilannen lakannen do, wala ni mago bɛna se GM sɛnɛfɛnw ma walasa ka diɲɛ dumuniko mago ɲɛ, ani sɔrɔko jɔrɔw minnu lawulila ka sabu kɛ ko nin fɛnɲɛnɛmaw ninnu lakananen ni sariya ye min bɛ hakilila baaraw lakana.
Danfara bɛ GMOw ka sariyasun la jamanaw ni ɲɔgɔn cɛ, o danfara fanba bɛ kɛ Ameriki jamana ni Erɔpu jamana ni ɲɔgɔn cɛ.
Erɔpu Jamanaw ka tɔnba bɛ danfara don sɔnni na ka ɲɛsin sɛnɛ ma UE tɔnba kɔnɔ ani sɔnni na ka ɲɛsin ladonni ma ani ladilanni.
ka c’a la, wari bɛ sara a kɛ cogo kelen-kelen na san duuru kɔnɔ o kɔfɛ, a ka kan ka lakuraya ɲɔgɔndan sabu fɛ.
Kilonaz ye taabolo ye min bɛ kɛ ka fɛnɲɛnamaw kelen-kelen dilan ni ADN kelen ye walima ni ADN ye min ni ɲɔgɔn cɛ ka surun, wala Ala ka danfɛ wala mɔgɔw ka fɛn dilannenw fɛ.
A bɛ baara kɛ ni sɛnɛ fɛnw caman sɛgɛsɛgɛli ye ani baarakɛcogo ɲumanw k’a bɔ du kelen bolo nɔ la ka taa bila poroteyini caman ba dilanni na.
A daminɛ na, ADN min ka di, o ka kan ka bɔ ɲɔgɔn na ka ADN tilayɔrɔ dɔ di min bonya bɛ bɛn.
Kuntuguda kɔfɛ, talikɛla ni nafa donni a la bɛ don farikolo yɔrɔw la.
Farisoko kalali fɛɛrɛ nafama bɛ deli ka kulonazi kɛ bonda kɛrɛnkɛrɛnnenw na farikolo siraw fɛ min bɛ talikɛ baara kɛlila ni farikolo kulonazi anow ye (silɛndiri).
O kɛcogo in bɛ weele fana ko "kulonaz ɲinini" wala "furakɛli kulonaz".
Furakɛli kulonazi bɛ kɛ ni denkisɛw dilanni farikola la ni jigiya ye, ka banaw furakɛ i n' a fɔ sukarodunbanaw ni ɲinɛni banaw.
Kun min na SCNT bɛ kɛ ka kulonazi kɛ o ye ko farikolo sokow bɛ se ka sɔrɔ nɔgɔya la ani ka u ladon laboratuwari la.
Oosite bɛna jaabi di farikolosoko yɔrɔ danfaralen na, o cogo kelen na a tun bɛna kɛ ten ka ɲɛsin lawa farikolosoko yɔrɔ danfaralen na.
Farikososko tun bɛ se ka labaara o yɔrɔnin bɛɛ la wala k'a mara laboratuwari la walasa ka baara kɛ n’a ye kɔfɛ.
O bɛ kɛ sababu ye ka denkisɛ kelen dilan.
O kɔfɛ, den minnu sɔrɔla ka ɲɛ, olu bɛ bila minna falentaw kɔnɔ, i n' a fɔ misi walima saga ka ɲɛsin foro baganw ma.
Nafa wɛrɛ ye SCNT jatelen iko fura dɔ ka fɛnɲɛnama suguya minnu bɛ farati la n'u bɔ tɔ don ka olu kulon.
O den kisɛw la saba dɔrɔn de sera ka balo ka se u bangili ma, ani kelen dɔrɔn de sera ka balo fɔ ka se kɔrɔya ma.
Nka, san 2014 na, ɲininikɛlaw tun bɛ ka kunnafoni di tɔrɔli ɲali hakɛ kan min ye wolonwula ka se seegin ma tan kɔnɔ ani san 2016, Kore jamana ka baarakɛda dɔ min bɛ wele ko Sooam Biyotɛki, a fɔra k'o tun bɛ ka den kisɛ 500 la tɔrɔ tile kɔnɔ.
Yɛrɛlabukun min tɛ kafoɲɔngɔnya sira ye fɛn ye min bɛ kɛ a yɛrɛ ma fɛnɲɛnama caman fen, jiri fanba ni fɛnɲɛnama dɔw fana sen bɛ o la.
Misali la, Erɔpu erezɛn sɛnɛna dɔw bɛ yɛrɛlabukun kofɔ minnu jɛnsɛnna san ba fila ni kɔ kɔnɔ.
Jirisunw caman, jirimisɛnnu, ɛrɛzɛnsunw, jirifurakunbaw, ani binjugu wɛrɛ minnu bɛ falen san o san bɛ yɛrɛbukun kuluw dilan u yɛrɛ ma.
Jiriw la, paritenozenɛzi kɔrɔ ye denkisɛ yiriwali ka bɔ fan tɔrɔ bali selili kɔnɔ, ani ye apomikisi taabolo yɔrɔ dɔ ye.
O yɛrɛbukun ɲɔgɔnna tɛ kelen ye tigitigi ka da a kan farikolo yɔrɔ dɔw bɛ se ka falen falen u ka ADN fitini na.
Denkisɛ dilannen cɛtigɛli walima denkisɛ filanin, fɛɛrɛ dɔ min bɛ filanin kelenw da ka bɔ denkisɛ kelen na, tɛ jate cogo kelen ye i n’a fɔ yɛrɛbukun kɛcogo wɛrɛw.
Doli ka denkisɛ dilanna ni selili tali ye ka don saga denso kɔnɔ.
A ka yɛrɛlabukun kɛra Roslin Institute la Ekɔsi jamana kan biritaniki dɔnnikɛlaw Sɛri Iyani Wilimiti ni Keiti Kanpubɛli fɛ ani a ye a ka ɲɛnamaya kɛ yen kabini a wolotuma san 1996 fɔ ka taa a bila a saya la san 2003 la o y'a sɔrɔ a ye san wɔɔro ye.
Doli nafa bonyara jama kunda barisa cɛsiri y'a jira ko joli kelen minanw ka bɔ balikuw ka selili kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ la, min dabɔra ka kulu fitinin danfaralen dɔrɔn jira a ka joli kelen kan, bɛ se ka labɛn kokura ka kɛ farikolo kura ye pewu.
Baganw ka yɛrɛlabukun fɔlɔ (min nana ni saga Doli ye) a tun bɛ se ka den 29 sɔrɔ fan tɔrɔ ta 277 la, min ye sagaden saba sɔrɔ bange la, min na kelen balola.
A kɔlɔsira ko hali ni yɛrɛlabukun fɔlɔw tùn kɛra ni toriw ye, tori yɛrɛlabukunen kumaba kelen ma kɛ fɔlɔ ka bɔ selili kumaba dɔ la.
Nka, ɲininikɛla wɛrɛw, i n’a fɔ Iyani Wilimiti min ye kuiu ɲɛminɛ min ye Doli ka yɛrɛlabukun kɛ ka ɲɛ, b'a fɔ ko Doli ka saya joona k'a sababu kɛ ninakili bana ye tun tɛ tali kɛ gɛlɛyaw la minnu sɔrɔla yɛrɛlabukun bara kɛcogo la.
Soviyetikiw ka dɔnnikɛlaw Shailakiyani, Veperenɛvi, Siviridova, ani Nikitini olu ye ɲinɛ "Masha" labukun.
A bɛ tali kɛ filaninw dilanni na kosɛbɛ.
Wulu: Sunopi, Afiganisitan wulu cɛman dɔ fɔlɔ labukunna (2005).
Jila sigi: Samurupa kɛra jila sigi fɔlɔ ye ka labukun.
Ɲɔgɔmɛ: (san 2009) Injazi, ye ɲɔgɔmɛ fɔlɔ ye min labukunna.
Bakɔrɔn: (2001) Worodugu-Tilebin A&F Dɔnniyakɛlaw sera ka bakɔrɔn fɔlɔ labukun minnu bɛ baara kɛ ni muso baliku ka selili ye.
A kɛra Sinuwa jamana na san 2017, ani a ye kunnafoni di zanwuye kalo la san 2018.
Nkɛlɛni sen-fiman: (san 2020) san 2020 la, dɔnnikɛlaw kulu dɔ ye muso dɔ labukun, n'o tɔgɔ ye ko Willa, min sara san 1980w cɛmancɛ la ani a ma bɔnsɔn ɲɛnama si to.
A tɛ tali kɛ hakilina jɛlen na ani filani minnu bɔlen olu sɔrɔli.
Kabini sisan, dɔnnikɛlaw ŋaniya tɛ ka mɔgɔw labukun ani u dalen b'a la k'u ka jaabiw ka kan ka baro caman lawuli sariyaw ni bɛnkanw kan diɲɛ mago bɛ minnu na ka ɲɛsin labukunni sariyaw tali ma.
Hali ni o miiriya caman bɔra diinɛ de la, ɲininkali minnu lawulila labukunni kan bɛ ka kɛ mɔgɔ gansanw fana fɛ.
Labukunni kɛlɛbagaw jɔrɔnako ye ko fɛɛrɛw ma yiriwa fɔ ka lakana sɔrɔ ani ko a bɛ se ka kɛ ko mɔgɔw bɛ sama a tiɲɛnni kama (min bɛ na ni hadamaden bɔnsɔnw ye farikolo yɔrɔw ni farikolokisɛw tun bɛna bɔ min na), ka fara jɔrɔ kan ka ɲɛsin mɔgɔ bukunnenw ma cogo min na u tun bɛ se ka don denbayaw kɔnɔ ani jamana kɔnɔ n'u bɔra.
O fana bɛ wele ko "Labukunni lasakonen".
O ɲɛtaa ninnu ye jigiya di ko nin fɛɛrɛ ɲɔgɔnna (ka baara kɛ ni ba nɔnabilaw ye ka bɔ fɛn suguya wɛrɛ la) bɛ se ka kɛ ka fɛnɲɛnama tununenw labukun.
Saan 2002, joli kelen barakɛlaw Ɔsitarali jamana Fɛn Kɔrɔ Mara Yɔrɔ y'a fɔ k' u ye ADN ɲɔgɔn ladege ka bɔ tilasini na (Tasimani jaraminɛ jara), o waati la a tun tununna ka se san 65 ɲɔgɔn ma, ka polimerazi nɛgɛ juru ta waleyali la.
San 2003, a siɲɛ fɔlɔ la, bagan tununnen dɔ, Pirine ibɛkisi min kofɔra sanfɛ o labukunna, Centre of Food Technology and Research of Aragon la, ka baara kɛ ni farikolokisɛ lajalen lasakon kɔnɔ ka ɲɛsin golo lajɛtaw ma ka bɔ san 2001 na ani sokɔnɔ bakɔrɔn kɔnɔ nuguw la.
"Когда вернутся мамонты" ("Waati min Mamow Seginna"), san 2015 feburuyekalo tile 5 (a bɔra sɛtanburukalo tile 6 san 2015) Gɛlɛya wɛrɛ ye Mamo labɛnnenw baloli: ɲiminikɛ baganw bɛ u jigi da ɲɔgɔndɛmɛ kan ni mikrobiyɔta kɛrɛnkɛrɛnnenw ye u furu la dumuni yɛlɛmali ka ma.
O kosɔn, dɔw y’a fɔ ko a bɛ se ka kɛ ko a tun bɛ kɔrɔ joona ka tɛmɛ bagan wɛrɛw minnu wolola u yɛrɛ ma, ikomi a sara joona kosɛbɛ saga dɔ la a san wɔɔrɔ.
Nka, kɔnɔtiɲɛ joona ani den bangenenw bɔnɛw ka ca hali bi labukun na ka tɛmɛn yɛrɛ bange kan walima den sɔrɔli dɛmɛnnen (IVF).
Labukunni hakilina, kɛrɛnkɛrɛnnenya la hadamaden labukunni, ye dɔnni suguya caman jira nsiirinw baara la.
Baara caman bɛ hadamaden ka dafɛn dilannen jira fɛɛrɛ dɔ fɛ min bɛ kɛ ka seliluw falen ka bɔ bu walima ADN dɔ la; a ɲɔgɔnnabɔli bɛ se ka kɛ yɔrɔnin kelen, walima bɛ kɛ hadamadenw ka denkisɛw falenni fɛ dɔɔni dɔɔni kɔnɔbara dilannenw kɔnɔ.
Nsiiri filimuw i n' a fɔ The Matrix ani Star Wars: Tako II-Attack of the Clones ye hadamaden tɔrɔbaliw ka ko kɛlenw jira u bɛ ka yɛlɛma izini ba kunda sari nɛgɛmaw la.
Nimoro dɔ tara Karili Cericili fɛ jabarani ko la, baarakɛɲɔgɔnya dɔ la BBC ni HBO Films cɛ.
A lamɔna tuma bɛɛ ni siga ye kanuya ko la ka bɔ a ba yɔrɔ, ani min tun ma bɔ fosi la ani min sara sani san 9.
San 1976 Ira Levini ka gafe The Boys from Brazil ani a ka san 1978 filimu labɛnni, Zozɛfu Mɛngele ye labukunni taa ka Adɔlufu Itilɛri ɲɔgɔnnaw dilan.
Doctor Who la, siya wɛrɛ mɔgɔ min bɛ ni kɛlɛkɛminɛnw ye, kɛlɛkɛ danfɛw minnu bɛ wele ko Sontarans o jirala san 1973 tako caman filimu na min tɔgɔ ye ko "The Time Warrior".
Sɔrɔdasi labukunnen o hakilina ka lamɔ ɲɔgɔn fɛ kɛlɛ ka ma o yera ko kura "The Doctor's Daughter" la (san 2008), waati min na Dɔgɔtɔrɔ ka ADN kɛra ka muso kɛlɛkɛla dɔ da min bɛ wele ko Jeni.
Kazuo Ishiguro ka san 2005 gafe min tɔgɔ ye ko Never Let Me Go ani san 2010 filimu ladamuni bɛ sigi tariki wɛrɛ kɔnɔ min kɔnɔ hadamaden bɛ labukun walasa ka farikolo yɔrɔw di mɔgɔ ma minnu wolola u yɛrɛ ma dɔrɔn, hali n a y'a sɔrɔ u ye mɔgɔ dafalenw ye.
San nataw gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Cloud Atlas ani a nɔkanta, maanaw dɔ la kelen sinsinnen bɛ dilanni kɛla labukunnen dɔ kan min tɔgɔ ye Sonmi~451, kelen mɔgɔ miliyɔnw na min lamɔna "kɔnɔbara dilannenk" dɔ kɔnɔ, min dabɔra ka baara kɛ kabini a bange waati.
Filimu Us kɔnɔ, waati dɔ la ka kɔn san 1980 ɲɛ, Ameriki jamana gofɛrɛnaman bɛ Etazini jamanaden kelen-kelen bɛɛ ɲɔgɔnna da ni laɲini ye ka baara kɛ n' u ye ka u ɲɔgɔnna fɔlɔw kɔlɔli, minnu bɛ tali kɛ voodoo pupew la.
Nin waati in na, labukunenw bɛ balana kɛlɛ dɔ tikɛ ani k'u jija ka bɛɛ fagaba dɔ kɛ u yɛrɛ ka jamanadenw na minnu tɛ a kalama.
Zɛniw bilala ka ta danfɛn suguya kelen kɔnɔ, danfɛnw fɛ (ka farikol taransizeniki), ani Hali masayaw cɛma.
Kafonɲɔgɔnya inziniyɛriw ka kan ka zɛni bɔ tɔw la u b'a fɛ ka min do farisoko la k' a fara ɲɔgɔn kan ni fɛn wɛrɛw ye minnu bɛ bɔ mɔgɔw la, walawalali ani dabilalikɛla yɔrɔ ani tuma caman na, a bɛ kɛ taamasiyɛn ye min bɛ se ka sugandi.
Ɛribɛri Boyɛri ni Sitanle Kohɛni ye farikolo fɔlɔ bamayɛlɛma joli sira fɛ san 1973, banakisɛ min bɛ se ka banakisɛ­fagalan kanamisini kɛlɛ.
Bagan fɔlɔ bamayɛlɛmalen joli sira fɛ ka kɛ jagofɛn ye o tun ye GloFishi (san 2003) ye ani bagan fɔlɔ bamayɛlɛmalen joli sira fɛ ka jate dumuni fɛ tun ye AquAdvantage somɔn ye san 2015.
Fungi kɛra ɛnziniyɛri ye ni nin laɲini kelenw ye kosɛbɛ.
Laɲiniw bɛ sen na walasa ka zɛni juguw bɔ yen ka bɔ banakisɛw la ka se ka banakisɛw kunbɛ furaw dilan.
A fanba ye ɛnziniyɛriw ye minnu bɛ sɔn binfagalan ko ma walima fɛnɲɛnamaw kɛlɛlan.
A ka c'a la baganw bamayɛlɛmali ka gɛlɛ kosɛbɛ ani u fanba bɛ ɲinini dakun na hali bi.
Baganmara bɛ yɛlɛma ni sɔrɔ na sira nafama hakilina ye i n' a fɔ caya hakɛ, sogo ka ɲɛ, nɔnɔ dilan cogo, banaw kɛlɛli, ani baloli.
Hali ni hadamadenw ka zɛni furakɛli fɛn kura hali bi, a kɛra sababu ye ka jiginnibanaw furakɛ iko farikolo tangacogo jugumanba faralen ɲɔgɔn kan, ani Lɛbɛri ka fiɲe bangela.
Jɔrɔnanko wɛrɛw ye kuntilenna ni sɛbɛ ye ka ɲɛsin ɲɛmɔgɔ sariya tigiw ma, dumuni min ma yɛlɛma banakisɛ donni o la, balo sɔrɔcogo kɔlɔsili, ɲɛnamaya yamaruya li ani dɔ ka hakililata taali ka baara kɛ n'o ye.
Jamanaw ye sariyaw ta walasa ka o gɛlɛya ninnu kɛlɛ.
Joli ko ɛnzeniyɛri ɲɛfɔli ba dɔ fana la, lamaɛfɛnw sugandili ni fɛɛrɛ wɛrɛw ni mɔgɔ ka sugandili ye.",
Misali la, sɛnɛfɛnw triticale tun yiriwara kosɛbɛ laboratuwari dɔ la san 1930 la baara kɛ ni fɛɛrɛ suguya caman ye walasa k’a ka zenɔmu yɛlɛma.
Bi biyofɛɛrɛ bɛ walawala ɲɛfɛ iko "Asidi nukiliki fɛɛrɛw min bɛ kɛ kɔnɔ, o la asidi deɔkisiribɔnukiliki (ADN) min bɛ ɲɔgɔn sɔrɔ kokura ani asidi nukiliki pikiri seliluw kuntilenna fɛ wala farisoko, wala seliliw faralen ɲɔgɔn ka tɛmɛn denbaya jɛkulu kan."
Ɲɛfɔliw bɛ tali kɛ taabolo kan ka tɛmɛ dilan fɛn kan, min kɔrɔ ye GMOw ni-GMOw tɛ minnu na, olu bɛ se ka kɛ ni joli kelenw ni fenotipiw ye minnu ni ɲɔgɔn bɔlen don kosɛbɛ.
A bɛ gɛlɛyaw fana lawuli i n'a fɔ taabolo kura bɛ ka yiriwa.
Bonda kelen ɛnjiniyɛriw ka kan ka zɛni in bɔ ɲɔgɔn na u b'a fɛ ka dòn farikolo jatigila la.
O kɔfɛ, zɛni bɛ fara ɲɔgɔn kan ni joli kelen fɛn wɛrɛw ye, o la yiriwala ani kuncɛla yɔrɔ ani taamasiyɛn dɔ min bɛ se ka sugandi.
ADN bɛ don baganw ka seliliw kɔnɔ ni pikirifitini ye, a bɛ se ka pikiri kɛ yɔrɔ min na ka tɛmɛn selili fitini talan fɛ k'i tilen ka don nuwayo la, wala banakisɛ­fagalanw tali fɛ.
Jiriw la nin bɛ Kɛ ka tɛmɛn bu bonya fɛ.
Laada la, fɛn kura min bɛ sɔrɔ jamu fɛ donna a kɔnɔ joli kelen toyɔrɔ fɛ.
Nukilisi minnu dilannen don ni ɛntɛrinɛti ye, olu denbaya naani bɛ yen: meganuklɛziw, zinki finkili nukiliw, taransikiripisiyon lawaleya li iko effector nucleases (TALENs), ani Cas9-guideRNA sitɛmu (a bɔra CRISPR kɔnɔ).
San 1972 Paul Berg ye ADN ɲɔgɔndan molekili fɔlɔ da tuma min na a ye ADN fara ɲɔgɔn kan ka bɔ warabilen ka banakisɛ dɔ la ni sagaden banakisɛ ta ye.
Banakisɛ minnu sera ka don pilazimidi la o kɔfɛ a sera ka kisi kanamisini ɲɛ kɔrɔ.
San 1974 Rudolf Jaenisch ye sosɛti dɔ da min jiginna ka kɛ fɛn ye ni jamana wɛrɛw ka ADN donni ye a den kɔnɔ k’a kɛ diɲɛ kɔnɔ bagan fɔlɔ ye min b’a yɛrɛ sɛgɛsɛgɛ.
Ɲinɛw zɛni bɔra (a bɛ fɔ o ma ko knockout sosɛti) dana 1989 sàn na.
San 1983, jiri fɔlɔ min dilanna n'a jiri ɲɔgɔn ye walawalala Mikayɛli W. Bevani, Richard B. Flavell ani Mary-Dell Chilton fɛ.
San 2000, malo sanulama min falen don witamini A la tun ye jiri fɔlɔ ye min dilanna ni balo nafama caman sɔrɔli ye.
Insuline min bɛ bɔ banakisɛw fɛ, a tɔgɔ ye ko humulin, a yamaruyara ka bɔ kɛnɛ kan dumuniko ni furako ɲɛmɔgɔso fɛ san 1982.
San 1994, Kalizɛni yamaruyara jago siratigɛ la ka Flavr Savr tomati bɔ, dumuni fɔlɔ min yɛlɛmara ka bɔ dɔ wɛrɛ la.
San 2010, dɔnnikɛlaw ka bɔ J. Craig Venter Institute la y'a jira k'u ye banakisɛw ka bɔnso sɛntetiki fɔlɔ dan.
A bɔra Ameriki sugu la san 2003.
Zɛni ni kunnafoni wɛrɛw joli kelen kan ka bɔ farikolo suguya caman na bɛ se ka fara pilazimidi kan ka a don banakisɛ la ka ɲɛsin marali ni yɛlɛma ma.
Pilazimidi sumannen caman kɛ ka ADN sɛgɛsɛgɛli kɛ ka bɔ banakisɛw la nɔgɔyala.
Dɔnniyakɛlaw bɛ se ka fɛnw sɛgɛsɛgɛ nɔgɔya la ani ka jamu caman fara ɲɔgɔn kan banakisɛw kɔnɔ ka poroteyini kura walima minnu tiɲɛna ko da ani ka a nɔw kɔlɔsi nin bɛ sɔrɔ molekili suguyaw kan.
Banakisɛw kɛra ka dumuni dilan waati jan kɔnɔ, ani suguya kɛrɛnkɛrɛnnenw labɛnna ani ka sugandi o baara kama sannifeere siratigɛ la.
Banakisɛ minnu bɛ dumuni dilan olu fanba ye asidi lakiki banakisɛ ye, wa ɲinini fanba bɛ kɛ yen de joli kelen injinɛri dumuni dilan banakisɛw taara.
A fanba bɛ dila Ameriki jamana kan ani hali ni sariyasenw bɛ sen na ka sira di sɛnɛfɛnw dilanni ma Erɔpu jamanaw na, ka se san 2015 ma dumunifɛn si tɛ sɔrɔ banakisɛw fɛ bɛ yen sisan.
O kɔfɛ, banakisɛw bɛ sɔrɔ ani farikolojɔlifɛn ɲininen bɛ saniya ka bɔ u la.
O poroteyini caman tɛ se ka sɔrɔ walima sɔrɔli ka gɛlɛn cogoya dafalenw fɛ wa a ka gɛlɛ banakisɛw k'u minɛ o bɛ a to u bɛ lakana.
Fura kɔ fɛ u bɛ kɛ ka jiri tajiw dilan.
Hakilina dɔw ye kɔnɔn wo yɛlɛma o la u bɛ banakisɛ jugumanw tiɲɛ, walima ka banakisɛw kɛ ka falen wala ka dɔ fara anzimu dɛsɛlenw walima poroteyini kan.
Banakisɛw kɛli ka kɛ kulu ye bɛ se ka fɛɛrɛ kuntaalajan dɔ di, nka bɛ se ka lakana hamiw fana lawuli i n' a fɔ ɲɔgɔn sama sama banakisɛw ni adamaden fari cɛ tɛ faamuya ka tɛmɛ laada furaw kan.
A bɛ san kɛmɛ ni kɔ bɔ, banakisɛw bɛ ka labaara sɛnɛ la.
Ni ɲɛtaa sɔrɔli joli kelen ɛnjiniyɛri la, nin banakisɛ ninnu yɛlɛma-yɛlɛmara walasa ka dɔ fara baarakɛcogo ɲuman kan ani ka jatigila yɔrɔ bonya.
Pisedomonaw suguya minnu bɛ sɔrɔ banakisɛw fɛ bɛ na ni zɛli dabame ye ka ji yɛlɛma ka kɛ gilasi kuru ye u yɛrɛ lamini na.
Nafa wɛrɛ minnu bɛ sɔrɔ banakisɛ bamayɛlɛmalenw na dɔ ye biyoeremediyasiyɔn ye, yɔrɔ min na banakisɛw bɛ kɛ sababu ye ka nɔgɔw yɛlɛma ka kɛ a suguya ye min tɛ baga caman bɔ.
San 1980w la, seko ni dɔnko Jɔni Davisi ani joli kelen baarala Dana Boyidi ye alemakan taamasiyɛn yɛlɛma ka kɛ muso ta ye (ᛉ) ka kɛ kodi fila ye ka sɔrɔ ka don ADN sinsinni na, o kɔfɛ, o jirala Eshericiya coli kɔnɔ.
Ɲininikɛlaw bɛ se ka baara kɛ n’o ye walasa k'u kɔlɔsi ka da fɛn suguya caman kan; laɲini kɛyɔrɔ fana sen b' o la, ka hakɛ don, ani joli kelen jirali kuntaala.
Hali n’a y’a sɔrɔ fɔlɔ la, a bɛ kɔrɔbɔli dakunw na halibi, ɲɛtaa dɔw kɛra joli kelena furakɛli la ka zεni kolonw falen.
San 2018 in na, mɔgɔ hakɛ caman bɛ yen kɛnɛyako sɛgɛsɛgɛliw bɛ sen na, furakɛliw sen b'o la ka ɲɛsin ɛmofiliya ma, giliyobilasitoma, bana basigilen min bɛ wele ko garanulomatozi, fiborozi sisitiw ani kansɛri suguya caman.
Hɛripɛsi Sinpileksi banakisɛw bɛ banakisɛw dilan minnu ka doni tali se bɛ 30kb kan ani ka ɲɛfɔli kuntaalajan di, hali ni u ka baarakɛcogo man ɲi joli dicogo la ka tɛmɛ banakisɛw wɛrɛw kan.
Banakisɛ wɛrɛw minnu tara k'u kɛ banakisɛ talan ye dɔ tun ye alfabanakisɛw, filavibanakisɛw, ɲɔni banakisɛw, rhabidobanakisɛw, Niyukasitɛli banakisɛ, pɔkisibanakisɛw, ani pikoronabanakisɛw.
O tɛ nɔ bila banakisɛw ka banakisɛ sɔrɔcogo la, bɛ farikolo tangalan yɛrɛ yɛrɛ dɔ kofɔ wa sababu si t'a la k'u bɛ se ka k'u ka banakisɛ baarakɛ jɔyɔrɔ kɔrɔ fa.
Boloci min ka fisa ni tɔw bɛɛ Sɔgɔsɔgɔnijɛ ka ma, Bacillus Calmette–Guérin (BCG) boloci, bɛ lakana yɔrɔ dɔ dɔrɔn de di.
Boloci wɛrɛ minnu bɛ kɛ ni banakisɛ­tali ye, olu dabɔra ani caman wɛrɛw bɛ senna.
San 2004, ɲininikɛlaw ye kunnafoni di ko banakisɛ min bamayɛlɛmara joli sira min bɛ kansɛri banakisɛw ka yɛrɛɲini kɛcogo nafa bɛ se ka fɛɛrɛ wɛrɛ di ka timɛriw faga.
Nin banakisɛ in pikirila jiri lemurufaralama la ka sitirisi jiribana kɛlɛ min tun ye dɔ bɔ lemuru bɔli la ni 70% ye kabini san 2005 la.
Banakisɛ minnu bamayɛlɛmara joli sira fɛ min b'a to bagan min tara o ka na se ka bange den sɔrɔ baliya fura fɛ dilanna sɛgɛsɛgɛlikɛyɔrɔ la ka fara dɔw wɛrɛw kan.
Bayɛlɛma joli sira fɛ kaɲɛsin mkisoma banakisɛ laɲini kɛra walasa ka Erɔpu kungo kɔnɔ zozan lakana Ibɛri jamana kɔnɔ ani ka dɛmɛ don ka sariyaw sigi sen kan Ɔsitarali.
A bɛ se ka kɛ ka bakiterifaziw dila ka poroteyini bamayɛlɛmalenw jira u ɲɛda la ani k' u fara ɲɔgɔn kan cogo kɛrɛnkɛrɛnnenw na (fɛɛrɛ dɔ min bɛ wele ko fazi jiracogo).
Ka ɲɛsin iziniw ka baaraw ma, fununan bɛ banakisɛw nafaw fara ɲɔgɔn kan ka Kɛ farikolo kelen ye min yɛlɛma yɛlɛmali n'a bonyali ka nɔgɔn ni poroteyini bayɛlɛmalen yiriwalen ye.
Dɔ ye dɔ fara malolakitiki fariya ɲa kan k'a sɔrɔ tɔ kelen in bɛ a dilanni bali ka bɔ etili kaarbamati faratilen dilan fɛnw ma.
Cogo min nɔgɔ ni banakisɛ tɛ kelen ye se min bɛ u ye o ye k'u bɛ se ka firifiriniw minɛ hali n'u bɛ kɛnɛ kan ka ɲɔgɔn dan baarakɛcogo ɲuman na ni fɛnɲɛnamafagalanw ye.
Cogo min nɔgɔ ni banakisɛ tɛ kelen ye se min bɛ u ye o ye k'u bɛ se ka firifiriniw minɛ hali n'u bɛ kɛnɛ kan ka ɲɔgɔn dan baarakɛcogo ɲuman na ni fɛnɲɛnamafagalanw ye.
Fɛɛrɛ wɛrɛ ye ka farikolojɔli dumuniw fara torisigilan kan min bɛ sumayabana jɛnsɛnni bali wala Pilasimodiyɔmu bɛɛ labɔ ɲɔgɔn fɛ.
Jiri caman bɛ se ka falen ɲɔgɔn na k'a jira ko selili kelen ka bɔ jiri kɔgɔlen dɔ la bɛ se ka tigɛ ani ka kɛɲɛ ni ko bɛnnenw ye.
Ɲɛtaabaw kɛra bu bonyali la ani jiri selili tabolow la ka kɛɲɛ jiri caman ye o sababu kɛra cogoya yiriwali sara la.
Farikolo modɛli ba dɔ wɛrɛ min ni joli sira dilan ni bɛ tali kɛ o ye Arabidopisis thaliyana ye.
Sɛgɛsɛgɛli la, jiriw bɛ dilan walasa ka dɛmɛ kɛ ka joli sira ko dɔw dɔn.
A tɛ iko yɛlɛmali, joli sira dilanni b'a to i ka se ka i ka laɲini wuli ka sɔrɔ i ma joli sira jɔ farikolo la.
Fɛɛrɛ wɛrɛw dɔ ye joli sira sama ka taa dɛmɛ kɛla dɔ ma ani k'a lajɛ min bɛ na kɛ ni a jirala kosɛbɛ, ka joli sira dɔ jagoya k'a yɛrɛ jira yɔrɔ suguya caman na wala walawalali yɔrɔ suguya caman.
Jiri cɛɲuman fɔlɔ minnu yɛlɛmara joli fɛ olu fari ɲɛgɛn yɛlɛmara.
Jiri cɛɲuman fɔlɔ minnu yɛlɛmara joli fɛ o dɔ ye Kirisantemɔmu ani Petunia.
Papayi ringisipɔti banakisɛ ye papayi jiriw tiɲɛ Hawaii jamana na san kɛmɛ mugannan na fɔ ka taa se ko papayi jiriw gerefelenw ye banakisɛ­fagalanw sɔrɔ minnu bɛ se ka bana in kɛlɛ.
Sɛnɛfɛnw bɔnsɔn filanan ka laɲini tun ye ka fɛnw ɲɛ ka taa a fɛ tuma caman na ni balo nafama kɛcogo yɛlɛmali ye.
GM sɛnɛfɛnw bɛ dɛmɛ don ni sumanw tigɛcogo ɲuman baara ye ni fɛnɲɛnamaw ka degun dɔgɔyali ye ka dɔ fara balofɛnw nafa kan ani ka muɲu abiyɔtikiw degun suguya camanw kɔrɔ.
GM sɛnɛfɛnw fanba bamayɛlɛmara ka se ka binfagalan sugandilenw kɛlɛ a ka ca a la gilifɔsinati walima gulufɔsinati bɛ kɛ k'a dilan.
Mɔgɔ damadɔ bɛ baara kɛ ni joli fɛnw ye min bɛ kɔdi kɛ ka ɲɛsin jiriw ka balofɛnw ma minnu bɛ kɛ ka fɛnɲɛnamaw faga.
GM sɛnɛfɛnw kɛmɛsarada la, jogo wɛrɛw tun tɛ kelen bolo, minnu ye banakisɛ­fagalanw dili ye, ka kɔrɔbayali lasumaya ani ka jiriw dilan cogoya caman.
Jiriw ni jiri seliliw minnu bamayɛlɛmara ka ɲɛsin biyofarmasiw dilanni ma bioreactɔruw la taabolo do min bɛ wele ko farmingi.
Fura caman fana bɛ sɔrɔ jiriw nafama na ani sira minnu bɛ taa n'u ye u dilanni na tun bamayɛlɛmara wala u bila yɔrɔ falenna ka taa jiri suguya wɛrɛw la walasa k'u hakɛ caya.
Ani fana u tɛ farati caman lase mɔgɔ ma bana k'i minɛ.
Boloci sɔngɔ ka gɛlɛn ka dilan, ka taa ni a ye, ani ka a mara, o la, ka kɛ ni kɛcogo ye min b'a to u ka se ka dilan sigida la tun b'a to faantan caman ni yɔrɔ minnu bɛ yiriwali sira fɛ ka se k'a sɔrɔ.
Ka mara jiriw la, o bɛ dɔ bɔ musaka kuntaala jan na iko u bɛ se ka jɛnsɛn cogo min na k' a sɔrɔ u mago ma jɔ yɔrɔ sumalen na, u mago tɛ ka saniya, ani u bɛ basigi sɔrɔ waatijan kɔnɔ.
Kabini 2018 sàn na, bagan sàba dɔrɔn de bamayɛlɛmara joli fɛ sɔn kɛra minnu ma Etazini bɛɛ la.
Kanada: Brainwaving Bagan fɔlɔ minnu bamayɛlɛmara joli fɛ sɔrɔra banakisɛw ka ADN pikiri fɛ denkisɛw la ani ka sɔrɔ ka denkisɛw don musow la.
CRISPR-Cas9 joli sɛgɛsɛgɛli yiriwali tabolo i n' a fɔ cogoya teli ani sɔngɔ nɔgɔn ka seliliw sun falen kelen ye, waati hakɛ min bɛ mako ɲɛ k'o tila fila ye ka bagan joli kalaman bamayɛlɛmalen joli fɛ ko yiriwa.
Ɲinɛ bamayɛlɛmalenw joli sira fɛ de kɛra baganw ye minnu tara ka caya biyomedisini ɲininiw na, bawo u sɔngɔ man gɛlɛn ani a ka nɔgɔn ka baara kɛ ni a ye.
San 2009 la, dɔnnikɛlaw y' a jira k'u sera ka joli fɛnw yɛlɛma gɔn sifaw la (marimosɛtiw) a siɲɛ fɔlɔ tun ye nin ye.
Bisili basigilen kɛra saga la, lɛ la, ani bagan wɛrɛw la.
Adamaden ka alpha-1-antitrypsin ye farikolojɔlifɛn wɛrɛ ye min bɔra bakɔrɔnw na, k'a kɛ hadamadenw furakɛli la ni o dɛsɛ ye.
Lɛ fokofoko ka bɔ lɛ bamayɛlɛmalen joli sira fɛ la bɛ ka jate ka u ta ka don adamadenw na.
Baganw dilannen don walasa u ka bonya joona ka kɛnɛya sɔrɔ ani ka banaw kunbɛn.
GM lɛ dɔ min tɔgɔ ye ko Enviropig, o dabɔra ni filanin in ye hadamadenw furakɛli la ni o dɛsɛ ye.
O bɛ se ka kɛ nafalan denbaw ma minnu tɛ se ka sinji bɔ min tɛ se ka sinji nka u b' a fɛ u denw ka sinji sɔrɔ ka tɛ ji ma dumuni kan.
Ladilikan dɔw dira ko joli sira dilanni bɛ se ka kɛ sababu ye ka baganw kisi tununi ma.
A kɛra ka banaw furakɛ minnu bɛ sɔrɔ joli fɛ i n’a fɔ farikolo tangalanw faralen ɲɔgɔn kan kosɛbɛ, ani Lebɛri ka amaurosisi bangen senfɛ.
Joli sira furakɛli bɛ na ni yɛlɛma sugu sugu ye Ka kɛɲɛ ni ciyɛn ye, min ye haminankow lawuli dɔnniya jɛkulu kɔnɔ.
Jila fɛn mara ye baara ye min bɛ ka yiriwa, sisan, jɛgɛ minnu bɛ dun, min bɛ o tilancɛ di diɲɛ fan bɛɛ la.
Jɛkulu caman bɛ ka jɛgɛ fitiw yiriwa walasa ka nɔgɔ ye ni farikolojɔ fɛn yeleku ma nɔrɔli ye joli sira fɛnw na minnu bɛ labaara ni nɔgɔw sɔrɔli ye.
A yiriwara fɔlɔ jɛkulu dɔ la kelen fɛ ka nɔgɔ kɔlɔsi, nka sisan a bɛ jɛgɛ jago la min bɛ kɛ ka fɛnw masiri, min y'a kɛ bagan fɔlɔ ye min bamayɛlɛmara joli sira fɛ, ka kɛ forobafɛn ye i n' a fɔ sokɔnɔbaganw tuma min na san 2003 a donna feereli la Etazini kɔnɔ.
Jɛgɛ fitiniw ye misali ye fɛnɲɛnamaw ka ɲɛtaa taabolo la, bangeko kura, joli sira, kɛcogo, banaw kɛcogo ani u baga sɛgɛsɛgɛli.
GM jɛgɛw dilanna ni dɛmɛ kɛlaw ye, min bɛ kɛ sababu ye ka hɔrumɔnu labonya kojugu walasa ka baara kɛ ni a ye jilafɛnw izini na ka dɔ fara yiriwali teliya kan ani ka se ka dɔ bɔ jɛgɛminɛ degun na kungo kɔnɔ taw la.
A ye sariyasenw ka yamaruya sɔrɔ san 2015, GMO dumuni fɔlɔ min tɛ jiri ye, n’a bɛ feere.
Dɔrɔsvfila kɛra ka mɔgɔw bɔsɔn kalan ani ciyɛn, denkisɛ ka ɲɛtaa, kalan, ɛcogo, ani kɔrɔya.
Soso minnu bɛ se ka sumayabana kɛlɛ olu dilanna sɛgɛsɛgɛlikɛyɔrɔ la ka joli fɛn dɔ don a kɔnɔ min bɛ dɔ bɔ sumayabana yiriwali la ani ka sɔrɔ ka baara kɛ ni homingi andonikilezisi ye ka o joli jɛnsɛn joona cɛ kulu cɛma (min bɛ wele ko joli sira).
Fɛɛrɛ wɛrɛ ye ka fɛnɲɛnama den sɔrɔ bali ta, yɔrɔ la min cɛw bamayɛlɛmalen joli fɛ ka kɛ cɛ kɔ bɔ len ye ni cɛ den sɔrɔ la bɛ ɲɔgɔn dan kɛ, ka dɔ bɔ jama caya la.
Fɛɛrɛ in den sɔrɔbaliya ta bɛ tali kɛ min lajɛra sosow la, min na cɛw bamayɛlɛmara joli fɛ min bɛ muso wololen bali ka kɔrɔbaya.
O la, kɔri la tumu orozi la ma bɔsɔn dɔ min tun balila ka den sɔrɔ aradiyasiɔn fɛ bamayɛlɛmara joli fɛ ka poroteyini bileman yeleku ta jiramin n'a to sɛgɛsɛgɛli kɛlaw ka se k'u kɔlɔsi.
A bɛ se ka kɛ fana ka baara kɛ ni mana bɔli ye ka poroteyini nafama wɛrɛw dilan.
GM sɛ min bɛ Kanuma fura kisɛ dilan, anzimi dɔ min bana sumamanw furakɛ, a ka fan na tɛmɛna Amiriki sariya ka yamaruya kɔnɔ san 2015 la.
Laɲiniw bɛ sena ka dilanni kɛ joli sira fɛ walasa ka Ɔsitarali jamana tori belebelebaw kɔlɔsi.
A fana ka nɔgɔn dɔɔni nematodiw bamayɛlɛmalenw basigilenw dilan ani RNAi fana ye baarakɛ minanw la belebele ba min bɛ ta k'u bɔsɔnw kalan.
Nematodiw bamayɛlɛmalen tun tara ka banakiɛw kalan, baga, banaw, ani ka fɛn nɔgɔmaw dɔn na sa.
Tumu pɛtɛlen bɛ se k'u yɛrɛ lasegin u cogo kɔrɔ la ka bɔ selili kelen na.
Tumu joli jalen, kɔkɔji da tumu, bamayɛlɛmara.
Zenetiki doniya baara minè dilanifɛn ka yiriwali daminɛna san, Asilomar, Kaliforni la.
Benkan sebɛ ba do de bɛ ka yelemani ɲɛmaya ta, ka mara, ani ka organizum min dancigo yelemana fɛnw de kɛ ka baara kɛ.
O kely caama mɔgɔ bɛ a ɲini jamana sariya jamaw ka sira di oluma wala ma sariya tabolokewalew.
Diɲatigè tasira kelen bɛ ka se ka a ɲini ka don farati min bɛ OGM keli la ani danfɛn tɔ laboratuwari baarkelaw ani a jeɲɔgɔn ka ma.
Jamanaw ka tɔgɔw te kelenye ka dakɛɲew wele wa a be se ka kè u ka laɲiniw te keleye fɛn min be se ka kɛ dakɛɲe wo dakɛɲe kama.
misaliya la, sɛnɛfɛn min te dum o ka lajèli te kɛ ni dumuni lakana mɔgɔw ka ɲɛmɔgɔw ye.
Jamana fan baw munu te OGM sɛnɛ kɛ bɛ ɲɛɲininiw kɛ ni aye.
Tuma min OGM damadɔw dron de sabatira ni sariya ye sɛnɛ kama Eropu Jekulu kɔnɔ OGM dow sabatira jamana wɛrɛ fereli kama sabatili sira tabolo.
Ameriki politiki tɛ sinsin taabolo kan kosɛbɛ iko jamana tɔw, a bɛ faratiw lajɛ minnu bɛ se ka sɛgɛsɛgɛ dɔnniya siratigɛ la a bɛ baara Kɛ ni hakilina ye min bɛ taali kɛ ɲɔgɔnna.
Sariya sigibagaw ka kuma barikaman kelen ye walima prodiw bayɛlɛmani dɔkɔtɔrɔ fɛ kanga tɔgɔ sɔrɔ u damana.
Duminikelay, dilanikelaw biotechnologie baarayɔrɔw be kele kɔnɔ, jamana dilanikelaw, ani munu te jamana jekuluw ani siyantifikiw.
Geleya fan ba be keneya ni dugukolo lakanabaliya de kan OGM sababu.
Nga o bɛ la, aramadew kunfinw ka dogo ka temè siyantifikiw kan min ba fo ko GM dumunifɛnw kaɲi.
Genew bɛ boli GM sɛnɛfɛnw ni ɲogon cen ani sɛnɛfɛnw min bɛ bɛn a ma, min no fè dunafɛn binfagalaw cayara, o bɛ se ka kɛ farati ye ka binw bali ka saa ani bin danfɛnw.
Ka se ka si geleya dow ban OGM dow dilana min laɲini ye ka demè kɛ ka u ka jɛnsɛli dogoya.
Dugukolo ni sɛnɛ geleya wɛrɛw a bula biodiversite, fɛnɲɛnamaw fitiniw cayaliw (fɛnɲɛnamaw munu te ka ɲini) ani fɛnɲɛnamaw danfɛnw cayali.
Bt sɛnɛfɛnw ka hakɛw organizumu munu laɲinilente nafakan kera bè kunko ye waati min san 1999 sɛbɛni ye a ɲini ko u se ka nfirinfirininw bana.
Doniya selen ka aramaden dancogo yelema sabatilen sisan laɲini kɛrɛnkɛrɛnlɛni ka se ka don ni technologiyin bɛ na dan fo yɔrɔ jume, wala ma na bina kɛ yere.
Ɔkutɔburukalo San 2006 Rigor Ka Dilani Keli, Ye Sbatili Ni Ɲɛɲili Kɛ Dumuniw Kan Mi Bɛ Bɔ Ogm Baara Yɔrɔw La Ani Baara Yɔrɔ Munu Bɛ Ogm Kɛ Wala Ma Ka Fere, Genetiki Yelemali Dantemèli Nafaw, Wala Ma Binfagalaw Keli Ka Baara Kɛ Ni Glyphosatiye.
OGM u sera suguw kan ka sɔrɔ jama ma bɔ a kalama dumunifɛnw lakanali kama, ka se dumunifɛnw sirali kan kɔsayin la inafo misiw ka bana ani mankan wɛrɛw min la jamana sariyaw Eropu dilanifɛns kan, o kun dogoyara.
Genetiki doniya, u ba wele genetiki yelemali fana, walama genetiki kalali, oye ka organizumu gen kala ni biotechnolgi ye.
Dilani bɛ to ka kɛ ani ka o ADN do orgnizumu la min kan ka yele.
ADN kura kan ka do tan to, walama ka genom yɔrɔ do kɛrɛnkɛrɛn ka yen.
Rudolf Jaenish de ye GM fɔlɔ dilan waati mina aye ADN wɛrɛ do ɲinen do la san 1974.
Dumunifɛn munu ka gentiki yelemana ferela kabini san 1994, Flavr Savr tomati ka bilali waati la.
San 2016 sardin yelemani ni hormon dilani ferela.
Ni gen sugu dow gosila ɲogona o bɛ se ka danfɛn wɛrɛ dilan min ye ka aramaden bana kisè sugu dow ye.
Sɛnɛfɛn munu ka gen yelemana fereli ye sɔrɔ fɛn nafaw sabati Sɛnɛkelaw kama jamana caama la, nga a kera hakilina falen falen caama ye technologi kan.
Gen ka boli, hakè organizumu - ɲɛsi ma kɛ munu ma, dumunifɛn lajèli ani doniya jèya hakɛ fana kɔrɔ tala ka kɛ baara fɛn ye.
Ni ka teli kɔsɔbɛ, a bɛ se ka kɛ ka gen sugu bɛ do organizumu sugu bɛ la (hali munu te danfɛn sugu kelenye) ani ka gen munu maɲi bali ka fara ɲumaw kan.
Fura kisew, bolociw ani fɛn wɛrɛw sɔrɔla sɛnɛla ka bɔ organizumu doniya dilanaw ka baara la.
Biologi synthetiki ye doniya bolo dow ye min bɛ ka yiriwa o ye gentiki doniya taɲɛ ni ka danfɛn dilanen taa ka do organizumu kɔnɔ.
Ni genetiki fɛn dow taara ka fara danfɛn wɛrɛ kan, danfɛn min bɛ dan o la bɛ wele transgenetik.
San 1973 Herbert Boyer ni Stanley Cohen de ye transgenetik organizumu fɔlɔ dilan ni ka antibiotiki gen gelen do Escherichia coli bacterium joli la.
San 1976 Genetech, genetiki doniya baara yɔrɔ fɔlɔ, o sɔrɔla ni Herbert Boyer ni Robert Sawanson ye wa san kelen kɔfɛ o baara yɔrɔ ye aramaden proteyini dilan (somatostatin) E.coli la.
Insulini min dilana ni bakteri ye sabatira ka se ka bila bolo kan ni Dumunifɛn ni Fura kisew baara yɔrɔ min ye (FDA) ye san 1982.
Republique de Chine ye jamana fɔlɔ min ye transgenetiki sɛnɛfɛnw fereli dminè, ka banakisɛ do taba balolen la san 1992.
San 1995, Bt pomme de terre sabtira keneya ko la ka bɔ dugukolo lakana baara sariya yɔrɔ, o ye a sɔrɔ u sabatira ka bɔ FDA sariya bolo ka ban, o ye u ke sɛnɛfɛn binfura fɔlɔ min sabtira Etazini.
Genetiki fɛnw bɛ se ka ta ka bɔ ka kɛ gen wɛrɛw ani lajèli lakikaw ka sɔrɔ ka ɲinibaga ɲuman ɲini u kama.
Ni fɛnw be ka sama ka bɔ electrophorezi danfɛnw la.
Ni gen tigera ka kɛ kelenye a fara plasmidi kan ka sɔrɔ ka fara bakteri kan.
A bɛ ni la yɔrɔ min ba fisamantiya ani ka laban, min dilani kɛ ka ban.
Ni seko bɛ se ka yelemali kɛ ni dusumangoya ye (m.la. Kalaya walama kurank gosili), min bɛ ka hakili baaraw docogo bonya ADN la; ADN-talen bɛ se ka do ni genomu ye walama extrachromosomal ADN ye.
Falenfɛn fɛ ADN bɛ to ka kɛ ni Agrobakteriyom-keli yelemani ye, ka Agrobakteriyomu sankɔrɔta ni T-ADN yelemali ye ni de ba to gentiki minew donɲogoya bɛ kɛ u yɛrɛ ma ni falenfɛn kisew ye.
Falenfɛnw fɛ ni bɛ kɛ ni tisi sɛnɛ de.
Taamasiyan minɛ dow bɛ ka kɛ ka se ka selul munu yelemana ni selul munu ma yelema bɔ ɲogɔna.
Nunu bɛ se ka chromosomalu yɔrɔw sabati ani ka genu munu dona ka baara kɛ ɲogɔnaw kɛ.
Genetiki minew bɛ se ka kɛ ka yelemali kɛ tan to walama ka kɛ genomu sugandi la yɔrɔ sugandi la.
Genom sugandiw ka bonya bɛ se ka taa ɲɛ ni genomu dilani ye.
TALEN ni CRISPR ye munu bɛ ka kɛ ka baara kɛ ka caaya wa u kelen kelena bè ka nafa be a dama.
OGM munu fereli ka caa ni bɛyè o ye fɛnɲɛnama te se ka munu faga walama binfagala min bɛ sɛnɛ falenfɛnw toy.
Ɲiney ka hybridomaw, selulw bɛ munu farala ɲogon kan ka monoklonal faribaliyaw kɛ, o dilana ni genetiki doniya ka se ka aramaden faribaliyaw monoklon kɛ.
Genetiki doniya bɛ ka kɛ ka baganw ka suguya fana dilan aramaden banaw la.
O fen dow furaw bɛ se ka lajè ni ɲinɛ suguyaw la.
San 2015 banakisè do kera ka fara gen keneman do kan kamalen do ka wolo selulw la wolo bana dogoman do ye min sɔrɔ, epidermolyzi bulloza, ka se ka bonya, ka sɔrɔ ka wolo keneman do fara 80 kemela kameleni ka fari yɔrɔ munu man kenɛ kan ni bana ye.
Kɔnɔgan dow fana bɛ ko tchnologie te ka kɛ ka furakeli dron kɛ, nga ka se ka yelemali sankɔrɔta walama aramadeya yeeli tièniya, kɛnyɛ ya, doniya, cogoya walama kecogoya.
A ko npogotigi filaniw, Lulu ni Nana, wolola dogokun damadɔw yan ni u ka wati ka se.
Ni waati, germcogo yelemali dagalen tɛ jamana 40 kɔnɔ.
Bakteriw wari ma can, u falenli ka nɔgɔ, klonal, caya teliya la, wa u ka yelemali kan ka nɔgɔya wa u bɛ se ka lamara degire -80°C la badabada.
Ni bɛ se ka kɛ organizumu pheotypi ka baara ye, yɔrɔ min la gen be baara kɛ walama genuw bɛ baara kɛ ni fen to munu ye.
Kirinan cogoya la gen fismantiya do tiyena a ma se ka-a labaara.
Ni de ba to lajèlikela bɛ se ka tiyeni sababu sɛgɛ ni ni yelemali ye o ba to a ka se ka gen kɛrɛnkɛrɛnlen ka baara don.
A keli nogoyalen, ani min fɔlɔ kera ka baara kɛ, oye "alamine scanning", min la yɔrɔ bè yelemana ka amino acid alamine non-reactifu ye.
O tabolo ni kirinan doniya ka suru ɲogon na, danfara kelen min bɛ u ni ɲogon cè o ye joli bɛ kɛ ka se ka gen ka baara caya, kuma caama ka u gen wɛrɛ bɔ walama ka synthezi protein ɲɔni ka caaya.
Cogoya kelen ka se ka ni kɛ o ye kongkɔnɔ gen-suguya ni gen 'farankan' ye, min ye ka kongkɔnɔ gen-suguya bila do wɛrɛ kerɛfɛ ka kɛ ni fenw ye min bɛ kibaruya di binkɛnɛma protein caaya min bɛ wele (GFP) o ba to gentiki yelemali danfenw yeli ka nɔgɔya.
Kalan fɔcogo ye ka don protein sugandiw bɛ ka kɛ yɔrɔ jumɛ ani waati jumɛ.
Farikɔnɔ fenw te se ka banakisɛw kɛlɛ koɲuma, nga, fɛn ɲɛnɛmaniw walima baganw fari fɛnɛ bɛse ka labaara.
Micrɔbu dɔw bayɛlɛmane dɔgɔtɔrɔw fɛ fɛnɛ bɛ se ka kɛ biominingi la ani nɔgɔ bayɛlɛmanina, sabula u bɛ se ka nɛgɛ girimanw sama kabɔ dugukolola ani ku fara ɲɔgɔn ciogola min bɛ se ka biri nɔgɔ yala.
Fungal ani danifen fangamaw bɔra walima u bɛ bɔli sira kan.
San bafila ni tanniwɔrɔ hormɔniw fara la Salmon kan ka bayɛlɛma walasa a ka se ka balikufari sɔrɔ jona.
Yiri minu ye soybeans ani canola siya yɛrɛ de bayɛlɛmana walasa ka kɛnɛya tulu bɔ.
Gɛni yɛlɛmani kofɔra i na fɔ sira ye min bato ka fen siya minu bɛ yɔrɔminɛ ka nagasi k'o lu bila bolo kɔrɔn ani k'a yɔrɔ sikane boloci kɛ.
Gɛni yɛlɛmani k'a fenw mara ye hakilina ko dron de ye a baara ma daminɛ yɛrɛ.
Asilomar ka ɲɔgɔn la kumaden damadɔ tun sugandiya le do walasa ka kuma ɛnfɔrimatiki baara kan.
Jamana ba kelen ni biduruniwolonwila bɛ Porotɔkolila ani u caman bɛ a sariya boli u yɛrɛfen.
Jamana caman tɛ son sɛnɛfen bayɛlɛmanina dɔkɔtɔrɔw fɛ nga u bɛ ɲinini jukɔrɔ matintin kɔsɔbɛ.
Emily Marden, Farati ani Sariya: Etazini ka sariya dumuni bayɛlɛmani ka ani sɛnɛ, 44 B.C.L. Rev. 733 (2023) a bi i na fɔ Erɔpu jamana jɛkulu de ka sariya ka jɛlen fenw bayɛlɛmani dɔkɔtɔrɔ fɛ kan.
Sariya sigibagaw ka kuma barikaman kelen ye walima prodiw bayɛlɛmani dɔkɔtɔrɔ fɛ kanga tɔgɔ sɔrɔ u damana.
Nin benbaliya nunu nanani kɛlen ye sariyasola, kuma samasama sani ni feere la jamanaw ni ɲɔgɔn cɛ, ani k'a dɔbɔ feere fenw sariya jamana dɔw la.
Hali ni sigasigaliw ko fɔra, ɲininiw ya jira kafo ko sɛnɛfen bayɛlɛmani musaka k'a dɔgɔn kɔsɔbɛ min kaɲe sɛnɛkɛlaw ma.
Sɛnɛfen bayɛlɛmane dani kɔlɔlɔw dugukolokan be san caman taa sanu kafamu ani u nɔ bɛ ye ladala sɛnɛ kɛcogow kan.
Filimu dɔnni dron de bɛ fenw yɛlɛma cogo kan, ka The Boys ka bɔ Bresil Jamana na san ba kelen ni kɛmɛ kɔnɔntɔ ni biwolonwila ni cegin ani Jurassic Park san ba kelen ni kɛmɛ kɔnɔntɔ ni bikɔnɔntɔ ni saba bɔ a la, u fila bɛ ye kalansen ye, yiraliye, ani siɲantifikiw filimu surumani dɔ ye.
Nanotekinologi, n'a donnen inafo nanotek, be baara fenw min ka dɔgɔ ni fen bɛ ye duniya kɔnɔ.
Nin definition yin bedo atiogo la quantum machineglana ka yamariala rayome quantique yin kagni ani adefinition kabo aprticularité la ka technologi ka lagnini ka gnini aka categori mana ke ké fin fin minyé lagnini la technologi min bé talike yéréta la ka ké adiayan dougouma kadii.
Min falin bé nigonkan ba gnini kaké aniogoa tiama, kado aka extentsion la oka farikolo kacé approchi koura kan min bé taliké amolecul kan ayeré ka diamafara niogokan ka minan koura bla kata nié ani ouka diaté ouka nano scale la ka akelita atomiki dioyoro kama.
"Nano-technology" kumaden fɔra fɔlɔ Norio Taniguchi fɛ san ba kelen ni kɛmɛ kɔnɔntɔ ni biwolonwila ni naani, hali na tun donnen tɛ kosɛbɛ.
Nanotekinologi naanen inafo kalan sira san ba kelen ni kɛmɛ kɔnɔntɔ ni bicegin kɛra Drexler kan hakilina ko ani politiki baara yɛlɛmali senfɛ, min ya to nanotekinologi bɔra ani k'a sanga sɔrɔ fanbɛfɛ ani k'a lakodon kosɛbɛ.
Gerd Bining min bɛ micrɔbu lajɛli minanw dilan ani Heinrich Rohrer kabɔ Zurisi Ɲinini So la ye Prix Nobɛli sɔrɔ fisiki la san ba kelen ni kɛmɛ kɔnɔntɔ ni bicegin ni wɔrɔ.
Daminɛ na C60 tun tɛ nanotekinologi kofɔ, a kumaden tun bɛ fo kan jɛsin nanotubes carboni man (na bɛ wele tun ma dɔw la graphene tubes walima Bucky tubes) min bɛ a kè nanotekinologi bɛ ye mansinw bɛla.
San tan caman o kɔfɛ, ɲɛtaa kɛra ka kɛɲɛ ni fɛɛrɛ kura ɲɛtaa dankun caman na kɛra sababu ye ka nɛgɛ–yelenni-cɛmancɛ kuran kɛnɛ basi sɛgɛsɛgɛli yɛlɛmali (MOSFET) minɛnw ka jigin fo nano hakɛ minnu ka dɔgɔ ni 20 nm ye sa janya hakɛ, ka daminɛ ni FinFET (yɛlɛma-basi fitini), ɲɛ saba bɛ min na, a pɛtɛlen tɛ, da-fila MOSFET.
Ɲɔgɔn samasama wulila nanotekinologiw kɔrɔ ani a baara kɛ cogo la, misali ye Royal Society ka sɛbɛniw nanotekinologi kan.
Nin makoɲɛ fenw ye dan siri nanotekinologi minenw kan ani ka bolo bila kɛ a kan.
A tun sigilen do da-fan-bɛfɛ (GAA) FinFET tɛkinologi de kan.
Nin bɛ baara ani kɛ cogo musaka bɛ datugu halini caman kɛraw la.
A bɛ fitini dan ye fen min k'a dɔgɔn ni fenbɛ ye (hodrogɛni de ka dɔgɔn na bɛ ye, min hakɛ be ta kinɛktik boɲa tilanne ye naani na) na fɔra kɔni nanotekinologi kanga mansinw dilan ka bɔ atomu ni molekiliw la.
K'o bila hakilina wɛrɛ kɔnɔ, ka nonomɛtri kelen bila mɛtri kelen bɛ inafo ka jiri kuruba dɔ bila duniya boɲa kɛrɛfɛ.
Ka daminɛ duguma k'a taa "sanfɛ baarakɛ" cogo la, minɛnw ni mansinw dilan ne do molekiliw kɔnɔfenw na minw bɛ fara ɲɔgɔn kan u yɛrɛma k'a sababu kɛ molekiliw minu bɔlɛn ɲɔgɔn ma kɛcogo ye.
Misali kelen ye dɔfarali a sanfɛ la boɲa ka walasa ka kɛ fen bɔ ɲɔgɔn kɔrɔ, minɛnw kalaya cogo ani fen min bato a ka yɛlɛma jona.
Fen min bato nanotekinologi minenw bɛ yɛlɛma jona bɛ se ka naani kɔlɔlɔw nu magara fen ɲɛnɛmaw dɔw la.
Molekili donni hakilina bakurubala nafa ka bɔ kɔsɔbɛ: molekiliw bɛse ka labaara cogo kɛrɛnkɛrɛn na min kaɲi fenw bila cogo ma sabula molekiliw tɛ ɲogon kɛlɛ.
K'a ta duguma k'a ta sanfɛ baarakɛ cogoya bɛ se ka minen dilan minu sansɔgon ka dɔgɔ ni sanfɛ k'a ta duguma baarakɛ cogoya ye, nga a bɛ se¢ ka fili do a boɲa la ani mɔgɔw ka laɲiniw gɛlɛya be yɛlen.
Minenw dilan ni nanosistɛmu hukumu kɔnɔ sirilen tɛ ɲogon na, ani a k'a kan ka lakodon k'a bɔ tɔw cɛma, fɔlɔ tɛkinologi nanotekinologi minenw dilan ni na inafo carbɔni nanobaraw ani fen min bɛ bitalikɛ nanotekinologi la.
A la ɲini ne do ko nanotekinologi naanen baara ka se ka kɛ cogoya wɛrɛw la, misali la ka fenw dilani la dege biominmetiki hukumu kɔnɔ.
Bakurubala ka minenw fara inafo atomu ka gɛlɛn kɔsɔbɛ sabula atomu munuw boɲa bɛ taani ɲɔgɔn ani nu nɔrɔkadi ɲɔgɔn de kan k'a bila ɲɔgɔn kan.
O nana ni sɛbɛn cili ye ɲɔgɔnma ACS ka kunnafoni sɛbɛn na Chemical & Engineering News san ba fila ni saba.
U ye fen min bɛ molekili minɛnw saba dilan munu bɛ labaara ni ɔridinatɛri min bɛ kuran fanga falen: nanobara ekran, molekili labaara li fen, ani nanoelektromekaniki kɔw la.
Nanominenw ni ion yɛlɛma teliyala nɔrɔledo nanoionik ani nanoelektromekaniki la.
Nanoscale minenw inafɔ nanopillars bɛ labaara tuma dɔw la minenw mu bɛ baara kɛ tile la walasa k'a musaka dɔgɔn ya.
Tuma caman, molekili fara ɲɔgɔn kan ba ɲinin ka supramolekil fura dilan ni kɛ, ani molekili donni ɲɔgɔn cɛ ma, walasa k'a molekiliw dilan munu bɛ se ka u yɛrɛ yɛlɛma cogo la min nafa k'a bo.
Bamnetoresistance Belebele bɛrɛbɛennen do fenw jalen kan min bɛ ka laɲiniw sabati sugula, inafo atomu den kɛ cogo (ALD) tekinikiw.
Ka baara ɲɛsin kura bɛ atomu mina dron na bɛ se ka kɛ minen bɛ bɔ a la, walima ka minen sigi a la ni baara kɛra ɲɔgɔn fɛ.
Nunu tun bɛ se ka kɛ molekil kelen kɛfenw na nanoelektromekaniki mansin na.
Nanotekinologi min bɛ talikɛ molekili la kofɔra inafo tɛmɛ sira ye min bato k'a kelenna molekiliw bɛ bila mɔgɔ ka bila la, cogow bɛ talikɛ ɲɔgɔn na cogomin.
A bɛ se ka kɛ nanorobow minsɛn ma niw bɛ se ka bila Furakɛli kɔnɔ.
A sutura li kɛ cogo la (atomu ko do) ani a bɛ ka boɲa cogomin, a bi yɔrɔmin na yelen do inafo sanga kura wɛrɛ tali ye cakɛda baw la.
Dɔgɔyali yera a boɲa la, boɲali fɛnɛ jateminɛna a sanfɛla la.
Hali ni Marvin Minsky k'a bana kisɛ lajɛli mansin dilan ne san ba kelen ni kɛmɛ kɔnɔntɔ ni biwɔrɔ ni kelen bɛɛ kɛcogo ye kelen ye ani Calvin Quate n'a baarakɛ ɲɔgɔnw ka mankan fɛrɛfansiya mansin dilan ni ye san ba kelen ni kɛmɛ kɔnɔntɔ ni biwolonwila kɔnɔ, bana kisɛ lajɛ mansin kuru min bɛ tɔw bɛ dan lajɛli minen na, sabula a dan ne tɛ mankan ni yelen dron fanga yelila.
O bɛ na ta, a baara kɛli ka suma ka sababu kɛ a bana kisɛ lajɛli mansin fanga ka dɔgɔ.
Jɛkulu wɛrɛ nanotekinologi baara kɛ cogo la bɛ kɛ nanobaraw ani nanonɛgɛjurow ye, munu bɛ dilan kuran tilancɛ la tɛmɛ kason iafo sɛbɛnin kulɛri, kuran latɛmɛni masa, atomu so sigili, ani molekili gazi la ma sigili, ani k'a ta ɲɛfɛ molekili fara ɲɔgɔn kan a yɛrɛma inafo minu bɛ baara kɛ ni fen ɲagamine.
Ka baara kɛ ni ɔridinatɛri isikanɛri ye kaɲi fenw ɲɛfɔlila ani robo minɛnw fɛsɛfɛsila.
Ka baara kɛ ni, misali la, ɔridinatɛri min ɲɛsin ne bɛ ko naataw la, atomuw walima molekiliw bɛ se ka taka bɔ a sanfɛla la alani isikanɛri ɲɛnɛman bilali baara la.
U baara kɛ cogo ya bɛ simi sɛnsɛnne na, fara ɲɔgɔn kan yɛrɛma ani fara ɲɔgɔn kan bila yɔrɔ sababu la.
Ɲinini kɛlaw Bell Nɛgɛjuru Sira So la inafo Jɔn R. Artir.
MBE ɲinini kɛ la baw sɔna ka atomu birifini la ma min bɛ dugukolo minɛ a yɛrɛ ma da ani o senfɛ k'a so gɛlɛman baw jɔ.
Joli siralaw bɛ su nanotekinologi fenw na walasa k'a joli kɛnɛya teliya.
Se bɛ nanotekinologi ye ka fura munuw be kɔrɔlen sɔngɔ nɔgɔ ya ani k'a laseli mɔgɔw ma nɔgɔya dɔkɔtɔrɔso la ani so.
Platinum bɛ ka kɛ dieseli nɛgɛmafenw na ku basigi.
Atomu yɛlɛmani molekili la bɛ fiɲɛ di gazi ma ani ka bɔ kelenna kariboni na ka kɛ atomu fiɲɛ ni carboni ani ji ye.
Dɛnimarki ka jɛkulu Fen Kuruw ɲinini Wari So ye DKK miliyɔn taniduru labila walasa kan ɲininiw kɛ nanotekinologi bɛ se ka tɔw nɔta cogomin.
Ni fen min bɛ bila sanfɛ bila la sisi walima tile kɔrɔ kɔsɔbɛ, a bɛ fanga ba sɔrɔ.
O cogola, ka nanotekinologi fenw gilan b'a to dieseli nɛgɛw k'a baara sankɔrɔ ta ani dieseli nɛgɛw koli songɔ bɛ jigin.
Wati min maa faɲɔrɔw tun bɛ k'a jo, ɲininiwkɛlaw ye nano ɛsikalie kɛ cogo yɔrɔ fitini na ladege walasa ka danfara ɲuman sigi u ni ɲɔgɔn cɛ.
TSMC koun yé production daminé ketiogo 7 la san 2017 kono, ani Samsung koun yé productin daminé 5 nm ketiogola san 2018.
Nin sababou kama, groupou do-ou, avocat groupou do-ou min yé technology katokaké gouvernement-ou fé.
Nanokelin nin ka minaou koun bécé ka ké até soro aconsequaci-ou kama.
Inhaler ka nanoparticules ani aka naofibres koun bécé ka nani fougoufou bana yé, e.g ka konobana.
Kalan bélé bélé ya yiran amamin nature ka Natotechnologi la min bé carbon do-ou yiran nato ka tubu-ou - "adonin din min bé ayiran aka" nanotechnologi kama revolution flana la abicé ka guéléya kaké komin inhalé min bé abo kono niouman la.
Davies san (2008) koun yé siran min beta niogon fé yiran carti ka niefoli ta ka fo nin fitinin min bena.
komin alaban, kalan yoro do-ou yé wéléli ké nouka charia min té falin, ani ouka sougou diaté-ou, ka do-ou farakan aniénema la kaniéta blali ka koumaoula ani kafan min mogo bé lakana ani kata nié kaké a niogona do-ou ka nanotechnologie la.
Nuclier ka technologi yé technologi mogobé nuclier ketiogola atomic nuclier fé.
Anitié, Pierre Currie ani Marie ya gninili daminé phenomene la.
O tileden seginnin ninou dôw bè se ka tèmè an akn gnènèmaya kow fè, ani o fèn ninou bè se ka dekoun ba lase an ka gnènèmaya ma.
A donna donni donni ko o tilden seginnin min sababou bôra tilen fanga fôsînni la, wa o hakè fitininin toun bèn se ka sikabila kouran kountagala djan bila kouran ko la.
Komi misikalazarati famouyara sisan, tile seginnin tchogoya djèyara.
Alpha fôsônni kôrô ye ni minè tchamantchè ta ye alpha minè dô bila, o min ye fan gnouman fila ni fan tchamantch fila ye, n'a ni gazi tchamantchè ta ye kelen ye.
O tileden seginnin in ye ye kodjougou ba ye wa a ala djô mandi.
Minè fitinin bè fan min bila n'o ye fan tcamantchèta ye n' a bè minè tchamantchè ta wèrè tila o ye K ye. K min hakè ka bon ni 1 ye kôrô ye ko ttilali ye fan tchamantchè ta min bila a ma o ta, o b'a yira ko a bè baara kè a yèrè ma.
N'a ka yèrèma baara djiguinna, o kôrô ye ko a bè kouran min di sikana bè o la wa kouran bila ta bè se ka dèeèn k'a koron, touma dôw la o bè k'a poyi sababou ye.
A baara kônô, tilali fôlô barra toun yiriwara, o fôlôfôlô kèra marifa dilannen ye wa kouran toun t'a la.
O a, sikasika bè don kouran ni fan tchamantchè ta kôtaw donna a la, o la a baara bè se ka koron, misalila ka fan tchamantchè ta donnnan dilan walima k'a bô a la.
Ni minèn tchamantchè ta to ta tchaara ka tèmè nèguè kan, kouran bè bô ka gnè, ni minèn tchamantchè ka guirin ka tèmè nèguè kan, touma tchaama na kouran bè kounoun.
Minè guiriman tô minu bè to, ka bô nikèli la ka taa iraniyômou la fô o sanfè, o ye pèrènni sababou ye, guirima yôrô dilanni.
Bômou fèguèmanw bè ou ka tchènni fanga sôrô yéléli la, nga ou ka kouran tè se ka koron.
O bè n'a taa, ni fèn fila bèè bè baara kè hali ni kouran t'ou la.
Kisè yéléli toun donna kalandjè dama na dignè kèlè filana senfè, toumamin ni Manathan porosè kalandjè gnininikèlaw (n'a gnèmôgôya toun bè Edward Teller bolo) y'a fèsèfèsè i n'a fô taasiara ka bômou dilan.
Hali kisè fitininiw bè se ka dougouba thci fignè, tassouma ni tile seginnin fè.
Mougoudjougou ka kan ka sôrô o marifa sougou la min bè djènsèn, ola a bè labèn (ka mougou tchaama labèn) tchili kama.
Iraniyômou sougouya wèrè, i n'a fô iraniyômou-235, bè na wa a bassiguilen tè, nga a a gngaminen don waati bèè iraniyômou-238 bassiguilen na.
Ka tougou o la, pilitoniyômou sougouya wèrè bè yen min bassiguilen tè ka se magognè yôrô ma.
Ou ye marifa mougoudjugou fôlô tchi ni tagamasignè ye min tôgô ye "Trinity", Alamogordo kèrèfè, Mexique koura kônô, zoulouyé kalo tilé 16, san 1945.
Ka da mougoudjougou kelen ka thcènni n'a ka dekoun kan, Zapon jamana sinna k'ou bolo djiguin, o kèra dignè kèlè filana ban ne ye.
San naani o kôfè, Outi kalo tilé 29 san, 1949, Irissi jamana y'a ka mougoudjougou fôlô tchi.
Tilé seginni maramafèn ye maramafèn ye min dilalen don ka mougou yèrèkè djougouw kan.
K'a sôrô sôrasiw ka bènkan b'a yira ko nafa t'a la, o maramafèn sougou in bè fariya walé djougouya.
Bènkan ye dougoudjoukôrô mougouw sifilèli daga.
Tèguènonbila kèlen Test Ban Bènkan na san 1996 (o min ma don bèrèla i n'a fô san 2011 ta), o djamana niinou bè ye mougoudjougou sifilèli kon.
Kèlè soumalen waati, maramafèn djougou toun bè fanga sinamaw bolo, minou bè se ka môgô bayirika faga.
Sisan kisèbarika bè se ka dignè koura 15.7 di kèmèsarala (san 2004) wa a toun bè pankourountalanw, djikouroukarikourounw and djidjoukôrôkourounw (o la sôrô bossonni ni sira ye môgôw bila ka mougoudjou labaarali dabila batow baw kônô).
Kènèya gni aradjo baaralaw bè cobalt-60 de labaara walima aradjo sougouya wèrè.
241Am badjou dôôni b'a fila bèè kônô min bè kouran taata dôôni di.
Fèn gnènèma labaaralan dôwèrè ye fèn gnènèma banguebaliya fèèrè ye, min na ni fè, gnènèma tchèmaw ka bangué bè djo ni tile seginni fèèrè ye kasôrô k'ou bila.
Aradjosikôpou gamma èrèyon badjou bè tile seginni badjou albaarali kônô, mansikourandilannanw ni elèkitôron dilannaw.
Ola a bè labaara fèn dounbaliw, i n'a fô kènèya minèn dilannanw, manaw, gazi tèmèsiraw, dougoukolo kalayalanw, doumounibila manaw, mobili fanw, filidjourouw (kelennabila) pinèw, ani zèmou kabakourouw;
Mikôrôbouw tèse ka tèmè n'ou ka baara djougouw ye bilen.
Yiriw tèse ka mon ka tila ka kôrô ou kôrôtchogola.
Doumini dilanni fèèrèw tile seginni fè ye ko ye, kouran hakè min tèmè o ka tchan, o bè se ka molekili tilan wa a bè kouran taata bèrèbèn (i n'a fô a fôra tchogomin) n'a tè se ka mara kalaya dama fè.
O bèè n'a taa, k'a fô ko, doufènw ni minfènw soumani, bè se ka doumounifèn kalayali gnèfô, ka d'a kan doufènw ni minfènw soumani n'ou kalayali ye fènw ye minu tchè ka djan, hali n'a y'a sôrô ou laban tchogo bè talikè gnogonna.
Marie Curie fatoura zèmèn dôgôyali senfè ka da a ka mènni la tile kôrô.
Hiroshima ni Nakasakisaya tilan bèè sababou ye k'ou to tile seginni kôrô san dourou kôfè.
Mougoudjougou yeleli kôrô bè talikè mougoudjou bilalila lamini na.
Sôrasi lamaka min kèra a gnogon sababou ye o toun ye Anglais djamana maramafèn soba 'Windscale' ye ani SL-1 Etazini kônô.
Adamadinya kouma weré ka gninili yé tiogomin adamadinya bicé ka kichi lahaliya guéléya la, komin nuclier kelé wali collision astéroide la.
O kuma fɔlen de bɛ son k'a kɛ sunsun bere ye Angletɛri hakili jagabɔla Max More ma n'a ya daminɛ k'a transhumanism t'a inafo kuma min bɛ wili san ba kelen ni kɛmɛ kɔnɔntɔ ni bikɔ kɔnɔ, ani k'a hakili jagabɔ kalanso dayɛlen Kaliforni dugu kɔnɔ min lakodon ne do jien tan ni naani bɛ fɛ.
A k'a kuma na, Descartes hakilia fura kura dɔ bɛ se ka dilan min bɛ se k'a hamaden bali kan sa ani k'a hakili dumanba d'a ma.
A bɛ se ka kɛ St.Â Leon de ya yira den muso Mary Shelley k'a bɛ se k'a Frankenstein gafe seben.
Kɛrɛnkɛrɛnnen na, a tun ka ɲininiw ɲɛsin ne do eugeniki, ectogenesis (mɔgɔ k'a yɔrɔ dilan ne maaw bɛ balo yɔrɔ ku sirilen bɔ fen bɛ la), ani maaw joli yɛlɛma walasa k'u sankɔrɔta, inafo kɛnɛya ani hakili duman tigi ya la.
Nin hakilinaw tun bɛ minu k'a baara bɛ ne do baganw ma k'a kumaw na ka bi ni wati jan.
Minen ni Cɛ yɔrɔ la manifesto kɔnɔ, Noboru Kawazoe y'a fɔ: san tan caman kɔfɛ, ani taɲɛ kɛra kuma cɛri tɛkinologi la, mɔgɔ bɛ "fen min bɛ tɛmɛ ni hakili y" sɔrɔ u tulola min bato bɛ bɛ se ka bɛ hakilina ko don.
San ba 1966, FM-2030 (kɔrɔlen F-M Esfandiary), mɔgɔdɔ min ba ɲini k'a konataw fɔ a ye kalan kɛ "ninma fen ye cogo kuraw kan" New School kalanso la, New York City dugu la, y'a daminɛ k'a maa munu bɛ tɛkinologi baara kɛ dɔn ya, balo cogo ani jien bɔtɔ la fɔlɔ mɔgɔw "k'a miiri ya inafo bagan baarakɛ la".
FM-2030 ani Vita-More tun y'a daminɛ k'a munuw k'a baara tale do baganw kan fara ɲɔgɔn kan Los Angeles dugu kɔnɔ, kalanden munu bɔra FM-2030 la kalansenw na ani lamɛlikɛlaw k'a bɔ Vita-More kalansow kɔnɔ.
Haminakɔ kɛrɛnkɛrɛnnen ye bɛ ka se ka tɛgɛda tɛkinologiw kan munu bɛ hamaden sankɔrɔta kalansow ni jamanaw kɔnɔ ka sɔrɔ maa si ma fisaya ni maa si ye.
O ye Jiɲɛ Ɲinini Kɛlaw baganw kan Jɛkulu kɛ jamana tɔw k'a ɲinini kɛlaw bagan kan ɲɛma ye.
O ye Jiɲɛ Ɲinini Kɛlaw baganw kan Jɛkulu kɛ jamana tɔw k'a ɲinini kɛlaw bagan kan ɲɛma ye.
Munuw bɛ ɲinini kɛ baganw kan k'a kumaw fanga boɲale do ɲɛta de kan, tuma dɔw la k'a bagan hakili duman tigi dilan ni dɔfarali ye a hakili kan (o ye k'a dɔ fara a k'a ninsɔjaka), nga o bɛ bila fɔlɔ mɔgɔw "k'a hakilina na inafo" fɛn ten ɲɛta min kɔfɛ.
Watimi fɔlɔ mɔgɔw "ka lada bɛ sira di" ka miiri kura ye hadamadenw sirilen bɛ wɲɔgɔn cogomin ani k'a mansin sankɔrɔtalenw dilan, munu bɛ ɲinini kɛ baganw kan ani fɔlɔ mɔgɔw bɛ bɛka ɲini "k'a yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔ", nga u bɛ k'a "ani sariya minka kan" bila fɔlɔ maaw k'a taabolo kɔnɔ.
Watimi fɔlɔ mɔgɔw ka lada bɛ sira di ka miiri kura ye hadamadenw sirilen bɛ wɲɔgɔn cogomin ani k'a mansin sankɔrɔtalenw dilan, munu bɛ ɲinini kɛ baganw kan ani fɔlɔ mɔgɔw bɛ bɛka ɲini k'a yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔ, nga u bɛ k'a ani sariya minka kan bila fɔlɔ maaw k'a taabolo kɔnɔ.
O bɛ na t'a, mɔgɔ tɔw munu sona hakilina kuraw ma y'a fɔ ko fɔlɔ mɔgɔw munu tun sinsinen bɛ u hakilina kan, ka kɛ hakili jagabɔ walima munu b'a jira ku mason, bɛ bɔra u ka haminan ko kan sariya labatoli ɲuman sigida la, ka jamana sariya sunba yɛlɛma ani maaw ɲa dayɛlɛli, k'a ta fo hamaden bɛ se ka a dan lasɔgɔ cogomin.
Tɛorilɔnbaw inafo Ray Kurzweil ka miiriya ye ko fɛɛrɛsiraw kurakurayali cɛratigɛ bɛ ka teliya ani ko san 50 nataw tɛ na fɛɛrɛsira yɛlɛmaliba ɳɛtagaw dɔron yira, n'ga a bɛ sɛ ka kɛ fɛɛrɛsira ka kɛrɛkɛrɛyali, min bɛ sɛ ka adamadenw ka sawura lakika yɛlɛma.
Misali la, Bostrom tun ye sɛbɛni caman kɛ balɔkɛcogo faratiw kan adamadenw ka sini tɛmɛni ko ɲuman kan, ka minu bɔra fɛɛrɛsira poiylenw na fana faara a kan.
Walasa ka o dalaminɛ, Hawking ye a sinsi adamaden ka yɛrɛbakun zenom dilalen kan walima yiriwali mekaniki (misali la, kungɔlɔ zemɛ fan fila ɲɔgɔn bɛn yoro) walasa ka adamaden ka ɲanabɔninya yiriwa ani ka dɔbɔ bengani la, ni min tun tɛ adamadenw ka kɔlɔn tun bɛ kɛ kɔɔ kuntan faralen ɲogon kan yɛ walasa ka a yɛrɛ bo sisitɛmu basigibali la, min sabu bɔra sigiɲɔgɔya dafirili la.
O miirilikɛla nunu yɛ a fɔɔ ko kumaɲɔgɔnya seko ɳanamu ɳanamu sira fɛ ye bondakun ye min tɛ sɛ ka taga ni tɔw tɛɛ oni min yɛ a tɔ adamadenw bɛ se ka kuma ni u yɛrɛ yɛ cogoya la ka'a sɔrɔ u ma u sinsi kɛnɛma sɔntanyajow kan.
O hukumu kɔnɔnana, transhumanist lafasa ba caman, inafo Dan Agin, kanbɛ ni transhumanism lagosibaw ma, pɔlitiki kinibɔlɔyafan ani ɲumanbɔlɔyafan fila bɛ, inafo "biokɔnsɛrvativiw" walima "bioludditiw", o daɲɛ ni tun bɛ kuma ni 19 kemesi ka anti-indistiriyalizasiɔn jama ka wilikajo min tun bɛ ka a kɔɔ daa bɔlɔla sɛnɛ jɔyɔro talila masinew fɛ.
O kɔ suguya kɛlɛn bɛ ke tuma min na jɔlisira impilanti bɛ mogo dɔw bɔlɔ min bɛ nafa dɔ di u ma u ka baraakɛ yɔrɔ la ani u ka kalan siraw la.
Sayabaliya, min yɛ hakilina yɛ min tun sinsilen dɔ danaya kan ka fɔ diɲɛlatigɛ yiriwali yɛlɛma yɛlɛmali ani fɛɛrɛsiraw sayabaliya bɛ sɛ ka ke ani ka kɛ nɛgela ko ye, ani ka ɲinini ani yiriwali lafasa walasa ka u kɛli sɛmɛntiya.
Jatikalan (ka bɔ Greeki jamana ka: ) bɛ kalanta dɔw kalani ladon inafo cayahakɛ (jatiden tɛori), labɛn (alizɛburu), furancɛ (kɛnɛsumakalan), ani yɛlɛma (sɛgɛsɛgɛli).
Ni tuma min na jatibo labɛniw yɛ fɛnɔmɛne yɛrɛ yɛrɛ suguya ɲumanw ye, jatibo ɲanatigɛli bɛ sɛ ka labaara walasa ka ɲɛyɛna dɔ di walima ka bisikayaliw kɛ ka ɲɛsi wagati lahaliya ma.
Ɲinini min kan kɛ walasa ka jatibo baraaw ɲɛnɛbo bɛ sɛ ka sanw walima san kɛmɛw ɲiningali miniw dɛmenɛn do taa.
Jatibo miniw yiriwala ɲogon fɛ doni doni fo ka taga fɔ ko u segina ka wolo tun, tuma minna jatibo kalan yiriwaliw bɛ jɛkabaara kɛ ni lɔnnigwɛ bangeliw naana ni hakɛya cayali yɛ jatibo bangeli min bɛ sɛnna hali bi tile.
Inafo a tun sɛmɛntiyara jatiw fɛ minu tun sɔrɔla kɔlɔw kaan, ka'a fara minan kologwɛlɛnw ladoniyali kan, fɔlɔ fɔlɔ mogow bɛ sɛ fana ka hakɛyaw bisigili lakɔdɔniya, inafo wagati-dɔnw, sezɔnw, walima sanw.
Ni daminɛli ye san 6 kɛmɛsi BC ni Pythagori ka kalandenw ye, ni Greeki jamana jatikalan yɛ Greeki jamana mogokɔrɔw yɛ jatibo kalan sisitɛmatiki do daminɛ inafo kumasenkun do a yɛrɛ ka josariya la.
Lawale jatikalan karamɔgɔ bɛɛ la bɛlɛbɛlɛ ba tun bɛ filɛ inafo Archimedes (c. 287-212 BC) ka bɔ Syracuse.
Indou-ni Arabu ka jatida sisitɛmu ani jatiminɛw labaarali sariyaw, miniw bɛ labaara diɲɛ fanbɛɛ, tun yiriwala mileniyɔm fɔlo kɔnɔnanna Indou jamana kɔnɔnanna ani u tun gansila tilebenyanfan fɛ silamɛya jatibo sira fɛ.
Silamɛya jatibo ka kɛwale min lakɔdɔnin dɔ kɔsɔbɛ tun ye alizɛburu yiriwali yɛ.
Bi tile damine tuma kɔnɔnanna, jatibokalan tun yɛ a daminɛ ka yiriwa teliya la Ɛropu tilebiyanfan fɛ.
Nasɔrɔ san 19 kɛmɛsi jatibolɔniba fɔlɔ tun yɛ Alimaɲi jamana ka jatibokaramɔgɔ Carl Friedrich Gauss yɛn, min tun yɛ fara'nka caman kɛ kɛnɛw na inafo alizɛburu, sɛgɛsɛgɛli, kɛnɛsumakalan danfarali, matirikisi tɛori, jatiden tɛori, ani statisitikiw.
Jatibo bangeliw bɛ ka to ka kɛ hali bi tile.
Kɛrɛkɛrɛyala, mathēmatikḗ tékhnē kɔrɔ ye "jatibo sekoyira."
Langlais kan kɔnɔnana, jatikalan tɔgɔ bɛ wale kelen dɛ taa.
O na taa bɛ, Aristote fana tun yɛ a sɛbɛn ko ka sinsili kɛ cayahakɛ dɔrɔn kan walasa ka jatikalan woloma ka bo lɔnigwɛ tow la inaf fisikiw; ale ka yɛɛ cogo la, ɲɛnɛjɛ ani cayahakɛ kalani inafo taya "miniw bɛ sɛ ka tilan ni miiriya yɛ" Ni misali yɛrɛ yɛrɛw ye, aw ye jatibo faranfasiya ka bo kɛrɛfɛ.
Intuitionisim ka tagamasiya dɔ yɛ a ma son jatibo hakilina dow la miniw bɛ filɛ ko u kaɲi ɲafoli wɛrɛw ka fɔ la.
Haskell Curry bɛ jatikalan ɲafo inafo "sisitɛmu fɔrmɛli ka lɔnnigwɛ dɔrɔn".
Popper fana tun yɛ a sɛbɛn ko "ne bɛ sɛɛ ka da'ala ko sisitɛmu yɛ ampirikali yɛ walima lɔnnigwɛ dɔrn ni o yɛ a sɔrɔ a bɛ sɛ ka sɛgɛsɛgɛ ni kolɔnni yɛ."
Intiwisiɔn ani kɔrɔbɔli fana ye lɔyɔrɔ do bɔli kɔnjɛktiriw labɛni la jatikalan ani lɔnnigwɛ (wɛrɛw) fila bɛ la.
Misali la, fizikilɔnniba Richard Feynman yɛ kantum tilen k'a kɛ ka sira dafalɛn labɛnni bange ni jatikalan ɲafoli ani fiziki ɲɛɛnayɛli, ani bi tile tɛori juru, lɔnnigwɛ tɛori yiriwali banbali dɔ min bɛ a ɲini ka natiri fanga fɔndamandali nani fara ɲɔgɔkan, bɛ ka to ka jatikalan kuraw kɔnɔnasuruku ka tɛmɛ.
Danfara bɛ to ka kɛ jatikalan yɛrɛ yɛrɛ ani jatikalan waleyalen cɛ.
Inafo kalan kɛnɛ caman na, lɔnni poyili lɔnnigwɛ tuma tun naani silɔnbagaya yɛ: sisan silɔn kɛnɛ kɛmɛɛ dɛ bɛy jatikalan kɔnɔnanna ani jatikalan kumasenkun laban sɛɛrɛ tagamasiɲɛ bɛ boli gafefura 46 dɛ kaan.
Jatikalankaramogo caman bɛ kuma jatikalan ka janjigiya, a yɛrɛ kɔnɔnanna dako ani a kɔnɔnanna cɛɲa.
G. H. Hardy tun yɛ a fo A Mathematician's Apology kɔnɔnanna ko alɛ dalɛnbɛ a la ko o dako bonya nunu, u yɛrɛ dama, bɛ laboli kɛ walasa ka jatikalan yɛrɛ yɛrɛ kalan kun fɔ.
Tɛoremu ɲafolɛn inafo minɛn karakitɛrizasiɔn o baraakɛcogo nunu fɛ yɛ sɔngo yɛ.
Euler san (1707–1783) tun yɛ notasiɔn caman miniw bɛ ka labaara bi tile la kuntigi yɛ.
Kasɔrɔ ani landala kaan tɛ kɛlɛn yɛ, mogow bɛ sɛɛ ka to ka kumaden do ɲagami (inafo misi) nin a ni minɛn koloma min bɛ bɛn, jatikalan tagamaseerew yɛ bisigiw yɛ, minɛcogokelen si tɛ minna.
Jatikalan kaan fana bɛ daɲɛ fɛɛrɛsɛbɛ caman ladɔn inafo hɔmɛomɔrfizim ani intɛgarabulu kɔrɔ fɔyi tɛ min na ni a tɛɛ jatikalan kɔnɔ.
Jatikalanlɔnnibaw bɛ o kaan ani lɔziki faranfasiya wɛlɛ ko "tilenninya".
O kun yɛ walasa "tɛorɛmuw" fili kunnasago, miniw dagalen do fili intiwisiɔnw kan, miniw caman tun kɛra kɔtɛmɛnɛn kumasɛnkun na.
Tilenninya famuyalibaliya yɛ jatikalan hakilinakɔlɔn min ka telin ka kɛɛ kun yɛ.
Sira do fɛ, kokɔrɔbɔ dɛmɛbagaw bɛ sɛgɛsɛgɛli yamariya dannatigɛw bɛɛlajɛlen na miniw tɛ sɛɛ ka ke tigela-sɛbɛni kokɔrɔbɔ la, ani ka kokɔrɔbɔ kuntalajan tileniya welekubali bɔ inafo Feit–Thompson ka tɛorɛm.
Ka fara nin hami kunma nunu kan, kɔnɔnan taa mini kunsinɛndɔ tuguliw yɔrɔɲini ma kabo jatikalan ninmayɔrɔ la ka ɲɛsi kɛnɛ wɛrɛw ma fana bɛyi: lɔziki, walasa ka tɛori sigi (jusiginanw), lɔnnigwɛ sugu wɛrɛ jatibo ampiriki la (jatikalan waleyalɛn), ani tangatanganin welekubalibaliya ka kalan gwelema.
Bɛnbaliya ka ɲɛsi jatikalan jusiginanw ma bɛ to ka kɛɛ hali bi tile.
O kama, ale dɛ yɛ Gödel ka tɛorɛm dafabali siso yɛ min (tilenbaliya) bɛ a yira ko sisitɛmu duman tilenin jatikalan baju bɛ min na, ni a mankan (min kɔrɔ bɛ a yira ko tɛorɛmuw bɛɛ miniw bɛ sɛɛ kokɔrɔbɔ ye cɛn ye), ye dafabali ye wajibi la (min kɔrɔ bɛ a yira ko tɛorɛm sɛbɛlamaw bɛyi miniw tɛ sɛɛ ka kokɔrɔbɔ ni sisitɛmu kɔnɔ).
Bi tile loziki tilalen do sɛgin ko caman bɛ sɛ ka kɛɛ tɛori minna kan, ani a tugulin do kɔsɔbɛ ɔrdinatɛri lɔnnigwɛ la, ani tɛori suguya dow la.
Tɛori min bɛ sɛ ka jati bɛ ɔrdinatɛri ka tɛori suguya wɛrɛw dancɛw dɛ sɛgɛsɛgɛ, ka suguya min dɔnindo kɔsɔbɛ-Turing ka mansin fara'akan.
Jatiden natirɛliw jatiminɛli fana bɛ bilali kɛ ka taga jatiden dantan fɛ, min bɛ "dantan". hakilina sawuraya.
O la mogo bɛ sɛ ka jɛkuluw, kooriniw, kɛnɛw ani sisitɛmu bisigiyalenw kalan; faralen ɲɔgɔn kan o kalan nunu (baaradabolo miniw ɲafolɛn do alizɛburu baraakɛcogow fɛ) dɛ ye alizɛburu ka kɛnɛ julɔn ye.
Tirigonometiri yɛ jatikalan bolofara min bɛ ɲasin kokɛɲɔgɔnya gɛrɛnw ani gɛrɛnsaba selekew ani u ni tirigonometiri ɲɛkow.
Kɛnɛsumakalan konvɛkisi ani min ka kow ma can tun yiriwa la walasa ka kunbalan dɔw ɲanabo jatiden tɛori ani latagalan sɛgɛsɛgɛli n'ga sisan tuguli kɛlɛn do a kɔ ni ɳɛ yɛ ɔrdinatɛri lɔnnigwɛ ani opitimizasiɔn.
Galon jɛkuluw bɛ labaara ka furancɛ, labɛn ani yɛlɛma kalan.
Fɔnkisiɔn bɛ wilikajo yan inafo camancɛla hakilina dɔ ka hakɛcaya yɛlɛma cogofɔ.
Fɔnkisiɔnali sɛgɛsɛgɛli waleyali caman la kɛlɛn ye kantum masiniw ye.
Statisikilɔnnibaw (miniw bɛ ka baarakɛ inafo ɲinini poroze fan do) "yɛ fɛɛrɛsɛbɛ do dan kɔrɔ bɛ min na" ni kunfe tali ye ani kunfe sifilɛliwalew ye; statisitiki tali labɛni walima sifilɛliwale bɛ fɛɛrɛsɛbɛ sɛgɛsɛgɛli dannatigɛ (yani fɛɛrɛsɛbɛ ka labila).
Jatiden sɛgɛsɛgɛli bɛ fɛɛrɛsiraw dɛ kalan kunbalanw kama sɛgɛsɛgɛli kɔnɔ ni fɔnkisiɔnali sɛgɛsɛgɛli ani aporokisimasiɔn tɛɔri; jatiden sɛgɛsɛgɛli bɛ aporokisimasiɔn ani disikɛrɛtizasiɔn kalan ladon kɔsɔbɛ ni hami kɛrɛkɛrɛlen ye kɛrɛdala fili kama.
Chern Medal tun donna san 2010 walasa ka kɔdilanɛw badabada kama lakɔdon.
Ni lisi bɛ tɔgotigibaw dafa jatikalan lɔnnibaw cɛla, ani kunbalan kɔnɔnton ɲɔgɔna dɛ ɲanabo la sisan.
Pi ka walɛri tun jati la ale yɛrɛ dɛ fɛ.
Pythagore ka kalandenw dɛ tun ye "jatikalan" daɲɛden bange, ani jatikalan kalan u yɛrɛ nafa kama daminena ni miniw yɛ.
Ka sabu kɛ politiki kɛlɛ ye, Krɛcɛn jɛkulu Alexandiri dugukɔnɔ yɛ a ɲagwani, ni bisikiyali yɛ ko a sɛn tun bɛ, ka a ka fani bɛɛ bɔ a kaan naa ani ka farikɔlɔ fanbɛ mu ni kɔtɛɛfaraw ye (dow bɛ a fɔɔ ko bilisanfɛ tiliw).
Nafolo boli lɔnnigwɛ masalabolow bayɛlɛmali kama kaan wɛrɛw tun bɛ sɛnna kalifa dow ka mara tuma, ani a naana yira ka fo kolɔnbaga damadow tun kɛra ŋanaw ye u ye baara miniw bayɛlɛma kɔnɔ ani ka segin u ye dɛmɛ sɔrɔ walasa ka to ka lɔnnigwɛ dow yiriwa.
Kolɔnba caman miniw bɛ ka baarakɛ ni Silamɛya sariya yɛ moyɛnazi tuma ka tagamaseereya yɛrɛwolo do tun ye tuma caman u tun ye polimathiw ye.
Nin yɛlɛmali tuma ka bo feudal ani ɛkilaziasitiki seko ni lɔnko kɛrɛkɛrɛlen na ka taga yɛrɛsagoladinɛ ka mara koro, ciya wɛrɛw tun bɛ jatikalankaramogo yɛrɛwolo caman bolo: Luca Pacioli (jatili bangeli baa); Niccolò Fontana Tartaglia (ladilanbaga yɛrɛwolo ani liburu marala); Gerolamo Cardano (sikana ani daɲɛ fila jiidili bangeliba folo); Robert Recorde (dɔkɔtɔro) ani François Viète (kititigɛla).
O tuma Britaniki jamana sanfɛ kalansow tun ye magwɛrɛna dɔw taa Itali jamana ani Alimaɲi jamana tun bɛ miniw dɔn, n'ga komi u tun yɛ u ka labilali ani sɛɛyɛrɛkɔrɔ diyabɔ ka ban yɛlɛmaliw yen tun yɛ a daminɛ ni san kɛmɛsi yɛɛlɛn ye, o sira don mɔgɔ kɔrɔ kɛlɛn nunu miniw tun ye Humboldt kɔnɔnasu.
Kalandenw tun bɛ sɛ ka ɲinini boli ɲɔgɔnkalanw walima labɔratuwaru kɔnɔ ani ka adaminɛ ka dɔkɔtora jɔnjɔn ɲininisɛbɛ bɔ ni lɔnnigwɛ kɔnɔnako caman.
Jatikalan karamɔgɔw ani sɛɛ bɛ sɛ ka kɛɛ jatibo miniw ma bɛ filɛ ko STEM denfila (lɔnnigwɛ, fɛɛrɛsiraw, tilen k'a kɛ ka, ani jatibo) kariyɛriw.
Akitiyɛriw fana bɛ ɲɛsi musaka siratigɛw ma, ka miniw bɛ pansɔn sara hakɛya faraka ladon min wajibiyalen do walasa ka rɛtreti sɔrɔda bɔ ani cakɛda kan ka sɔrɔda don sira min fɛ walasa ka nafolo kundonbaara sɔrɔ lasɛgin farati hukumu kɔnɔnanna.
Hiyerɔglife sisitɛmu Ezipte jamana jatidenw kama, inafo folo Rome jamana jatidenw, bora tɔmi tagamaseereyaw dɛ la jati tun bɛ kɛɛ ni miniw yɛ.
Folo jatiden sisitɛmuw miniw tun bɛ nɔtasiɔn pɔzisiɔn lama ladon tun tɛ dafabali ye, ka sexagesimal (base 60) Babilone jatidenw sisitɛmu fara'a kan, ani vigesimal (base 20) sisitɛmu min bɛ Mayaw ka jatidenw ɲafo.
Yani Euclid ka baaraw cɛ san 300 BC fanfɛ, Greekikaw ka kalan dow jatibo kɔnɔnanna tun yɛlɛla filɔzofi ani daliluya danaya dow kan.
Zero sɛbɛden tun tɛ Greeki mɔgɔkɔrɔw bolo fo ka taga sɛ Hellenistic tuma ma, ani u tun bɛ sɛbɛden tilanen sigi yɔrɔ saba dɛ labaara: sigi yɔrɔ kɛlɛn gobiw kama, kɛlɛn biiw ka soo kama, ani kɛlɛn kɛmɛ ka soo kama.
U ka jatibo jaan tilaniw bɛ tun yɛ kɛlɛn yɛ, ani jatiden-ni-jatiden daɲɛlili kaare jatibo, min tun bɛ labaara mɔgɔw bɛ fɛɛ kɔsayina dɔrɔn san 20 kɛmɛsi, tun dɔnindo ko Archimedes taa (min a bɛ sɛ ka kɛ ale dɛ ye a'labange).
Jatibo kalan yiriwalen tun bɛ Siniwa jamana mɔgɔkorow bolo min sii bɛ daminɛ Shang mansi tuma ani tɔra sɛnna fo Tang Mansasi tuma, ka bɔ jatiden julonw na ka taga alizɛburu yiriwalen na.
Kɛmɛ ka soo kama, u tilala ka sɛbɛdenw labaara tuguni jatidenso kama, ani ka to ka taga.
Siniwa jamana mɔgɔkorow dɛ tun ye mɔgɔ folow ka kɔrɔlɔn ni kɔro, famuyali, ani bannijatiden waleya.
A ka bi tile, Syriaki ɛveki Severus Sebokht (650 AD) tun yɛ a fɔɔ ko, "jatibo cogoya do bɛ Indou jamana bolo kuma tɛ sɛɛ ka min fɔɔ ka ban.
Arabuw fana tun yɛ nin cogoya kura kalan ani ka soro ka wɛɛle ko hesab.
Alizɛburu ka feerenbo Silameya moyenazi kɔnɔ, ani fana Ɛrɔpu Rɛnesansi kɔnɔ, tun yɛ jatibo nogoyaliba dafabaliw fɛ kɔlɔlɔ do yɛ.
Jatikalan jatidenw kan ka jatiminɛ ka da dabɔ'nkama baarakɛcogow tuguɲɔgɔnna kan.
Misali la, jatiden ɔridinatɛri bɛ sɛ ka fara'nka sirikiwi miniw tun bɛyi korolen labaara tuguni ani ka sirikiwi farakan'ta wɛrɛw lasako walasa ka dɔbɔli bila sɛnna, ni dafa fila fɛɛrɛsira labaarali walasa ka yɛlɛmali fara'nkaw ɲɛyira, fɛn min bilali sɛnna ka nogon kɔsɔbɛ minankɔnɔ (sɔsɔlisira).
Sigiyɔrɔmali fana bɛ jatiden fila sogin ka kɛ jatiden kɛlɛn ye, mumɛfɔlɔ.
Ni jatidenw filɛlɛn do komi surun, sigiyɔrɔmali ni jatiden ye min ka bon ni 1 ye, n'ga fɔɔ x, bɛ inafo ka iyɔrɔ jaɲan 0 la cogoya kɛlɛn na, cogoyala jatiden 1 yɛrɛ bɛ lasama ka sɛɛ x tun bɛ yorominna.
Tilanta finfin mana tilan ni fu ye ye dantigɛbali.
Jatibo tɛoremu fundamentali tun fɔlɔ fɔlɔ la ka seereya Carl Friedrich Gauss.
Nɔtasiɔn pɔzisiɔnɛli (min donin do fana inafo "nɔtasiɔn walɛri pilasi") bɛ kuma ni jatidenw ɲɛyirali walima u kodeli de ye ni baarakɛli ni sɛbɛden ye bamnitude labɛncogo wɛrɛw la (misalila, "kɛlɛn ka soo", "biiw ka soo", "kɛmɛ ka soo") ani, ni julon tomi ye, ka baarakɛ ni o sɛbɛden kɛlɛn nunu ye walasa ka tilandaw bisigiya (misalila, "tilankotannan ka soo", "tilankokɛmɛ ka soo").
0 labaarali inafo joyɔrɔtala do ani, o la, pɔzisiɔnali nɔtasiɔn labaarali tun sɛmɛntiyara fɔlɔ Jain masalabolo kɔnɔ ka bo Indou jamana kan min togo tun dara ko Lokavibhâga, lon 458 AD ani ni hakilina nunu tun ma daminɛ ni san 13 kɛmɛsi tun ma kɛɛ, ka gansi arabu jamana ka bursu sira fɛ, tun ladonna Ɛrɔpu jamana kan Fibonacci fɛ ni Hindu-Arabu ka jatiden sisitɛmu labaarali ye.
Jaabi jatibolen do ni segini ye jatiden kɛlɛnw faralɛn ɲɔgɔn ye ka bo jatiden kɛlɛn o kɛlɛn min bɛ joyɔrɔ suguya kɛlɛn taa la, ka taa ɲumafan na ka taga kiniyafan na.
Kiniyafan jatiden dɛ yɛ ni wagati lɔyɔrɔ walɛri ye, ani ɲumanfɛla jatidenw farali ɲɔgɔn kan jaabi bɛ yele ni kɔmi walɛri ye (ɲumayafan) jatiden, min ye kɛlɛn ye tuma bɛɛ (ni fu tɛɛ).
Sigiyɔrɔman tabali ni tan aranzew ani tan ka soow bɛ jatiden filaninw kɛlɛn o kɛlɛn jaabi lisi bɔ.
O fɛɛrɛsira nunu ɲogona bɛyi doboli ani tilani kama.
Jatikalan kumanden kɔnɔnanna, nin kɛcogo bɛ ɲafo inafo datugulan, ani lisi tɛmɛnin tun bɛ ka cogofɔ inafo .
A kurukara kelenw ka soo ye 25.
Sɛgini bɛ kɛ nin baarakɛcogo kan ni walɛriw labaarali ye shilingsu ka soo, ni fara'nga paara ye ka walɛri fara a kan min tara kabo n'tamaw ka soo ye.
Gafenin kɛrɛkɛrɛnin kɛlɛn min bɛ boli gafefura 150 min sigiyɔrɔmanlen ko caman ka taa kɛlɛn ka taga bila bayirika sɔngo suguya caman na "ka taa jutigɛ kɛlɛn na ka taga bila livuru kɛlɛn na".
Nin kalan ni dɔnindo tuma dow la inafo algɔrizim.
Ani fana, jatikalan tun bɛ labaara alimuw fɛ walasa ka sariyabolo miniw sirilen do Jaka ani Irth la waleyali kalan.
Kafoli (delinan min nɔɔ bɛ yira ni pilisi tagamaseere ye) ye jatibo baarakɛcogo baju nani la kɛlɛn, saba to nunu ye dɔbɔli, sigiyɔrɔmali ani tilani.
Alizɛburu kɔnɔ, min ye jatikalan kɛnɛ wɛrɛ ye, kafoli bɛ sɛ ka kɛɛ fɛn bisigiyalenw fana kan inafo vɛkitɛriw, matirisiw, kɛnɛ-dɛniw ani jɛkulu-deniw.
Ni gerondif sifikisi-nd labaarali ye jaabiw "addend kɔnɔ", "fɛn miniw kan ka fara a".
"sumɛ" ani "summand" bɔra Latin tɔgɔ summa dɛ la "a bɛ la sanfe taa, dakun" ani ka summare wale fara a kan.
Folo Cɛmancɛ Angilɛkan kumaden "adden" ani "adding" tun gansi la Chaucer dɛ fɛ.
Misali la, yalila kumaden a + b + c kan ka ɲafo ka (a + b) + c walima a+ (b + c) kɔrɔ di wa?
Hali baganw miniw tɛ adamaden ye bɛ dan yira u ka faran'ka dalilu la, kɛrɛkɛrɛyala pirimatiw.
Ni kolɔnni faranka ye, demiseniw bɛ faranka kalan teliyala ni kɔmitativiti kafoli tɔnɔbɔli ye ni jatili ye ka'adaminɛ jatiden kumaba la, ni cogoya la, ka'adaminɛ ni saba ye ani jatikɛ "nani, duru."
Fu: kamasɔrɔ fu ye faranka tagamasiɲɛ ye, ka fu fara'akan ye manamana ye.
An bɛ sɛ ka dafabali fila tilandaw sigi ɲɔgɔnsanfɛ, ni dafabali kuru ye sigiyɔrɔ kɛlɛn na.
Ni farankaw ye kala munumununi tiliyali ye, u bɛ sɛ ka fara'aka ni danfara ye.
A tun bɛ latagalan latigɛcogo do dɛ labaara min ɲanafilɛlen do garawite fɛ.
Walasa ka dɔboli kɛ, baraakɛla tun kan ka baarakɛ ni Paskal ka jatikɛmansin dafa ye, min bɛ sira caman ko fɔɔ inafo faranka.
XOR ani AND fila bɛɛ daaw tun ye kunkelenw walasa ka ɲanabo jatiden lɔziki kɔnɔ ka fara'nka sirkiwi dafalen waleyali yamariya min tuguni bɛ sɛ ka faraɲɔgɔn kan ka kɛ lɔziki baara sogolonin baa do ye.
Labolisira caman ye, ka fo, nin cogoya laban saba nunu ka siyaɲagamininw ye.
Jatikalan min ma kɛkabila walankatali ye porogaramu ka fili foroba kun do ye.
Ni a taara kalanjɛ kun da, sanfɛ ɲafoli ye rɛkirisiɔn tɛorɛm waleyali ye N2 sigikulu tilancɛ yamariyalen kan.
Ni akɛra a walima b dɛ ye fu ye, a minɛ inafo tagamasiɲɛ.
Yan, jɛkulu tilancɛ bɛ labɛn ni jatidenw yɛrɛyɛrɛ ye ani jɛkulu ye intɛgeriw ka faranka jɛkulu ye.
Faranka yɛrɛyɛrɛ kɔmitativite ani faraɲɔgɔnkan ye yɔrɔninkɛlɛn ye; ni 0 jatiden yɛrɛyɛrɛ ɲafoli ye ka kɛ banni cogoɲumaw sigikulu ye, adɔɔn kadi ka fo ale dɛ ye faranka tagamasiɲɛ ye.
Mɔgɔ kan ka seereya ko ni baarakɛcogo ɲafolendo ka ɲɛɛ, min bɛ ɲɛsi co-Cauchy tuguɲɔgɔnnaw ma.
Deen fila doron dɛ bɛ intɛgeri sigikuluw modulo 2 bolo; a ye faranka baarakɛcogo min tiɲɛ taa donin do Boolean ka lɔziki kɔnɔ inafo "ɛkisikilizivu walima" latagalan.
Olu bɛ jatidenw yɛrɛ faranka bakurubayali suguya fila dɛ di taransifiniti la.
Sigiyoromali bakurubaliw yɛrɛ ka can ka tɛmɛ faranka kan.
Ka fo, ni sɔnni jatiden fila a ani b tɛ baminitide sigicogo kɛlɛn na, o la u ka mumɛdaw bɛ surunya ka u ni u cayaninba bɛ kɛɛ kɛlɛn ye.
O bɛ jatiden kɛlɛn mumɛda hakilina ladon, min yɛrɛbakun, ani mumɛda lankolo, min ye fu ye.
Donɲɔgɔnna ye "faraliɲɔgɔnkan" suguya do ye kɔntinɔɔm sanfɛ, walima ka fɔɔ ka tilen ani bakuruba la, danfarali suguyawɛrɛw sanfɛ.
Sogili jurukelennaman nafa ka bon kɛrɛkɛrɛyala hukumu kɔnɔnanna faranka kunkelen bɛ sɔn ka bilasira saryaden dow dansago minna, inafo tulonkɛla tɛori ɛsitaratezi ɲagaminin do walima kantɔm mɛkanikiw cogoyaw sigili ɲɔgɔnkan.
Tilani ye jatibo julon baara nani la kɛlɛn ye, jatidenw bɛ tugu ɲɔgɔnna cogo minuna walasa ka jatiden kuraw dilan.
Euclidean tilani bɛ minuna (ni hakili jigin ye) bɛ ɲafo bɛ wɛlɛ Euclidean ka kɛnɛw ani a bɛ polynomial kooriw ladon dadonbali kɛlɛn kɔnɔ (min sigiyoromali ani faranka ɲafo wariyabul kɛlɛn sawuraw sanfɛ).
Ni tilani tagamaseereya bɛ labaara fana a kɛlɛn ka tilani baraakɛcogo yɛrɛkun bisigiya inafo misalila tɔgɔla ɲɛgwɛn do jatikɛmasin kan.
Ka minɛnw tilan ko caman yɔrɔninkɛlɛn tilan tuma kɛlɛn o kɛlɛn fan kɛlɛn o kɛlɛn bɛ bilali kɛ ka taga 'walonni' hakilina na tilani suguya do minna mɔgɔ tɔɔ ka segin dobolila tilanta sigiyoromaliw la ka bo tilanan yɛrɛ la.
Mɔgɔ bɛ sɛ ka logaritimi tabaliw labaara ka jatiden fila tilan, ni logaritimi jatiden fila boli ye, kasoro ka jaabi antilogaritimi filɛ.
Porogaramu kɛla kaan dow, inafo C, bɛ intɛgeri tilani minɛ inafo a kɛlendo cogoya durunana cogominna sanfɛ, o la jaabi yɛ intɛgeri ye.
O cogoya kɛlɛn na, b tilani ko ɲuma a fɛɛ (sɛbɛnin) ye ɛkuwasiɔn ka jaabi y ye.
Misaliw bɛ matirikisi alizɛburuw ani quatɛrniyiɔn alizɛburuw ladon.
O kumaden ni ɲɔgɔna ladoni jatikɛmansin caman kɔnɔ bɛ fili kumalaseta labo.
Kabini kɛ nɔkanda bɛ dobo jatiden fila boɲa hakɛya la, ka segin nin cogo kan bɛ jatiden jɛnɲɔgɔn fila fitini dii ka tugu ɲɔgɔnko fo ka taga sɛ ko jatiden fila nunu bɛ kɛra kɛlɛn ye.
Kunmuna GCD bɛ sɛ ka ɲafo nin sira fɛ donin do inafo Bézout ka ɲanɔto.
Ni nin ɲɛtaga ye, jatibo tɛ paara caman ɲiningali kɛ bada ka tɛmɛ jatiden hakɛya kan siɲɛ duru (julon 10) intɛgeri fitini na.
Tɛori caman dɛ Euclidean ka jatibo bolo ani waleyali nɔgɔmanw.
Euclidean jatibo bɛ sɛ ka laabara ka Diophantine ka ɛkasiɔnw jaabi, inafo ka jatidenw lasɔrɔ miniw sigiyoromali kɔngiriyansiw lawasa ka da siniwa jamana ka hakili jigin tɛorem kan, ka waloni kɔtigebali laben ani ka jatidenw yɛrɛyɛrɛ gwɛrɛni ko ɲuman lasɔro.
Fɔrɔba tilanikɛla baa bɛ sɛbɛn tuma dow la inafo gcd(a, b) walima, ka nɔgɔya kɔsɔbɛ, inafo (a, b), hali ni a ye a sɔrɔ sɛbɛni do ni jɛlɛn tɛ kosobe, min fana bɛ labaara hakilinad dow kama inafo ideyal do intɛgeriw koori kɔnɔ, min sirilen masuruɲala to GCD.
Misalila, a kɛra 6 walima 35 ye jatiden folo ye, kabinikɛ fakitɛri folo fila dɛ bɛ u bɛ bolo: 6 = 2 × 3 ani 35 = 5 × 7.
Dali kɛlendo a la ka fo ko intɛgeri kumabaaw ka fakitɔrizasiɔn ye siratgɛ gwɛlɛman ba ye jatibo kɔnɔ, ani kiripitogarafi kunbɛcogo miniw bɛ labaara kojugu ka lakana julon sigilendo ni o ye a sɔrɔ a bɛ sɛ ka kɛ kan.
a ani b Sogili jurukelennaman bɛlajɛlɛn ye ka fo u ni sigiyoromali to nunu bɛ ye kɛlɛn ye ka taa g (mg, yɔrɔ minna m ye intɛgeri ye).
Ɲafoli cogo wɛrɛ la, jatiden fitini sigiyoromali rk−1 bɛ bo jatiden kumabaa dɛ la rk−2 fo ka taga sɛ ko a too rk ka dogon ni rk−1 ye.
O le kanma, c bɛ too daminɛnan tilan ni r0, kabinikɛ r0 = a - q0b = mc - q0nc = (m - q0n)c.
Anw bɛ a ɲini folo ka selekenaani laben ni b-ni-b kaare labaarali ye; o ni a ta bɛ, o bɛ r0-ni-b selekenaani too toyi togo taan, yoro minna r0 < b. Anw bɛ a ɲini o la ka selekenaani laben ni r0-ni-r0 kaare labeniw ye.
Tɛorem min bɛ Euclidean tilani ɲafoli kɔrɔla ci bɛ a sɛmintiya ko ni buruburu ni too sugu nunu bɛyi tuma bɛ ani u ɲɔgɔna tɛiy.
Ton donɲɔgɔnna laban tuma, too rk bɛ kɛ wariyabulu b dɛ bolo, tumaminna wariabulu bɛ a ɲɔgɔnna min tɛmɛna taa, rk−1.
Jatilɔniba ani kokɔrɔlɔniba B. L. van der Waerder ye a sula ko livuru VII bora masalagafe do dɛ kɔnɔ jatiden tɛori kan min tun sɛbɛna jatilɔnibaw fɛ Pythagore ka kalanso kɔnɔ.
San kɛmɛ o kofɛ, Euclid ka jatibo tun kɔrɔlɔna indɛpandaman Indu jamana ani siniwa jamana fila bɛ fɛ, folo walasa ka Diophantine ka ɛkasiɔn jaabi bora asitɔrɔmi kɔnɔ ani ka kalandiriye jɛlɛn laben.
Euclidean jatibo tun ɲafola folo jatiden kunda ani a tun gansira Ɛrɔpu jamana kan Bachet ka Problèmes plaisants et délectables (Pleasant and enjoyable problems, 1624) ɛdisiɔn filana dɛ la.
San 19 kɛmɛsi kɔnɔn, Euclidean jatibo naana ni jatiden sisitɛmu kura yiriwali ye, inafo Gausian ka intɛgeriw ani Eisenstein ka intɛgeriw.
A bolendo a fɛ ko Peter Gustav Lejeune Dirichlet dɛ ye mɔgɔ folo ye ka Euclidean ka jatibo ɲafo inafo jatiden caman ka tɛori julon.
Misali vla, Dedekind dɛ tun ye mɔgɔ folo ye ka kaare-fila Fɔrma tɛorem seereya ni Gaussian ka intɛgeriw fakitɔrizasiɔn labaarali ye.
Euclid jatibo ka baarakɛ cogo wɛrɛw tun yiriwala san 19 kɛmɛs kɔnɔnanna.
Jatibo intɛgeri kura caman tun yiriwa la, inafo Helaman Ferguson ani R.W. Forcade (1979) ka jatibo ani LLL ka jatibo.
Tulɔn kɛlaw bɛ to ka ɲɔgɔn sɛginnafiɲɛbo m sigiyoromali kulu fitini boli kumabaa la.
Ni u yamuriyali ye a ka to ka yɛlɛma intɛgeriw bɛɛ ni ɲɔgɔncɛ, jaabi lu banbaliw bɛ sɛ ka kɛ sabubu ye ka bo jaabi kɛlɛn na (x1, y1).
Ni kɛnɛ kɔnɔnanna, jatibo baarakɛcogo jaabi o jaabi (faranka, doboli, sigiyoromali, walima tilani) la suruyala modilo 13; o ye 13 sigiyoromaliw bɛ fara'akan walima ka bo'ala fo ka taga fo ko jaabi sɔrɔla 0-12 ni ɲɔgɔncɛ.
N'ga kɛ sisan ko jaabi bɛ N walɛriw bɛ la fo ka taga sɛ M - 1 ma.
Nataliye kama, 1, 2, 3 buburu sikana, walima 4 ye i bɛ a soro 41.5%, 17.0%, 9.3%, 5.9%, ka tuguɲɔgɔn ko.
Fɛrɛsira ɲuman PGCD jatɛdɛn fila hakɛ a ni b sɔrɔli la bi nani tilanibaw bɛ jatɛliye; PGCD ye o la hakɛaw tilaniba ye.
I n'q fo a fɔra sanfɛlala cɔgɔmin n'a, PGCD ka kan ni fakitɛri fɔlɔw tilanɛn jatɛdɛn a ni b fɛ, fangan ba ti nin wati jatɛdɛn fɔlɔw fakitorizasiɔn fɛrɛsira fɛnɛ la, tubabu tilɛ kiripitazi sisitɛmu caman sinsinlɛndo o fangatanya kan.
Lehmer ka algorithme GCD bi algorithme binɛri fɛrɛsira zenerali kɛ ka GCD jatɛ tɛliya sigiju dagabaliyala.
Algorithme ɛkilidiyen bi seka waleya ka ɛkuwasiɔn djafantiyɛne kalokalo ɲanabɔ ni chiniwa kung to polinɔmu ta, polinɔmu farakisiɔn tilɛnw fɛnɛ bi seka ɲɛfɔ.
Ɛkilidiyɛn kalan tagabolɔw bɛ ye fakitɔrizasiɔn kelennpe kalan bolo (UFD) ye, hali ka to a kunfilyɛlɛma ti ciɲɛ ye.
Ɛkikilidiyɛn ye wati bɛ miriya kalan bolo (PID) kumaba ye, kalan bolo dafalɛn min kɔno miriya klenna bɛ ye miriya kumaba ye.
Nimɛratɛriw ni tilannanw fɛnɛ bi waleya farakisiɔn min nuw ma can la, i n'a fɔ farakisiɔn dɔrɔkɔnin, farakisiɔn gɛlɛmanw ni jatɛdɛn soginw.
Daɲɛ lawalɛ tun bi waleya walisa ka farakisiɔn nin ni farakisiɔn sexagesimale min bi kɛ sanafɛn kalani la danfara ni yiran.
Nin tun ɲɛfɔra 17ɛmɛ kɛmɛsi Ground of Arts gafe kɔnɔ.
Farakisiɔn nafa ni ɲɔgɔn ye 1, o de la ɲɔgɔnna ye farakisiɔn cayali kunfilayɛlɛma ye.
O to bi kɛ ni tilanda fan nimɛratɛri ye.
I n'a fɔ 5×17 (= 85), ka kuman ni 4×18 (= 72), o sanganin jabi ye.
Bawo fan nanninan sabanan ye tan ni filanna ye, fan nanninan saba sigimayɔrɔ fila ye tan ni filanna sigimayɔrɔ fila ye.
Wati do la, murumuruman dantan ka kan walisa ka seka o faranfasiya kelen sɔrɔ.
Egypte jamana mɔgɔw bi Egypte jamana tilanda waleya av.
U ka fɛrɛsiraw bi tubabu tile fɛrɛsira jabi kelen nin de dii.
Tilanda tubabu tile daɲɛ min donɛndo bhinnarasi tɔgɔla bora inde jamana la Aryabhatta, Brahbamupta, ni Bhaskara ka baara sɛn fɛ.
Matematiki la, jatikalan modilɛri ye jatɛdɛn dafalɛnw ka jatikalan sisitɛmu, yɔrɔmin na jatɛdɛn "bi faraɲɔgɔn kan" ni u sɛra bɛrɛ do ma, min bi wɛlɛ mɔdili.
Siratagama waleyalɛn do to ka seka hakɛ sɛgɛliw jatɛ nimɔrɔ sɛɛrɛ dow kɔnɔ.
RSA ni Diffie–Hellman bi ɛkisipɔnɔnsiyasiɔn mɔdilɛri waleya.
U bɛ waleya kɛ ni polinɔmiyali tilan baw ye aligoritimi labolisira ɳumaw na, alizɛburu linɛyɛri jɛlɛn kalo ta ni Gröbner sigiju ɛntiyɛ ni jatɛdɛn rasiɔneli.
Baarakɛcogo modulo, inafo a donindo cogominna porogaramu kaanw ani jatikɛmansinw caman naa, ye jatibo modulari waleyali ye min bɛ laabara nin hukumu kɔnɔnanna.
Konɔntɔnw yirali cogo bɛ jatiden dafabali jatibo sɛgɛsɛgɛli jona do dii min bɛ kɛ tige la.
Kɔnguriyansi ka sisitɛmu jurukelennaman bɛ sɛ ka ɲanabo pɔlinomiyali waagati kɔnɔ ni Gaussian benni ye, walasa ka kunnafoniw sɔrɔ kɔnguriyanci jurukelennaman tɛoremu filɛ.
Intɛgeriw sigiyoromali (ka banni jatidenw fara'akan), jatiden tileninw (tilancɛw) ani jatidenw yɛrɛyɛrɛ bɛ ɲafo nin julon ɲafoli bakuruba sisitɛmatiki do fɛ.
Sumali fila jaabiw ye sumali kɛcogo kura ye.
Sigiyoromali baarakɛcogo kunfilayɛlɛma ye tilani ye.
Jatiden wɛrɛ min tɛ 0 ye tilani ayɛrɛ ni ɲɔgɔn ye ka kan ni 1 ye.
Sigiyorolmali labaarali impilisiti bɛ sɛ ka naani ɲagamini ye tumamina ni a kɛra ko wariyabulu kɔnkatɛnin ni wariyabulu wɛrɛ tugura ɲɔgɔnna, ni tumamina wariyabulu do togo parantezi do ɲɛfe bɛ sɛ ka fili ni funkisiɔn togo ye, walima baarakɛcogo labencogow cɛsiri tilenin.
Jatiden miniw kan ka sigiyoroma bɛ wɛlɛ delinan la "fakitɔri".
A ni fana komi sigiyoromali jaabi sinsilen tɛɛ fakitɔri labencogo kan, danfara "sigiyoromalan" ani "sigiyoromalen" ni ɲɔgɔncɛ nafa ka bon doron daminɛ tuma hakɛya kan ani jatibo sigiyoromali dow la, inafo sigiyoromali kuntala jaan.
Sigiyoromali jaabi bɛ wɛlɛ ko porodi.
Talon ka tɛmɛ sariya bɛ a yamaruya ka jatidenw sigiyoroma teliyala sigiyoro jɛlen saba ɲogona na.
Bakuruba tɛori bɛ di ni boɲa hakɛya sɛgɛsɛgɛli dɛ ye.
Labencogo tɛ jatiden sogoloninw la.
1 tagamasiɲɛ bɛ anw bolo yan, komi a koodonindo jɛkulu miniw bɛ faranka duguma ma yɔrɔmina ɲɛfoli ye 0 ye.
Walasa ka o yɛɛ, kaare sumada matirisi yɛlɛmabaliw bɛlajɛlen jatiminɛ kɛlɛn dilen do kan.
Kewale wɛrɛ min kan ka jatimine ye intɛgeri miniw bɛ sigiyoromali duguma tɛ jɛkulu ye-halini o yɛ a sɔrɔ fu tala.
Jatibo kɔnɔnanna, kɛmɛsarada (ka bo Latin kaan per centum "kɛmɛ la") ye jatiden ye walima ratio min ɲafora inafo 100 walon.
Jatiboli ni nin walon nunu ni kɛmɛsarada bɛ ye hakɛya kɛlɛnw ye.
Ni kuma bɛ kɛ kɛmɛsarada kan tuma o tuma, a nafa ka bon a sirilen munna ka fɛsɛfɛsɛ (misali la, mun dɛ ye bakurubaa ye min bɛ bɛn 100% ma).
Ni an bɛ kuma ni "10% yɛlɛli ye" walima "10% jigini ye" cayahakɛ kɔnɔnanna, delina bayɛlɛmali ye min sirilen do cayahakɛ daminɛnan walɛri dɛ la.
O ɲagamini kɛlɛn kɛmɛsarada hakilinaw ni ɲɔgɔncɛ (kɔrɔ) ani kɛmɛsarada kuruw bɛ sɛ ka naani famuyali baliya caman ye tuma mina kibarulaselaw kalafiliw kunafoniw di, misali la, jaabi kuraw dili ani danfaraw jaabi miniw tun dira ka tɛmɛ diliw inafo kɛmɛsarada.
Kumaden tun dira Latin per centum ma.
Mabɛn ani nasira bilasiralaw tɛ kɛlen tuma dow la inafo kɛmɛsaradaw tun kan ka sɛbɛn cogo minna.
Ni mako hakɛyaw dɔgɔyara kɔsɔbɛ tuma minna, 0 jatiden bɛ ladon ni o yɛ a sɔrɔ mako hakɛya ka dɔgɔn ni 1% ye, misali la "% tɛrɛzori ka maarata", min tɛɛ "% tɛrɛzori maarata".)
O cogoya kɛlɛn na, jɛnkulu ka sɛbaya kɛmɛsarada, balɔntankulu ye tolaci tilanda miniw sɛbaya taa, fana bɛ ɲafo tuma do la inafo dafabali bɛnhakɛ; .500 kɛmɛsarada sɛbaya bɛ jɛnkulu min bolo ye u ka tolaci 50% sɛbayaw taa.
Doboli fana bɛ pɛrɛdikitabili sariyaw bato ka ɲɛsi jɛɲɔgɔnya baarakɛcogow ma, inafo faranka ani sigiyoromali.
Ka doboli kɛ ni jatidenw ye ye jatibo baara nogomaw la kɛlɛn ye.
A kɛcogola, jatiden min bɛ ka bo donindo inafo bolokɔrɔtaa, tuma minna a bɛ ka bo mina ye a fitini ye.
Doboli" ye angilɛkan kumaden ye min bora Latin wale subtrahere la, min yɛrɛ fana ye sub "kabo dugumala" ani trahere "ka abo a la" faraɲɔgɔkan dɛ la.
Ka ta lɔyɔrɔ 3 fan fɛ, a tɛ paara foyi taa ɲumanfɛ walasa ka to 3 la, o la.
Walasa ka nin baarakɛcogo ɲɛyira, ciili kan ka jaɲan.
O la ɲɛfɛ jatiden "1" jaabi bɛ bila kɛrɛfɛ.
Tan sigiyoro la, 0 ka dogon ni 1 ye, o la 0 bɛ layɛlɛ ni 10 ye, ani danfara ni 1 ye, min ye 9 ye, bɛ sɛbɛn 10 sigiyoro la.
O la doboli bɛ kɛ kɛmɛ sigiyoro dɛ la, yoro mina 6 ma dogon ni 5 ye, o la danfara bɛ duguma kɛmɛ sigiyoro jaabi kɔnɔ.
Ka fo a do fara bolokɔrɔtaa kɛmɛ jatiden kan ni kɛlɛn ye.
Jaabi ye 1 ye, ani a sɛbɛnin do jaabi kɛmlɛ sigiyoro la.
Ni tɛorɛm tun ɲɛyirala folo Pierre de Fermat dɛ fɛ san 1637 Arithmetica sɛbɛja furuburuda do la, yoro mina a tun bɛ ka a fo ko kokɔrɔbɔ bɛ ale bolo min ka boɲa kama a tɛ kun furuburuda kɔnɔ.
Tɛorem ɲɛ duru, daminɛ kokɔɔɔ surumani bɛ mina, ɲɛ duru bɛ cogoya min bolo bɛ laboli kɛ walasa ka nataliye do ɲɛ yɛlɛma ani a tun kokɔrɔbɔ la 19 kɛmɛsi laban tuma, o ni a ta bɛ, ka nin ɲɛ nani kokɔrɔbɔ ye laboli kɛ ka'ayira ka fo a ka girin kɔsɔbɛ.
A le tun ye tɛorem baa folo ye min kokɔrɔbɔ la ni ɔridinatɛri labaarali ye.
Ka farakan, nataliye fɛn o fɛn min bɛ sɛ ka kodon ni misali ma tilanda do kan ka kɛ a bolo min ni 1,936 nataliyew la kɛlɛn bolendo.
A tun labɛna folo san 1908 kɔnɔ Steinitz ani Tietze fɛ.
V min bɛ yɛlɛma kɛnɛ dandobali do sanfɛ ni q fɛɛnw ye kuruw dantigi bɛ o bolo, inafo kuruw kɛnɛ dantigelen tigitigi do kan ni qk fɛɛnw ye.
Kɔnjɛkitiri folo Henri Poincaré fɛ, a tɛorem bɛ ɲɛsi kɛnɛ dɛ ma min yoroni bolendo delina kɛnɛ sumada-sabalama dɛ ma n'ga u bɛɛ tugulen do, ka dan z kɔnɔ, ani dancɛ foyi tɛ u la (3 datugulen-faraɲɔgɔnkanla).
San kɛmɛ ɲɔgɔŋɔna tibitaba kofɛ jatilɔnibaw fɛ, Grigori Perelman ye kɔnjɛkitiri kokɔrɔbɔ yira gafefura saba sanfɛ min labilala san 2002 ani 2003 arXiv sanfɛ.
Perelman ye o kokɔrɔbɔ tilanda dafa.
A kɛcogola, a bɛ ɲiningali kɛ yalila kunbalan fɛn o fɛn min fɛɛrɛ bɛ sɛ ka sɛgɛsɛgɛ jona ɔridinatɛri fɛ bɛ sɛ fana ka ɲanabo jona ɔridinatɛri fɛ; a bɛ kɔjɔnkitirɛ kɔsɔbɛ ka fo ko jaabi ye ayi ye.
A ma yiran ka fɔ u la jumɛn ye galɔn ye, n'ga sɔnn kɛra ka fɔ ko kɔnjikituri fɔlɔ ye ciɲɛ ye ni filanna ye galɔnn ye.
Misalila, Collatz ka kɔnjɔnkitiri, min bi ɛntiyɛ dow laban walima ayi kan, a tun lajɛla ɛntiyɛ be fɛ fo ka sɛ 1.2 × 1012 (a ka can ni biliɔn ye).
O seere nin nuw bi seka kɛ ni suguya caman ye, i n'a fo o kɔlɔlɔw sɛgɛsɛgɛl nin ta walima ɛntɛrikɔnɛkisiɔn baw ani jabi dɔnɛnw.
Fɛrɛsira seere do, bi seka waleya wati min na jatɛdɛn dan min na bi seka nanni kokan misali dɔnɛn do "fagan jɛɛ" tɔgɔla nin hakilina fɛ, fɛn min niw bi seka kɛ bɛ jatɛra ni u yirala walisa kɔkan misali ka n'a kɛ.
Continuum hakilina, min ba ɲɛɲini ka jatɛdɛn banbali dow ka karidinalitɛ yiran, a laban na ya yiran ka bɔra fɛn zenerali Zermelo–Fraenkel ka akisiɔmi a bɛlajɛlɛn hakilina sɔnnq min ma.
Jatɛdɛn kalanbaw fan fitini drɔn de bi sika Riemann hakilina ciɲɛ ma.
Jaaw lɔzisitiki ye dugukolo jakalan pɔliminiyali ye, min bi fɔ i n'a fo aricɛtipal misali ka taga kɛwale kungoman bi seka bo ɛkuwasiɔn walawalalɛn nɔgoman la.
Kepler ya yiran ko nimɔrɔw ka jɛɛ Fibonacci ka tugun ɲɔgon ko.
Ko fila kaman, nin yiran bi seka nani kung ye.
Misalila, yirali fila nu nuw 0.999... ni 1 be ye kelen ye wati min nin na u be o jatɛdɛn kelen yiran.
Ni ɔatɛrirdinani sipɛri-ɔrdinatɛri ka dɛmɛ ye, fɛn basigilɛn dow, i n'a fo π, e, ni 2 ka rasini karɛ, tun jatɛra a ka can ni siɲɛ miliyari kɛmɛ.
Fɛn basigilɛn dow man kan fɛwu ni min dɔnɛndo kɔrɔlɛn fɔ jatɛli kura labɛnna walisa ka seka u yiran hakilimayala.
Wati dow, tagamasiɲɛ min bi fɛn basigilɛn yiran ye daɲɛ dafalɛn ye.
0 (fu) ye jatiden ye, ni jatiden mɔntɔrɔ min bi kɛ ka jati yiran ye jatiden ye.
Jati 0 tɔgɔ angilɛkan na bi bɛni fu ye, fu (UK), fu (US; ), fu walima—hakilina dow la wati min na jatiden adizɛcan ba ni siginiden "O"—oh walima o bɔ ɲɔgɔnna.
fɛntanya nɔgɔmanw drɔnn kama, sginindenw fu ni fosi bi waleya.
A bi wele oh nigɛjuru nimɔrɔ hakilina la.
Tagamisiɲɛ nfr, kɔrɔ ye cɛɲumani, bi waleya tun fɛnɛ walisa ka kaburu ni piramidiw ɲɛgɛ sigiju hakɛ yiran, ni janɲa hakɛ tun bi suma sigiju cii fɛ i n'a fo o cii sanfɛla walima a dugumala la.
Yɔrɔ min bilalɛn do babilɔnɛkaw ma tun ti fu yɛrɛyɛrɛ ye sabu a tun ti waleya a kelen, halini jatiden laban na.
AD fanfɛ 150, Ptolemy, Hipparchus ani Babiloni kaw kɛlɛn ka kɔnɔna suruku, tun bɛ ka baara kɛ ni tagamaseere do ye fu jatiden kama a ka baara kɔnɔ sannafɛn kalan jatibo kan min tun bɛ wɛlɛ ko Syntaxis Mathematica, min donindo fana inafo Albamest.
Sɛgin tun kɛra nin labaarali kan AD525 kɔnɔ a bɔɲɔgɔman tabali do kɔnɔ, min tun bayɛlɛmala Latin kaan nulla sirafɛ walima "mɔgɔ si" Dionysius Exiguus, Romain kaw ka jatidenw kɛrɛfɛ.
Lokavibhāga, Jain masalabolo kɔsɔmolozi baalocogo Prakrit folo moyenazi Sankrit bayɛlɛmali kɔnɔ, min sii hakɛya bɛ taga AD 458 (Saka era 380), min bɛ dafabali walɛri sisitɛmu labaara, ka fu fara'akan.
San 813 kɔnɔnannan al-Khwarizmi tun ye Hindu ka jatidenw labaara a ka sannafɛn kalan tabaliw la."
Gafe yelemana o kɔfɛ latin kan na 12ɛmɛ kɛmɛsi la Algoritmi nimɔrɔ indorun tɔgɔla.
N'tugurura n'ga kalan kɔ ka taga kɔnɔna la ni n'ye ɲɔgɔnn famu don kelela.
n'ye yɛrɛ wajibi ka nin gafe dafalɛn nin labɛn cɔgɔya la famuli ba bi seka sɔrɔ a la, ka tilan masalakun sigimayɔrɔ tan ni duru.
Indou kaw ka ɲɛgɛ kɔnɔntɔn ye:9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254–255 ka farakan 0 i n'a fo jatiden jɛɛ, o yɔrɔ la a kelenpe de jatiden ye min ti sɔnsira ye.
Ka kɛni sɔngɔ walima jatiden, o fu ti i n'a fo jatiden fu ye, min bi waleya nimɛriki sisitɛmu la ani nɔtasiɔn lɔyɔrɔyala.
Jatiden 0 bi seka jati ni jatiden jɛɛ walima a yii, n'ga jatiden dafalɛn, ni o la jatiden rasiɔnɛli ni jatiden yɛrɛ (o cɔgɔya la jatiden alizɛbiriki ni jatiden gɛlɛman).
A ti seka ka kɛ ni sabu fakitɔri jatiden jɛɛ bi a la, ni a ti seka ka kɛ gɛlɛman ye sabu a ti seka ɲɛfo i n'a fo jatiden folo (sabu 0 kan ka kɛ fakitɔri ye wati be).
Nin sariyaden nunu bɛ waleya x jatiden sɛbɛsɛbɛ walima sogolonin bɛ la, fo ni o ye a sɔrɔ a fɔra cogoya wɛrɛ la.
Kardinalite funkisiɔn, waleyalen kɛnɛ nankɔlɔ kan, bɛ kɛnɛ nankolo lasɛgin inafo walɛri, o la ka sɔrɔ ka 0 fɛɛnw di ama.
Bisigi jatibo kɔnɔ, 0 bɛ foroba labaara walasa ka fu fɛɛn di, min ye fɛɛn kunnakolon ye faranka kama (ni a ɲafora a jatiminɛna laben cogo minna) ani fɛɛn kunuta do sigiyoromali kama (ni a ɲafora).
Hakɛya dow kama, fu hakɛya bɛ dɔn ka bo hakɛya tow bɛɛ la, tuma mina do wɛrɛw kama a bɛ sɛ ka kɛ diyaɲɛ sugandili ye.
A yira ka fo ko netɔrɔn nani nɔrɔnɔrɔ bɛ sɛ ka basigi kɔsɔ bɛ walasa ka jatiminɛ ko atɔm a yɛrɛ ka sira bolen na.
Misali la, tabulo fɛɛnw bɛ jati ka adaminɛ O ye C kɔnɔ, walasa n tabulo do kama indisi tabulo tuguɲɔgɔnna bɛ a adaminɛ 0 la.
Kunnafoniw marayoro la, kɛnɛdo bɛ sɛ ka kɛ ko walɛri tɛ a la.
Masalabolo kɛnɛw kama o tɛ lankolo ye wa koori fana tɛ lankolo ye.
Jatibo fɛn o fɛn ka walɛri fu fara'akan bɛ jaabi fu di.
Formule 1 kɔnɔnanna, diɲɛ bɛ jonjon taa masa tɛ ka a sɛn don Formule 1 ɲɛnɛje kɔnɔ tuguni san min tugura u ka jonjon taali la o ɲɔgɔdan kɔnɔ, 0 tun dira u ka jɛkulu bolilikɛla kɛlɛn ma min ye a to u ka jonjon taala ye sɛbaya taa.
Mansinnasɛbɛnikɛlaw tɛ danfara foyi don O ani 0 tigecogo la; sɛbɛnnikɛnan danfarananma suguya foyi yɛrɛ tɛ dow bolo 0 kama.
Jatiden 0 tɔmi tun bɛ min camancɛ la a bolen do a fɛ tun bora inafo sifilɛ IBM 3270 ɲɛyiraliw kan ani a tora sɛnna bi tile ɔridinatɛri sɛbɛnikɛla sanfɛ inafo Andalé Mono, ani pankuru taaliko maminɛli sisitɛmu dow la.
1 (kɛlɛn, min bɛ wɛlɛ fana ko a kɛlɛn, ani faraɲɔgɔnkan) ye jatiden ye ani nimɛrikali jatiden min bɛ labaara ka jatiden bisigiya nimɛraliw kɔnɔ.
Bɛnkan tagamaseereyaw kɔnɔ yorominna fu bɛ filɛ ka fo ko banni tɛ walima sɔnni tɛ, 1 ye intɛgeri sɔnni fitini folo ye.
1 kɛcogoyaw tilan bɛɛ bɛ sɛ ka sama ka bo ninna.
O la o ye intɛgeri min bɛ fu kɔfe ye.
A tun yɛlɛmana Ɛropu jamana kan Maghrebu ani Andalusia jamanaw fɛ Moyen Azi tuman, kalan baara siraw fɛ Arabukan na.
Kɛwale miniw tɛ kala jaanni tugu 1 ɲɛfɛlala delinan tɛ dugumana tirinin labaara jatiden 7 cii lɔnin la fana.
Ɲafoli la, 1 ye baminitide ye, walɛri faasi, walima jatiden sogolonin a kɛlɛn sariya, vekitɛri kɛlɛn, ani matirikisi kɛlɛn (min bɛ wɛlɛ delinan ko matirikisi tagamasiɲɛ).
Tɛori suguya kɔnɔnanna, 1 bɛ labaara tumadow la ka suguya minɛn laban dantige.
Ka sabu kɛ 1 julon ka ɛkisipɔnansial fɔnkisiɔn (1x) bɛ bɛn tuma bɛ 1 dɛ ma, a fandoyi taa tɛyi (min tun bɛ wɛlɛ ko jatibo julon 1 ni o yɛ a sɔrɔ a tun bɛyi).
O cogoya kɛlɛn na, vɛkiteriw bɛ latilen tumacaman ka kɛ vɛkteri kɛlɛnw ye (misali la baminitide folo ka vɛkiteriw), ka sabu kɛ cogoya caman dɛ bɛ u lu la min bɛ sɛ ka diya mɔgɔ ye.
A lɛ dɛ fana ye folo ani filana ye Fibonacci ka tuguɲɔgɔnna la (0 ye zeroth ye) ani jatiden folo jatibo tuguɲɔgɔnna wɛrɛ caman na.
O bɛ na ta, jatibo bisigiyali bɛ sɛ ka kɛnɛ fɛɛn kɛlɛ jatiminɛ, min tɛ kɛlɛn na bila ye ani a tɛ jɛkulu fana ye hali doni.
Sariyaden kunfila ye 1 ani 0 tuguliɲɔgɔnna ye min bɛ labaara ɔridinatɛriw kɔnɔ walasa kunnafoni suguyabɛ bisigiya.
+1 ye pɔzitɔrɔnw ani pɔrɔtɔn ka kuran doni dɛ ye.
Filɔzɔfu nɛwɔpitagorisiɲɛ Nicomaque de gerasa y'a fo ko n'ti jatiden ye n'ga n'ye jatiden buruju ye.
We Are Number One ye san 2014 dɔnkili ye min bi bo demisɛnw ka jabaraso LazyTown la, ni a ye tɔgɔ ba sɔrɔ a yɛrɛ ye.
Tolaci jɛɲɔgɔnya la (sosɛri) nimɔrɔ 1 bi di tuma caman goliye ma.
1 ye jatiden kumaba ye min waleyali dagalɛn do jamana hokey teague (NHL); tanbaw fe, siradisɛbɛ ye 00 waleya tanaya ni san 1990 laban na (jatiden kumaba min tun dagalɛn ye 98).
Jatiden yelema tuguɲɔgɔnna be la tuguɲɔgɔnna manganiw mi nuw ka jan ka dama tɛmɛ ni u bɔlen te fɛn yelema ta fɛ bi a kɔnɔ bubutigɛ dantan tɛyɔrɛmi fɛ.
Filanala, bawo jatiden traransandan fɔsi ti seka dilan ni tagafanyiranan ye ni tiricinan ye, "koori ka kuwadaratiri" ti seka ka kɛ.
Indien sannafɛn kalanba Aryabhata ye walɛri 3.1416 waleya a ka Āryabhaṭīya san (499 yezu kirisi kɔfɛ).
Perse jamana ka sannafɛn kalanba Jamshīd al-Kāshī ye jatiden segisimalin 9 dilan, i n'a fo jatiden 16 dafabali hakɛ, san 1424 ka pɔligɔni U ni 3×228 kɛrɛ waleya min tɔra jiɲɛ baara bɛ kan a bi san 180 bo.
U ti fɛ ka sinsin sɛri banbali kan.
I n'a fo a bayelema la Salamin and Brent cɔgɔya min na, a bi wele fɛnɛ Brent–Salamin ka aligoritimi.
O bi kɔntarasi ni tuguɲɔgɔn ko banbali ye walima aligoritimi itɛratifu, min nuw bi camancɛ jatiden mara nin ka u waleya fo ka a jabi laban sɔrɔ.
Nin min nuw bi dɛmɛ se hakili ma bi wele mɛminomiki.
Jatiden ye suguya yiriman kumabaw ye min nuw sirilɛn do sanbon la i n'a fo jɔkɔtɔ.
Jatiden nimɛriki ye tagamasiɲɛ kelenpe min bi waleya a kelen (i n'a fo "2") walima sogili (i n'a fo "25"), walisa ka jatiden yiran nimɛrasiɔn sisitɛmu la.
Lɔyɔrɔ nimɔrɔ sisitɛmu kɔnɔ jatiden kelenpe bi a kɔnɔ jatiden be ta ka ta fu foo li, n'ga nimɔrɔ rajali sisitɛmu kɔnɔnadon ti a la.
Jatiden lakiika tun bolɛn kɔsɔbɛ tububabu tile jatiden fɛ, hali fo glyphe min bi waleya ka jatiden yiran.
Mayaw tun bi kɔkiyazi kɛ ni tagamasiɲɛ ka fu yiran.
Thailande jamana maw ka jatiden sisitɛmu ni indou-arabou jamana ta bɛ ye kelen, fo ni a kɛra ni u ka tagamasiɲɛ min bi waleya ka jatiden yiran.
U lu de ye basi 3 ka sisitɛmu fila ye.
Sɛbɛbaga caman san 300 laban nu nuw la ye pozisiyɔneli kɔrɔsili nɔgɔya fo min bi bɛn ni dafabali yelemalen ye.
Misalila, 1111 (ba kelen ni kɛmɛ ni kelen) ye rɛpini ye.
Ka faran bolodengɔni tan jateli kan, lada dow bi tugudaw jati, furancɛ min bi bolodengɔniw cɛɛ, senkunnaden, ni bolodenw.
Fara si san lada, ka farakan amiriki jamana sigima folow tun bi jatili waleya tulon na, maw ka baara da ni fɛrɛ minɛw la.
Ka ta 3500 BC, kalay tɔken tun bɛ ka yɛlɛma dɔnidɔni jatiden tagamaseereyaw fɛ min tun bɛ ka lateliya ni stylus koorimani do ye seleke wɛrɛw kan klay ka tabulo kɔnɔ (folo tɔkɛni kɛminan) miniw o wagati tun kokɔrɔmadonin do.
Nin tagamasiɲɛ nimɛriki cuneiforme nu nuw bolen do tagamasiɲɛ nimɛriki koorilenw fɛ u be min nuw lɔyɔrɔ ta ni ka tagamasiɲɛ adijisan walɛr'i kɔrɔsili mara.
Jatiden sɛkizazɛsimo tun ye sigiju sisitɛmu caman ye min bi basi 10 ni basi 6 latɔn yɛlɛmani la seleke tuguɲɔgɔnna lɔnin cuneiform ni cɛwɛrɔn.
Bakulu jatiden kelenpe ni malo sumali bi jatɛminɛ i n'a fo o lɔntaw sogili kelen.
Bɛnkan jatiliw cayali ni a tilani ka gɛlɛn.
Jiwifuw ya daminɛ ka o sisitɛmu ɲɔgɔnan waleya (Hebrew ka jatiden), a la misalila kɔrɔman lɔnɛnw ye wari misemaw min nuw ka kɔrɔ ni san 100 hakɛ ye yɛsu kirisi ɲɛ.
Amɛriki caman mayaw ye basi 18 sogililen ni sisitɛmu basi 20 waleya, i ba sɔrɔ u ye Olmec ciɲɛ ta o la, ka kafara o kan tun suguya yiriwalenw i n'a fo kɔrɔsili pozisiɔnɛli ni fu.
Sirilida ni ɲɛgɛw lɔni ɲɛrfɔli tun jɔsira ɛsipaɲi kaw ka kɛlɛkɛden fɛ 16ɛmɛ kɛmɛsi la, ni u ti seka balo ni kɛrɛfɛ tɔgɔ sɛbɛ nɔgɔman quipus bi o sigida la wati be.
Fu tun labaara la folo folo Indu jamana dɛ kan san 7 kɛmɛsi tuma CE Brahbamupta fɛ.
Arabu jatilɔnibaw ye sisitɛmu walanka walasa tilanda dafabaliw ladon, ani Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī tun ye sɛbɛn nafama do kɛ a kan san 9 kɛmɛsi kɔnɔnanna.
Sisitɛmu kunfili (julon 2), tun kɔlɔnkɔlɔnna san 17 kɛmɛsi kɔnɔnanna Gottfried Leibniz fɛ.
Wariyabulu ɛkasiɔn kan ka ɲaɲini min kama fana bɛ wɛlɛ ko silɔnbaliw, ani walɛri silɔnbaliw miniw bɛ hakɛya wasa bɛ wɛlɛ ko ɛkasiɔn fɛɛrɛw.
Ɛkasiɔn sababunan ye ciɲɛ doron wariyabulu kɛrɛkɛrɛlen walɛriw kama.
Tuma caman ɛkasiɔn kiniboloyafan bɛ filɛ i ko fu.
Ɛkasiɔn ye analɔgu ye sangasanganan na guliyaw bɛ bila min kɔnɔ.
O ye kɛnɛsumakalan alizɛburu ye, jatikalan kɛnɛ nafamayoro do.
Walasa ka ɛkasiɔn latilen luu kɛlɛnkɛlɛn na bɛ la, mɔgɔ bɛ jatibo walima kɛnɛsumakalan fɛɛrɛsiraw dɛ labaara kabo alizɛburu jurukelennaman la walima jatibo sɛgɛsɛgɛliw.
O ɛkasiɔn nunu ka gwɛlɛn baakurubala; tumabɛ kɛlɛn ba ɲini dɔrɔn ka balocogo sɔrɔ walima fɛɛrɛ do taanya, ani, ni o yɛ a sɔrɔ u tun bɛyi, ka fɛɛrɛw jatiden jati.
ɲɛyirali kɔnɔ, x, y ani z bɛɛ cayahakɛw tɛ kɛlɛn ye (o cogo la jatiden tigitigiw) miniw bisikiyalendo inafo guliya koorininw, ani x, y, ani z kɛlɛn o kɛlɛn ka giriya hakɛyaw tɛ kɛlɛn ye.
O sabu la, ɛkasiɔn R pɛrɛpɛrɛlatige baliya ye koori ka bakuruba ɛkasiɔn ye.
Fɛɛrɛsiraw sɔrɔli sira, walima, ni o yɛ a sɔrɔ paramɛtiri ko bɛ a la, ka silɔnbaliw ɲafo paramɛtiri kumadenw kɔnɔnanna, bɛ wɛlɛ ko ɛkasiɔn ɲanaboli.
Ka ɛkasiɔn fanfila bɛ sigiyoromali walima ka u tila ni min tɛ fu hakɛya ye.
Alizɛburu ɛkasiɔn tɛ yɛlɛma ni a bɛ waliyaburu kɛlɛn dɔron dɛ ladon.
Jatikalan kɔnɔnanna, sisitɛmu jurukɛlɛnnama tɛori ye alizɛburu jurukɛlɛnnama julon ni a fɔndamantali fando ye, kumasenkun min bɛ labaara bi tile jatikalan fan caman na.
O kokɛcogo bɛ mɔgɔ yamaruya ka kɔniki kɔnɔnakow lɔyɔrɔ ni u kɛcogoyaw pereperelatigɛ.
O hakilina, min tun ɲafora Descarte fɛ, bɛ Geki jamana jatilɔniba kɔrɔw tun ye kɛnɛsumakalan suguya min labɛn baanaya ani ka falen.
Diophantien ɛkisipɔnansiali ɛkasiɔn ye kɛlɛn ye min kama ɛkasiɔn kumaden seko bɛ sɛ ka Kɛ sidonbaliw ye.
Bi tile kɛnɛsaumakalan alizɛburu sinsilendo alizɛburu bisigiyali fɛɛrɛsira bisigiyali caman dɛ kan, kɛrɛkɛrɛyala alizɛburu kɔmitatifu, ni kɛnɛsumakalan kaan ani a kunbalanw.
Pilan kuru do ye jatibo kurunin do taa ye ni o yɛ a sɔrɔ a kafow bɛ polinomiyali ɛkasiɔn dilen do wasa.
Jatikalan tigi tigi kɔnɔnanna, danfara ɛkasiɔn ni ɲɔgɔncɛ bɛ kalan sira suguya caman na, a ka can ka ɲɛsi fɛɛrɛsiraw ma - fɔnkisiɔn jɛkulu min bɛ ɛkasiɔn lawasa.
Ɛkasiɔn jurukɛlɛnnama danfaralamaw, fɛɛrɛ sira bɛ miniw na min bɛ sɛ ka faranka ni sigiyoromali kɛ ni sangaɲɔgɔnmananwye, bɛ ɲafo ka ɲɛɛ ani u bɛ famuya, ani fɛɛrɛsira magwɛlɛnw bɛ lasɔrɔ.
PDEsi bɛ sɛ ka laabara ka walasa ka koo miniw bɛ kɛ suguya caman ɲafo inafo manka, kalaya, ɛlɛkitorostatikiw, ɛlɛkitorodimakiw, ji boli, samali, walima kantumu mɛkanikiw.
Fɛɛrɛ ye walɛriw dili ye wariyabulu silɔnbaliw ma min bɛ kɛlɛnya ɛkasiɔn kɛ ciɲɛ ye.
Ɛkasiɔn fɛɛrɛ jɛkulu bɛɛlajɛlɛn ye a fɛɛrɛ jɛkulu bɛɛlajɛlɛn ye.
Ka a daa a kɔnɔna koo kan, ka ɛkasiɔn do ɲanabo bɛ sɛ ka naani a manakɛ fɛɛrɛsira fɛn o fɛn sɔrɔli ye (ka fɛɛrɛsira kɛlɛn do sɔrɔ bɛ bolikɛ), fɛɛrɛsira bɛɛlajɛlɛn, walima fɛɛrɛsira miniw bɛ tigiya kuntalajanw wasa, inafo ka kɛ camancɛ dilen do taa ye.
Nin kɛcogo la, fɛɛrɛsiraw tɛ sɛ ka sɛbɛn lisi sanfɛ.
Yɛlɛma yɛlɛmali ɛkasiɔn suguyaw kɔnɔ ka bon, ani fɛɛrɛsira miniw bɛ bɛɛn ama fana bɛ tɛɛn.
O bɛ sɛ ka kɛ jatibo lɔnibaliya ye; kunbalana dow tun ma sɛ ka ɲanabo fo san kɛmɛ tagabatagaba kofɛ.
Polinɔmialiw bɛ poyi jatibo ani lɔnigwɛ kɛnɛ caman kɔnɔ.
Sɛbɛnikɛla caman bɛ ni kumaden nunu labaara ka sɔrɔ yɛlɛmali ma dɔn u la.
A kɛcogo la, pɔlinɔmiyali togo ye P ye, min tɛ P(x) ye, n'ga P(x) fɔnkisionali nɔtasion labaarali sii bɛ taga wagati la tuma minna danfara pɔlinɔmiyali ani fɔnkisiɔn min sirilenbɛ a la ni ɲɔgɔncɛla tun ma jɛɛya.
O na ta bɛ la, mɔgɔ bɛ sɛ ka labaara kɛnɛ bɛ kan faranka ani sigiyɔrɔmali bɛ ɲafo yɔrɔ mina (o ye, koorinin bɛ).
Togo kɛrɛkɛrɛlenw tun dii la polinomiyali degere fitini ma.
Polinomiyali 0, min bɛ sɛ ka jatiminɛ ka fo ko togola kumaden foyi tɛ a bolo, bɛ wɛlɛ ko fu polinomiyali.
Ka sabu kɛ non-zero polinomiyali degere ye kumaden kɛlɛn o kɛlɛn ka degere bɛɛ la bɛlɛbɛlɛba ye, degere fila dɛ bɛ nin polinomiyali bolo.
Polinomiyaliw bɛ sɛ ka kulusigi jatiden kumadenw fɛ ni nonzero sangaɲɔgɔnmananw ye, walasa polinomiyali kumaden-kɛlɛn tigi ka wɛlɛ ko monomiyali, polinomiyali kumaden-fila tigi ka wɛlɛ ko binomiyali, ani polinomiyali kumaden-saba tigi ka wɛlɛ ko tirinomiyali.
Ni a bɛ labaara tuma minna ka fɔnkisiɔn ɲafo, dancɛ baa tɛ kɛnɛ na.
Polinomiyali min bɛ dancɛbali kɛlɛn na bɛ wɛlɛ ko polinomiyali yɛlɛmakɔkɛlɛn, polinomiyali min bɛ dancɛbali la min ka can ni kɛlɛn ye bɛ wɛlɛ ko polinomiyali yɛlɛmakocaman.
Nin jatiden sogolonin nunu kɛnɛ kɛcogoya kan, fakitɛri dobobaliw ye jurukelennamanw ye.
Ni degere kan bon ni kɛlɛn ye, asimpitoti foyi tɛ garafiki la.
Alizɛburu ɛlɛmantari kɔnɔnanna, fɛɛrɛsiraw inafo kadiriki lahalayaw bɛ kalan walasa ka polinomiyali ɛkasiɔnw degere folo ani degere filana bɛɛlajɛlen ɲanabo waribulu kɛlɛn kɔnɔ.
O na ta bɛ la, jatibo jubaju bɛ sɛ ka laabara walasa ka a mana kɛ degere suguya o suguya ye polinomiyali kumaden lili magwerena jatiden sɔrɔ.
Kabini san 16 kɛmɛsi, lahalaya suguya kɛlɛn nunu (ni kibu liliw labaarali ye ka fara kaare liliw kan), n'ga a donindo ka fo ko sogolonin baaw ye ɛkasiɔn degere saba ani nani dɛ ye (kibuki ɛkasiɔn ani kadiriki ɛkasion filɛ).
San 1830 kɔnɔnanna, Évariste Galois tun ye a kokɔrɔbɔ ko ɛkasiɔn degere tilan bɛ min ka can ni nani ye bɛ sɛ ka ɲanabo ni radikaliw ye, ani u tun ye a yira ko ɛkasiɔn kɛlɛn o kɛlɛn kama, mɔgɔ bɛ sɛ ka ŋaniya ni o ye a sɔrɔ a be se ka ɲanabɔ ni radikaliw, ani, ni o ye a sɔrɔ a bɛ sɛ ka kɛ, a ɲanabo.
O bɛ na ta, Degere 5 ani 6 ɛkasiɔn miniw bɛ sɛ ka ɲanabo kɛcogow tun gansira (kiwintik fɔnkisiɔn ani sextiki ɛkasiɔn filɛ).
Jatibow bɛ la ɲuman bɛ son ɲanaboli ma nogoyala (ɔridinatɛri la) degere polinomiyali ɛkasiɔn min ka bon ni 1,000 (jatibo Root-finding filɛ).
Polinomiyali ɛkasiɔn jɛkulu do kama siidonbali caman kɔnɔ, jatibow bɛiy walasa ka ŋaniya taa ni o yɛ a sɔrɔ fɛɛrɛsira sogolonin jatiden dantigelen bɛ a bolo, ani, ni o ye a soro nin jatiden dantigelen do, walasa fɛɛrɛsiraw bɛ sɛ jati.
Pɔlinɔmiyali ɛkasiɔn min kama mɔgɔ bɛ i natadayele jaabiw doron kama miniw ye intɛgeriw ye bɛ wɛlɛ ko Diophantine ka ɛkasion.
Sangaɲɔgɔnmanan kan ka minɛ inafo jatidenw yɛrɛyɛrɛ, fɔnkisiɔn walɛri-tigi tigi kama.
Nin bɔɲɔgɔman bɛ jurukɛlɛnnama tuguɲɔgɔnna bɛ wɛlɛ kunmuna ko polinomiayali ɲafo.
Nin sangaɲɔgɔnmanan kɛcogoya la koori do kɔnɔ, "min tɛ kɛɛ tuma bɛɛ" kan ka bo a nona "min tɛ kɛɛ tuma bɛɛ" (ɲafoli fila bɛɛ sonna nin sangaɲɔgɔnmanan kɛcogoya kan kɛnɛ kɔnɔ).
Ni tuma minna sangaɲɔgɔnmanan ye intɛgeriw taa ye, rasiɔnali jatiden dow walima kɛnɛ dantigelen, jatibow bɛyi walasa ka dobolibaliya sɛgɛsɛgɛ ani ka fakitɔrizasiɔn jatibo polinomiyali dobolibaliya la (fakitɔrizasiɔnw polinomiyali filɛɛ.)
Matirikisi polinomiyali kɛcogoya walima jurukelennama baarakɛcogo bɛ kunnafoni do ladon baarakɛla ka walɛriw kan.
O na ta bɛ, anw bɛ ka baara kɛ ni sɛbɛni ko cɛɲumani min ye bi tile la layiriwala ka adamine san 15 kɛmɛsi.
O bɛ "kaare dafa", ni ɲumaya fan yɛlɛmali ye ka kɛ kaare dafalendo ye.
Descarte ka tɛorem tun fo ko daadonɲɔgɔnna nani o nani (tanzante ɲɔgɔna) koorininw, u ka radii bɛ ɛkasiɔn kadiriki do lawasa.
Babilone tuma jatilɔnibaw ka bo inafo 400 BC ani Siniwa jamana jatilɔnibaw inafo 200 BC tun bɛ kɛnɛsumakalan fɛɛrɛsiraw laabara ka ɛkasiɔnw kadiriki ɲanabo ni lili ɲumaw ye.
Euclid, Greki jamana jatilɔniba do, tun ye kɛnɛsumakalan bigiyalendo fɛɛrɛsira labɛn 300 yoro nunu fan fɛ.
Al-Khwarizmi tun tara yorojan kadiriki ɛkasiɔn bakuruba fɛɛrɛsira jaabi dafalen dili la, ni sonni ye jatiden kɛlɛn walima fila jaabiw ka kadiriki ɛkasiɔn bɛɛ kama, tuma minna a bɛ ka kɛnɛsumakalan kokɔrɔbɔli dii o sira kɔnɔnanna.
Abũ Kămil Shijă ibn Aslam (Ɛzipte jamana, san 10 kɛmɛsi) kɛrɛkɛrɛyala tun ye mɔgɔ folo ye ka son jatiden taasibaliw la (tuma dow la kaare lili, kibu lili walima lili naninan sawura la) inafo kadiriki ɛkasiɔnw walima inafo sangaɲɔgɔnmanan ɛkasiɔn kɔnɔ.
Akoun bé meridien ta katé témé Canary goun fé, sabouna longitude ka valeur koun niemafé.
Indou ani silaou astrome bé nin hakili in ta kata niéfé, ka neka, any locatin coura farakan ani watido kagniégni Ptolemy data kan.
Kofé tiamantié mélékéou, mounou ko dona giography la bé fin soro ko babafé, ani arab ka bourssou bourssou koun bé don contactaki fé ani spain kadou ani afriki klébin fé.
Christopher Columbus ya ke ka eclipses luniare fla ka longitude soro, chien folo Sona ka Goun kono, Septembrou klé 14 san 1494 (second voyagi), ani flana Jamaic la klé 29 kono san 1504 (kamelin ka voyagi).
Adaminilin la ka ladjaliou finou, developpement bana san bidourou laban la ka yelement ka ké sisan ladjéli fin yé.
Dougou kolo la, telscopes ka niéféta wati ani péndulum ka montrou fo san 18 kéméla ka ladjié ka teliya ka layélé nombrou la aka placi la minka longitudi kéra ani fin wari hakélama, watido ani tounou degré la.
Ka wari ladjéli ké océan kono ka faa ka guelin ko diougou ka témin dougoukolo kan, ani pendul montrou té baraké ka gnié nin tiogo iyén la.
Abé dio yoro fla de di recompensi la, ani a ka 1° and 0.5° solution la.
Nin bara yin coum demin ani ka recopansé ani poundi ba kelin ka bo ka longitudi afichi kan, ka soro alé bolo ka wari soro ka ta fo niefé £20,000, alaban yé nin soro ka fara san 1773 saran kan o kofé aka parlemnt intervation la.
Lunar ka distanci koum béna bé ka utilisation la 1790 kofé.
Akoun donin do fin telimaya la telegraph coun be cé ka ké ka fin dikatémin wati la longitudi signal determination la.
Serveri ka niésuigui chain ka yoro gnini carti ka temin Tiamantié la ani Amerique klebin fé, ani badjié Indies, min yé japon ni Chine fana yé san 1874–90 kono.
Nin bé falé nin telegraphy ka radio bé na sé ka soro diona 20 sieclila.
Radion ka tagali ka system béna utisation général kan djigné kélé flana kofé.
Bamnetic ka gniénila ka djigui dougouma, oubé bé methodi soro min bécé kata.
Longitude dioyorola kan ka soro calcul la wati min té kélin yé o localisation tié ani aka Coordinated Universal Time (UTC).
Digné souroua lin koun utilisé sabouna aka point manka ké zoni centri la o wati la; ani zoni ka wati koum gniéfou politiqui sirafé, san ouka centri ani boundaries té galon tigué watidola meridien tiaman la oka 15° tiaman la.
Atandard international ka convention (ISO 6709)— nin badjé inyé niouma—kon bé ta aniouman féta kan Cartesian bolofé aka systeme coordoné, ani koronfé Pole kan.
Oukoun bé ségui kofé standard approchi la.
Geoid yé formou min ocean surface min bata inflenaci koro tiennila dougoukolo kan, aka gueleya ani dougoukolo ka mounoumounoulin, ni agueléya wéré komi fiyen ani vagui koum téyan.
Né koun bécé kadon ka ta extensive gueléya la a mésuriouma ani calculiou fana la.
Tiendo dogoukolo physiqui kon bora de +8,848 m (Everest koulou) ani −10,984 (Marianas Trench) geoidd's ka mounou mounou sira ka bo ellipsoid kan kata +85 m (goun) kata−106 m (indinklebin) kata 200m dougouma abela.
Ni doukoulo continaental diama koun boli tunnel ka seri la, kokodji yé o canal yé min bécé fana min bécé kanan goeid kerefé.
Okoro ni abé voyagé batola, don koun té ondulation djaté geoid ma, ouka yoro djolin (plomb djourou) koun bé tougou niogon la kata geoid ani yoro horizon safé akama.
Niyé sabouna GPS sateliti, orbiting a gravité centi fé dougouko fé, ka gniégni adian dron niogona ka géocetri refeci ellipsoid la.
Sisan GPS griyagi bé oukono ouka logiciel la oubé finsoro min la, kabo aka sisan position, geoid diayan la (komin EGM 96 geoid) dignié Geodetic system fé WGS ellipsoid la.
Nin spheriyin koun be mounou nidjiyé, dji té ké diayan kelin fan bé.
Niyé fin minyé tégué GPS minénaou koun yé yorodioli ké ka tablou ladjie koun ba diayan yiran koko dji kétiogola.
A produit folo min kelindo ni GOCE saletilte yé bécé ka soro sisan ligne la juin kalo 2010, Europou yoro agancy fé (ESA) dougoukolo ladjéli kelaou ka servici minaou.
Geod yé surfaci gniénémanbayé, akalogiciel bé ordinateriou la.
Globi yé doukoulo spheriki model yé, celestizl do farikolo la, walima celestial spheri.
Globou model minyé celestial spheri yé béwélé celestial globou.
Akoun bécé ka diamana ani major dougouou yira latitude ani longitude ka ligne la.
Aniogona, abé celestil fana klan costellations spheriou la.
Globou donin folo yé Strabo, min bé globou yiran globou mounoun glanan kata 150 BC fé BC.
Globou tiaman koun kera nin metri circumferenci yé, sabouna oulou yé doukolo modeli yé kata a dioyoro1:40 million la.
Globou model koura koun be ké ni parallelou yé ani meridian ou, sabouna kelin bessé ka sourou a coordonée la location kelin la.
Diona dougoukolo globou bé pinturé digné koro la koun diolin do ni silaméya digné yé.
Behaim koun yé allemand carti glana yé, yalakela yé.
Sani ka globou glan, Behaim koun yala la chientiaa nigonfé.
Globou koura weré, Hunt–Lenox globou, ca.
Akan ka globou korolin ba yé ka yiran djigné koura la.
Fascimile globou koun bayira Martin Waldseemueller de yé ameriki dio san 1507 la.
Globus IMP, elctro mecaniqui de minan ka do fin dourou la globou bé koun utilisélindo Soviet ani Russiou sanféavion fé kata 1961 fo 2002 navigation mina la.
Globou ké tiogo koun doindo san 1802 sébénindo angalais la George Kearsley ya sebin anglais walan baa kono.
Nin bedo machinin kono min ka diski bé hemispherical formou la.
Globou koun ka “belebeleba” ani a dakagelin.
Folo soviet malifa koum babolo allimand ou fé.
Cecli ba, fana donindo comin orthodrome, spheri temein sira fé spheri la ani avion bé teme nayé spheri tiamantié la.
Cercli ta yéré yéré yé spheri yé atéta cercli fitini fé, nin do, spheri temin sira ani avio, té témin assiran tiamantié fé.
Mintala oyé fla antipodal kayorola, mounou cercli kouman baou bé oula.
Douganré dianyan yé arci cercli ba yé min diayan bé taliké yoro fila la surfaci yoro la Riemannian la geometri yé cercli ba nioumanyé min be wélé Riemannian cercliou.
Ooo cecli ba weré min dji ani dougolo klan ka ké hemisphere flan yé.
Cartographie la, carti tali yé sira min ka blogou dayélé avion ma sabouna oubou cé ka carti ké.
Abedepand carti lagnini la, adou bécé ka gnié ani dou magnie, sisan carti ladjeli beké sabouna ka cé ka dooufé ta miné spheri la komin farikolo douféta depensi kono.
Projecction yé matithematic fé siran tiaman, komin geometrie, geometrie ka projection, ani manifolds.
Waliman mathematical kztiogo foye min bécé ka coordonéou kabo yoro brilila ani fitini ka temin avion temin fé siran fé avion projection de do.
Doukolo ani celestrial ba beto kaké model niouman yé ka tiaya kominoblate spheroids, min fin ou niti komin astroids min formou reglié.
Saboubana doukolo birilin té niogonfé avion ouma, kaminé formou la tessé katanayé finweré djoyoro ani, alaban mintéké ayiralin yorola.
Cati lagnini yé moun projection de kan ta carti yéré basi la.
Abasi yé geographic kibarou yé; oukamarali bédepand datum ounoun tara doukolo la.
Komi Tissot's indicatrix, Goldberg-Gott indicatrix bé taliké finoubélagnikelila, ani depict tali ani mounoudonindo (diegnélin ani lopsidedness) klalin.
Watidola trianglou spherical koum béta.
Siran weré ka ladjéli ka yoro distortion ké grayscale ye walima couleri dolin oulou ka fiman bé ba, nitude ke walima angular djégnelin walima inflation yéré.
Sabouna ka sisan formou koun béta gnigon fé, akibarou koun tounouna nin siran yin fé.
Kouladjié, kelin tissé ka lemourou faran kegniogon kan kayara ani kaklan.)
Tangenti koro betaliké kasoro até aklan globou fé; secant koro yoro kon bé klaniké golobou fé.
Ni nin sara nounou yé parallelou yé latitude la, komi projectioon conical, abéwélé parallel. stardard yé.
Nin bétaliké cylindri béla walima pseudocylindrila projection aspect niouman la.
Scale koun béké wati béla afanga ligne kan kabo geographi yoro kelin la.
Kera spherical walima ellipsoidal yé nin koumayi bamin sani ka djé abela.
Ellipsoidal modeli koun béké djama fétaliyé ka sodjoloké topographi catila ani adiyan wéléla ani ameduim scale carti min mogo bé sissant yoro sebinlama.
Ka ellipsoid dioli niouman comparer, a model geodal koun ba ké tiogo falin ka ké fé taou béla koumi a diayan ketiogo ani niogana.
Yoro mounoun teta niogon fé komin asteroids, amanake tiogowotiogo, watidola analogou geoid kama ka nprojeté kabo mapou la.
Projection ba yiran diotiogo la yoroba bé dougoukolo ladjélila kata implied sscaling operation fé.
Yoromin yélin bo yoro bayiran aligne bé fé kata aba sebin akétio laban la oyé min bé adiferenci yiran katakan anafal "naturela" projection cylindrical la.
Cylindri koun bé golo dougoukolo kan, ka projeté ala ani ka mounoumounou.
Koronfé-klebin diayan becékan diayan walima souyalin (1): projection equirectangular walima "carrée dalin".
Kabini nin projection temena nin koron -klebin diayan kata kana badjin -bafin diayan, abedoukolo miné aka formou depensi la.
Meridians weréou koun kadian ni tiamantié meridian ouyé ani kenma kouroulin, kabo meridian central la.
Sabouna, meridian ou bé yé kélin yé dalin kata parallel dilin ma.
Min bena conic carti koun ka distortion ka dogo dioyoro la, formou ani assiguiyoro parallels mounou beta niogonfé.
Koun becé ka dio ni yoro yé kata fin min tébéan diayan kabo aka tangentila yoro la; r(d) = c sin .
Neréféta ta kata projection yere la, min bolin do yeli la kabo yoro diayan fini la ani ka yiran kadogo ni hemisphere béyé, komin min talindo kaké gaba yé Marble 2012).
A point yéré koun bécé ka sama kata ligne la walima segment djignélin watimin a projectélindo.
Azimuthal ka distanci kelin kabo tiamantié la ani akerefela koun presevelindo.
Sisann projection tiaman koun bé kasséka tiaman ta carti la ani oudiyan scale la.
Cati digné referenciou koun yelindo projection niogona weré.
Mercator ka projection yé cylindi yé carti projection koun bayiran flemish geographimogo ani catiglanaou Gerardus Mercator san 1569 la.
Kerefela tali yé Mercator projection yé min dolindo diayan minaou kabo equateur la.
Amanaké ké tiogo wo tiogo geometry ani klébara, min carti siran koun kera ka gnié katali ké agniogona weré tiamantié cylindri projection la, ata dioyoro gnomonic projection la, minyé klébara fesiran.
Tiogowo tiogo, nin ka nogo, ani beta, ata ka minfoumouyalinté.
Mercator cati togo fé : "Koura ani kafaran dougoukolo sebenin kan bé sailors".
Hypotheses tiaman ya yiran san kono, kasoro amana ké tiogo wotiogo Mercator ka teriya ani Pedro Nunes ana soro tiogo loxodromic taboulou Nunes kelindo komin ka kafanga demin.
Amanaké tiogo wo tiogo, mathematic lagnili koun tara yoron yorodian la kasoro amadeli ka niéfé mathematician oufé Thomas Harriot ka daminé kata 1589.
Gueleya ba fla yé ka maminé aka sisan application: ka balika kassoro a longitude la kokodjila ani afé ta yéré ani ata talila nin bamnetic siran yin, sani geographi siran, in bé navigation yiran.
Amana kétiogo wotiogo, ounma daminin ka djigné dominé catila fo 19 ciecle la, wati min a position gueléya koun ya yiran koun niésorola ka nié.
Nin pressuere kama, publishers kelikelaou koun ye do bo okatalikelaou la ouka projection bana ouka 20 sieclou kalanou.
Ka nindafa, niyé min técé ka dié bafin ni badjié katagniefé ni carti yé, min bedo faran distanci kan kabo equateur la, ka farakan, abetani ni Mercator projection yé kata koro- klebin diayan saboula point bé ka dioli badié di bafin scali yékélin yé kata koron ni klebin fé, kaké oyé cati minkaké projection yé.
Latitude oula min kagni ni 70° koron waliman klebin Mercator projection té ka ké, sabouna linear scale beké min técé ka dio boyan la kata pole oula.
Ellesmere Goun Canada koron fé Arctic archipelago beké komin agniogona wéré komi Australie béban chien 39 boyan la.
Greenland ka quartié becé ka comparé ni Congo Democratic Republic dronyé.
Alaska bebo ka ké diayan kelin yé komi Australie, hali nakéra Australie yé sissan 4½ wati boyan la.
Sweden bolindo ka boo ni Madagascar yé.
Djigné carti watibé Icosahedron Gnomonic Projection fé."
Komin ni koro fonyin djiabi yé, atlases koura té ta Mercator projection ma djigné kama walima yorow djayan kabo equateur la, cylindri were kafissa projection la, walima kaké kelin formou yoro projection la.
Arno Peters ka batoya bali bé daminé san 1972 la wati min aya proposo min béwélé sisan Gall–Peters projection ka proble dio Mercator la, kayélé ka ké ayéré originali yé ka bara sani kata ka bar minbena cartograpie mogow ma koumi Gall ka bara ke kabo 1855.
Fin min tara oulou la bece kaké 35 km niogona yé, kasoro scale fitini (region ba) ka nin variation ké bissé ka gnini, ani koro valuer yé 6,371 km ani becékaké 40,030 km bicé kata kadobola ana circonferanciou niogonfé.
Carti cylindrcal projection donindo ni formil komi coordonéé geographic latitude laφ ani longitude λ coordonnée Cartesien carti la ani aboyoro equateur la ani x-axis kata equateur béfé.
Kabini tangente cylindri yé globou fé equateur la, aka scale la globou ani cylindri tié koun faralindo niogon kan eqauteur la kasoro sisan yanfé wéré.
A differenci (λ − λ0) bé radian oula.
Hali falélin ba koun talindo: ka kalan ba atls koun faléna ka sourouyan 76°N ani 56°S, rapport min yéra kata1.97.
Narrower strip koun kafissa: sec 8° = 1.01, sabouna strip ka width 16° (equateur tiamantié la) koun kagni ni 1% wali 1 tafé 100 kono.
E2 nafa yé0.006 kata ellipsoids talin béla.)
Sanféla modeli ta 1 cm kounbeta 1,500 km latitude la ani 60°.
Nin djorou yin koun beké anglis la ani tiamantié la arcsin 2(cos φ sin ) ani cercli ba diayan A ani B tié yé arcsin 2 yé (cos φ sin ).)
Falikolo were ouma yoro glanin koun béladjéliké, Mars kama oyé meridian ka témin nin crater Airy-0.
Convention fé doudoukolo kama, ani tlé abéké degré yé kabo −180° to +180° farikolo douw ma ani kaglan 0° to 360° ka ké.
Carti echelle yé ta yé cati diayan la min béta adiayan la yorola.
Siran folo yé aportion yé globou bé mesure la kata dougoukolo mesure la.
Carti tiaman ketiogo koun béké echel nominal yé ani abicé ka riran fana echeli bari (watido meley bawele 'echel') ka yiran.
Nin ta yila 'echelli' koro echel ta (= echel point = echel kelin yé).
Carti projection beké koumayé ka famouya tiogodi echel befalin carti fan fé.
Niyé bénaniyé plan pratiaue yé ani bé badon projection kabon antiquité la kata san 1993
Echel fitini bé taliké djigné carti la region abonya la komi continent wali diamana ouba.
Echel kouma carti ba yiran yoro fini detaille tiaman, komi diamana carti walima dougou plan abicekaké.
Amanké tiogo wo tiogo ka niéfo osan fé, cartographe ou koum ba ké "echel ba" kata carti ba fé- mounou yoro fiti yiran.
Nin koun nié béfo diaman fintala nin técé ka ké ka finyen ta lemouroula fara kata kené dalin la sani ka faran walima ka djégné.
Ka isotropicou yéléma echel fé kata carti minfoytala projection min kagni ama.
Awélétiogo 'kadogo' okoro mounoun dira moun béta fé foye técé ka yéléman ka yiran echel la facteur ka kafin ben.
Oun bafo ko nin coordonée bé projection defini carti fé min bata yéré sisan print ma (walima yélin) carti.
Kabini ka echel point bé falé ani position ani direction projection ouka cecli la projection la koun bena tien.
Kan nin distortion bla niogon sanfé ellipses carti projection la sira min echel bé falin carti nofé.
Major ka sebenin acié damandala acié yé.
Echel yé tien yé (k=1) equateur la sabouna kouligué tiaman koun bémin samalima carti kofé RF la walima echel (principal) ka ka sisan circumfence di dougoukolo la.
Yoro ba ba yiran ka isotropic Mercator yé echel yé fonction yé echel parcellel la aniogona komi echel meridian la.
Sisan, aka siran Mercator projection dolinba dedi ani aka ruban ofé 3.24 degrees ka ké equateur la.
Nin yelin bé niéféta wélé katemafé Mercator projection oula meridian koun beké equateur yé projection la walima oubécé ka soro carti min precisélindo diayan fiti meridian la.
Direction cardinal nanila, wali point cardinal, yé bousol bolo nani sira yé, koron badjé klebin ani bafin mounoun bé welé ouka initials N, E, S, ani W niogon fé.
Wati min ka voyage dabjé walima bafin fé equateur la obissé ka badjé miné walima bafin ka ta ni fanga yé (sani oumogo kado guidelila).
Koron fé pole bamnectic sogoli point kata geophic fé koron pole doukolo kata kana.
Klé tiaman la, oyé yelin ma ani koronfé Hemisphere, mounoun bé balo Tropic koron fé Cancer la, ani koron mounoun bé klebin Hemisphere fé, mounoun bebalo klebin Tropic fé ani Capricorn la.
Dioyorola, kelin mogobé folo min ba yiran klé ka mounoun bebo badjé fé kata koron fé walima bafin ka moun mouvement ladjié kenibolo ani niouman bolo okoro nin béta klebin fé watimin kini bolo kata niouman bolo koro abeta koron fé; waliman kelin bissé klé yé kle diaa.
Dougoukolo axial posseli kama, amnaké tiogo wo tiogo ni yelin dioyoro, klé fla dron san wo san ni kle be bo kerinyala kata bafinfé.
Sabouna methodi ka ce ka baraké klebin hemisphere fé point 12 kata kle fé siran klan heri outié ani tégué ani 12 pile bé koron yiran.
Nin axis yin bétémin nin Celestial spheri fé koron fé ani klebin Celestial poles min bebo ka ladjié ka galon tigué niogon fé kaké koron ni klebin niogonf horizon la.
Phototala ka baralaban bebo multitude la arc min bé niogon fé (yoro niouman cercli) kabo min yéré centri becé ka ké nogoyala ani min beta ké celestial pole ye, min beké akan directemenet asanfé pole yéré position la (koron walima klebin) horizon la.
Pole position yere befalin ni atemena san bakelin kan sabouna aketiogo equinoxes oula.
Asterism "plogeur ba" bicé kata ka Polaris gnini.
Kabini ayé tien soro, walima bamnetic koron, abebla ka intyerference yoro la walima kouroun talin bamnetic siran.
Carti tiaman europou meridieval, examploula ka bafin do (E) san fé.
Topokela ka carti bé san féla ladjié, okindo kata kerefelaou siraounfé.
Koron point bina ke point yé oula min ka souroun koron celestial pole la.
Kata diski wakili fé kabo koron fé, kelin be diaté sabouna badjé poit, klebin poit ani bafin fana point.
In pre Europou koura beké tiamanfé, chégui ani 32 outié bousol la - cardinal ani intercardinal - togo dira ouma.
Systheme min ni point cardinal dourou (yoro nani ani tiamantié) amounoun bebo chine pre-modern fana bala, min be Turkic lada, Tibetan ani Ainu Cultures.
Doou bece kakéala "sanfé" ani "dougouma" komi siran ani ka hakilido cosmology fé kata siran wolonfla la.
Koron bé Hilmalayas fé ani fana sankolo watimin klebin ni doukolodougouma walima dougoukolo faouma (Pitr loka).
Koron yé kelin boussolou point la wali cardial sira la.
Septentrionalis yé min bebo septentriones la, "charu michi wolonfla", Ursa Majo togo.
Ewxamplou la, Lezgian la, kefer becé ka ké fla yé "sonbali" ani "koron", kabini Lezgian silaméou ka koron ka dougou yorouw bé kabo folo la mounoun té kolin yé mounoun té silaméou Caucasian yé ani Turkic diaman.
,anaké astronomical minaou finféouyé, koron bé sebin watidola yoro min beta mounoumounou yoro fé counter-clockwise watimin yélin bebo diayan kata axiou rotation fé.
Befé taa fin nogoyalin kan ka ké mangayé, ani komin ka bla tiamanféta minteta terrestrial bamnetism.
Nin niogo famoulin koun tara niafé bousol talila, min la koron bé sanfé.
Koron global 95% douminin tiaman bé oubolo ani abri ouka kalan tiogo bé nié.
Kaké a termoula "klebin" kan ka ké fana anogona komin atayin, in bece ka don soroli walima lada klanin.
Tiéyéréla niyé akoro yé koumaba kata Bolivia, ani akoro yéré bé chili don de mounoumounou, Argentine ani Uruguay.
Badjié siran té ta dougoukolo siran fé kamoumounou aka axi fé, ani abéké abeleba kata min yé klé bolinyé kata nigonfé ani tougouni kadio.
Egypt korolabadjié béké komin djigné dougoukolo da yé ani cardinal direction ka ladjé ka ké niogon kan ani sya kata wati bé té koro moun magni.
Judaism la, badji beke komin Shekinah (nalin) Allah ma Jewish ka zana kono Tabernacle ani subsequent Jerusalem Templou be bafin de ladjié, ani Allah katabati la djieyala ani djeyan ka badjé dio.
Artic cercli ye kelin yé polar cercli fla la ani min bé koronfanfé major douyinla major cercli ka latitude bayiran doukolo carti la.
Latitude cercli walima latitude ligne dougoukolola yé abstract yé bafin - badjié fitini kaké localisation béla kata dougoukolo fé (ka diayan toye) latitude dilin la ligne coordonnée.
Latitude cercli beké komi longitude cercli, mounoun béyé cercli koumabayé ani doukolo centri ani atiamantié, komi latitude cercli be fitini soro komi diaya kabo equateur diayan la.
Latitude cercli yé perpendiculeur meridian bé ma.
Equateur yé latitude cercli bayé ani latitude cercli kelin min fana cercli ba.
Carti la, latitude circli bicékaké walima téké parallel, ani ouka siran bissékaké kelinté, abedepend min projection betaliké carti la dougoukolo yoro kata avion la.
Komin, Mercator projection la latitude cercliou koun kadian polou kerefé ka yoro bla ani aformou, watimin Gall-Peters projection yé cercli yé latitude la min yoro la min ka souroun kossobé poleou la sabouna a aka yoro comparaison begné.
Termou fitini tiaman bé, kadi klé changement tiaman fiou metri doula direction bela.
54°40'N 19em siecle Russie diamana ani Ameriqui ani Bretagne ioutié dogokolo beta badié fé kata koron ameriqui la.
43°30'N yé US, diyoro Minnesota ani Iowa.
42°N original koron gueléman dioyo Spagne koura la.
41°N USA la, a frontiere la kata Wyoming ani Utah tié, a frontiere kata Wyoming ani Colorado tié, ani frontiere min bé Nebraska ani olorado tié.
38°N frontiere min bé Soviet qni Americain tié korea la, ani kofé kata korea ani korea klebin, kata 1945 fokata korean kelela (1950-1953)
Geographie siran oyé badjié saranfé ka brotiere kata Virginia ani Carolina ani kata frontiere min betaliké Kentucky ani Tennessee.
Fana, frontiere min bé Carolina koronfé ani Geogia tié.
32°N US la, frontiere min bé Mexoc kora ani Texas tié.
25°N frontiere ta min bé Mautanie ani Mali tié.
17°N klalin minbé Republic Vietnam (klebin Vietnam) ani Republic Democratic Vietnam (Koron Vietnam) Vietnam kelé watila.
8°N fortiere ta min bé Somalie ani Ethiopie tié.
7°S section fitini frontiere la min bé taliké Congo Republic Democratic ani Angola tié.
Art nounou kabo kodiogou adama dinya barala glanin koumaou, jirifola ani lada keli.
Oubé cé ka ketiogo nioumn ani ibamination ka fiou glan, performanci, kanani niouman ani hakili, ka environement kora glan ani yoro
Oubé bécé ka ta niefé fana walima ka do faran fin do kan min yé ketiogo kelin yé art tiaman la, komi cinemakeli.
Sebelin koro folo yé art dedo « akeli siran».
Aka daminin niefoli, art yé papié kouman min besemogoma katafé walima atécé medium saboun bé bicé ka yé, ka lamé wali kaké.
Nin diama sebenin be depend ni ouka facteur tiaman folitiogola.
Grece korola, art be ni bara kelaou koun taliké kouma kelin kan, tecbam.
Roman art koro be allah komin adamadin niouma, ka hiran diogo yé min chini yiran (e.g. Zeus' thunderbolt).
Nin kelin diogo yé yan couleur beke watidola ka fo ko kenema siran (folo carton nogona).
Sisan academi, art yé watitiaman diaman yé wali findili adamadinya.
Djigné architecture bebo Greek arkhitekton, "tié glanbaga, barakela directeur," kabo αρχι- (arkhi) "dougoutigui" + τεκτων (tekton) "djolikela, yiribarakela".
Sisan tali, architecture yé art ani discipline ka ké, wali ka ladon wali plan min bebo la, projet gueleya wali a systheme.
Ka architecture labin ka labara placi la, a volume, texture, yelin, dia, walima ka fin dobola kasse ka deli aessthetics.
Wati min ceramic minaou be ta komi art niouma, doou bita komi min decorela, indistri fe, walikado art mina.
Potteri wali ceramic usine, diama groupou min bé ayiran, bolona fin, ani ka pottery decoré.
Chin tiamafé min baké ka ké dougoukolo kan ka do ni fangan ka bo minaoula, wali ka lamounou minaou kata yoro fanbé.
Technique bayéré beto ka sebin bé ligne sebenin ka tchi, tafétchi, accident tchi, kasbin, ani fangalinba.
Ka taintiridala bece kaké naturelment ani kayiran (komi yoro miné wali yoro miné pinturé), photographic, kabo, wirida, symbole (komi symbol art), kadoussou (komin afolitiogo), wali politiki nature komin (Artiketiogo).
Atogo "afolitiogo" bena kabo latin la okoro "mogo kelin sebenin ketiogo (lettri)."
Disciple bé mounoun bé art ké wati la nature kono, koro minaou beké kaban wati la.
Don fan béta ka yiran ketiogo min da koumatiogo yé (ka farikolo kouma ladjié) adama diou tié (e.g. ka donké mogo fla don) kayala finoula (e.g. kata don fiyen la), ani musici do kabo wali atiogo.
Aketiogo, fanga, koro, ani hali akoro musiki la befalin ladaou tabolo kan ani mogou kefetiogo.
Kelikela Richard Wagner son na ka displine tiaman do niogon la kaké bara kelin yé opera la, kaniefo nin cercli fé Der Ring des Nibelungen ("Nibelung clochi").
Baraou do mena kata 19 siecli 20 ani 21 siecli koun dona discipline were la ani adjoli siran, komin performanci art.
John Cage performaci kelaou tiaman koun ba ladjié artistou katemin kelikelaou kan, halina ni abé kétiogo korolin de fé.
Art applikélou komin filiere komin dessin indistri, ka illustré, ani ka art feré.
Kado mogou science, lada economie bayira tiogo min koulingué béké ka soro ouka tiaman la lada art la kabo lada keliou la, min bayiran afalin niogon kan video la ani koulingéou ani art rou.
Architecture (Latin ka architectur, kabo Greek ἀρχιτέκτων arkhitekton "architect", from ἀρχι- "chief" and τέκτων "creator")oyé siran yé ani minaou ketiogo kayiran ani ka glan wali fin weré.
Ketiogo, min bé histoire daminélin ké, koun beta komin siran ka lada bla niéfé ké continent wolon fla bela.
19em siecli kono, Louis Sullivan koun yafo ko "kabo fonctiobn wereou kan". "
Architecture bé deminé kaké koungo bara yé, kouma architecture min beta niefé kabo sabana and magni kata diabi min kagni.
Europou tiamantié san la, pan Europou mogow beto Romanesque ani Gothic cathedrals ani abbay kata gné wati min yeréwolo kata gnié classi architectirou bé mindon ni atogoyé.
Chédé koum béké techniqui koura kan, minaou, ani ka goemetri nogoya kabo, ka siran glan aka supertructure oubayé.
Ka kégniogonkan wali niogonfé kabo astructurela.
Tieniouma ya ka haké yéré yé, okofé, fioun tabali niogonfé, walifin do ka ké a san fé ani kounyé dalindo akan abéka, kadon tiendo.
16 em siecli la, itali mogo ka Mannerist architect, pinturidona ani theorist Sebastiano Serlio yé sebeni ké min togo yé L’Opere D’Architettura ani Prospetiva (ka bara bé ban Architecture ani Perspective).
Gothic ka architecture, Pugin sonindo okelin deyé "tchin Christienya kabo architecture."
Philosophioula fanga bé nin la sisan architect ani ouhakila ka yoro dio ka sebin Rationalism, Empiricism, Structuralism, Poststructuralism, ka kari ani Phenomenology.
Architecture ani urbanism sisan civilisation komin greek outa Romain kabon mogow ka keliniouman la halina kera silamé yé walima koroléweré yoro kouranyin beta gniefé.
Texas bolonabara la koun sebenindo kabini folo wati la.
Buddhist ka bolona bara, kelenin bayiran region ba barakétiaman.
Bolona bara ka bara beto ka ké nin tchié hin ka bara, wali jugi lathomorum komin oubou sebin watidola wati korowla sebenikefioukan.
Yorodioli koun be sebin komin bolonabara kelinyé - Brunelleschi, Alberti, Michelangelo, Palladio – ani mogo kelin cult koun be daminé.
Bolonaké bara korolin ka deguilin kounyé 19em siecli la, examplou kalanso des Beaux-Arts Franci la, ayé chedé tiaman ka production niouman kata niefé ani akonola ani akeniouman
Yanfé mogo ouloutié oyé nin Deutscher Werkbund, ka labin san 1907 ka machine niouman ougla.
Ni sisan blolona so dioli koun keli folo yé, akoun bé avant garde talitiogo ani hakili, philosophita, ani aesthetita ka dogoya.
Sisan hakili bolona sodiolila koun yé ka do bon sodio la ni aformou niouman yé, ka folo finkoro boye kacé ka cé latanié abaoula.
Bolona sodiolikela komin Mies van der Rohe, Johnson and Marcel Breuer koun ye bara ke ka tiéniouya glan aketiogo niouman sodiola ani aminaou sisan sodioliou ketiogo, ka fol ladaou ke ka deometir nogoya kabo ka nosondia koulin koro ani a kewalin ka nogoya industri nietafé komin steel fram ka sodio, min niefeta ba wolo oukakewalébala.
Labénin ketiogo kabo aketiogo kan soba dioli béla kaké niefeta guelemalin ani daminto kalan komin tiou melin niogonfé, niouman, wari, a kado yafé chaira la.
Keneou kataniéfé koun bé guéléya ba yé, ani effet baou bolona sodioli kabara.
Nin major ka yelemalin bolona sodiolila koun falin na bolona sodio ka labin niéfé kené la.
U.S. ka so verti barayoro LEED (Leadership in Energy and Environmental Design) ladjéli bara koun sebenindo ninla.
Abicé kaké fana sebenin kelin yé ani diaté ka ké, ani kofé kabo fingnini kama ka hakilima falin, walima korobéminla kaladié desin min bé bin wali ka warni glan.
So ka sebeni folo, bé niefoliké sebeni, yoro dio, tchiti, operation ani maintenaci, ka fili ani amaragi dialin ouyé barayé min bakono.
Bé kalamin, bolonabara niouman komin yanta meta-intimacy kan ka ké non-monolithic, fini ani niogonfé kelinféta, kelin mogo ani min té diama finyé,
Chretienya yélelin ani silamaya, diné djoli katagnéfé biké batoli timantié, seli ani delili.
Indi koun gochi ni fereké gueleyayé ani koub siran la komin Siraf ani chine koun niena komin wati nieféta siran dounaou fé, ka influenci timandi dounaou fé mounoun wolola kakétiogo.
Examplou min bé oyé Nalanda (Bihar) la.
Min be ta ni falin siran dina bera ketiogola, stupas koundolindo ka do chaitya-grihas (stupa halls).
Bouda ka templou koun tara niefé kofé ani kenema Asie koronyafé, yoromin Boudaya betaniéfé kabo dougouma centri la ani CE koma la kamiri sisan examplou minyé Mahabodhi Templou Bodh la Gaya Biyar la.
Indou ka bato, templou yé macrocosm min beta abema min benaké microcosm yé inner spacila
Abediaté wati la min betemin san 2000 kan.
Ka fara, gabkourou fara fanina, min de classical koun be ka diateminé, mosaics falin kabo ani gueliya domes koun betaliké.
Dionafé bara silamaya bolonsodio la ka yorogran 'Arabou ka plan' wali yerestyle ka missiri Umayyad Dynasty watila.
Iwan missirila, kelin walima tiaman bé kene fitini ladjié obéké komin seli koko.
Miranet sanfela ye wati yoron min kadian missiri la kelin beola, ani watido siguida ka yorodian fan dedo.
Alaban, missiri ka glanin bé clochi formou ta kata ouka minaré kama, min beta aniouma hakili kelin la – ka doussoudiéya seli welé.
Tiendo couplou kounyé hemisphere formou ta, Muglals Indi djiamana diama ka tian kakéniogon kan formou couplou Asie klebin fé ani Persie.
Watin seli don outiogo téké kelin yé abéyé qibla koko yé, min beyé ka tamaché siguida seli sali kono.
Qibla koko kono, watibé a timantié la, oyé fitiri yé, niouman wali depression bé qibla koko yiran.
Fitri beke komi yoro min imamou bé kle seli din dourou watibela.
Abiké ni moyeu yé, transepti, altar diman badjié fe bedio (kayé cathedral diagramla).
Folona bolonabarakeya minbetali Michelangelo kata St. Peter's Basilica Rome la komi Baroqui ketiogo keliquela, nin koun be ce ka doniankona a kona diamandia (ka margi dian ou replace), ka koulingué tiaman ké ka hakili to yelin la ani dia, ornamentation ba, fresco ba, ka hakili to kokona art la, ani niogon fé ani konona projection kenema min dramatiquelindo
Wati min structure koun fanga ba soro sisan achitecture niefeta kan, exemplou niouman tiaman sisan achitecture tessé ka soro diné la 20em siecli la.
Akoun sebindo komin "kelekelaou ka phalanx" ka oukou djeni ani kou ani koubo.
Yeresoro Templou, Missouri koun sorola Japonéou ka architect fé Gyo Obata chambré nautlius ka hakilima.
Aouga Basiaue moussomaniou Lichen oublola koun beké folo ladabayé soyé.
Architecture bara koun beké ni ketiogodoyé ketiogo min be oglan walima structure were folo finsorin.
Architecture tiaman koun classé ni watiyé ketiogo min befalin wati fé ka miri ka keli falin ka diné yin bato walima aniefeta hakili koura technologie walima minaou moun baké akelibece kaké.
Wati bela style tiaman koun bece ka ké, ani nassorala style koun beto ka falin nietalé, koumin archiytectuere bé kalan ani ka bin nayé hakili koura.
Exemplou la, hakili koura koun beta niéfé Itali la 1425 watioula ani ka teli Europou bela kabo san koura 200, ani Franci Allemand ni Anglais, Espagnolou ka wolodon bayiran adonin do style kelin la, kassoro ketiogvo kelindo.
Architecture ketiogo kofé ketiogo tara, ka labloya ani kalasegui becé ka di.
Spgnol ka tchi koun dolindo san 100 kofo komin tchi Revival, ani wati souron yala abicekaka spagnol Coniale lasseguili.
Rchitecture mannesrist ka exemplou yé villa yé Farnese Caprarola diamane baoula Rome kono na kofé.
Antwerp fé, koura ani Mannerist style koun fora kagnie Angleterre la ani Allemagne ani Norland ani Europou badjienyafé katiaya.
Kouralin niouma be sira di aka labla walima ibaminative rhythms
Architecture ka theorie yé fin ka miri, ka kouma, ani ka sebin achitecture la.
Architecture ka theorie yé didactic watidola, ani theorist begnini ka to ounga bara kabon min yé kalan yé.
Nin koro té, tiogowotiogo, nin bara yin niogona té, ka nin bara tiaman yin di atétoyan fo antiquité.
Bicékaké assébenindo 27 ani 23 tchié BC, major kelin dedo sisanféta kabo architecture classic la ka cé kabalo.
Ka charia ba saba layiran mounoun beto lindo, sabouna ka cé ka diaté: firmitas, utilitas, ustas, kayéléman kaké 17em siecli la Henry Wotton yé Anglais koumakan yé kaké kagnié, lafia ani noussondia (koro structural labenin, min lafialindo, ani atiéniouman
Kabini architecture ka theorie koun be structure la, oufitino de sebenindo.
Nin theoriou bé nieféta teliyala barakétiogo sisan architecture la.
Nin mounoumouta be art daminé fin yiran UK la ka nogaya Charles Rennie Mackintosh kabara kama, ani ka Vienne ka diolin influencé.
Generation min wolola 19em siecli klan sabana la be wili ni opportité yé Semper ka keniogon fé kama ka fien ta folona scope ani ouka methodologie kama.
Ouka mouvement kouraou be sissan hakima nounou bla an kayeredi ni fangayé kabara la.
Influenci kewere tiogo nin wati hinla kounyé Ebenezer Howard, moun yé ouka yoro kolochila yor ka mouvement glan.
Sisan finou ka tali diona architecture koun beta cahier fitini fé Otto Wagner, min yé examplou di ayeré ka bara la min ba yiran Vienne ka secession ani art koura ka kétiogo, ani ka karamogo koumaké ouka kalandin oukama.
Frank Lloyd Wright, mati min sisan zana korow min blala, koun talindo nin theorie la, min aya ta aka papié sinbin taoula.
Artisan oukoun bekouma ka gnié ani becé kagnié 19em siecli ladjéli la ouka artistou glanin komi genius kelin.
Nin fana yéoyé ani karamogo academi komi Dalibor Vesely wali Alberto-Perez Gomez, ani san koura nin philosophica ka orientation koun griyalindo kata agnili generation kourama theororist ma (E.G. Jeffrey Kipnis or Sanford Kwinter).
Douou, komi Beatriz Colomina ani Mary McLeod, kado ouka wana famouyalin ma architecture la kalado wali fitini kouma mounou inflienci bé oula ka lata gné architecture la ani hakili wati no fé.
Ouka theoriou, architecture koun comparé ni kouma yé min koun bé glan ani kalaglan wati bé ka fo.
Kabini 2000, architecture theori koun tara niefé diona kata urbanismou an niogonfeta.
Folo decadin, akoun niefétalido bé min bewelé "Digital" architecture.
Architecture fana bé ayiran fari nieladjé diolin ka miné kata ta nayé niefé kouma koura min kagnie.
Kabini tandanci architectural tara niefé, theoris tiaman ani architects koun beraké nin gueleya yinkan, ka theoris lata niefé ani hakilima komin Patrick Schumacher ka Parametricism.
Byzantine ka architecture yé architecture yé Bywzantine ka marayoro kama wali badjié Romain ka marayoro.
Mosaic ka sanou niouman aniouka graphic nogoyalin yé yelin di ani kangari egliwzi doussou la.
Colonne doou fana koun glanna ni marbeou yé.
Yiri niouman minaou, komin glan-ou chézi, pan, etgere ani waridié wali sanou coupou nin reliefou niouman, min decoré Byzantine kononata.
Classical templou kaman, kenemana dron de koun kagni, sabouna paster dron de bé konola la, kounyé allaya togo de debé templou bolo akoun fora aka miné.
Dou Cathedral Saint Mark kono, (1071) koun yé John Ruskin ladjia aka hakilima.
Badje yanfé ka aigli colonne, wara ani faliden koun béto ka miné watidola, kasoro abaké finsouma lin la.
Ligne colonne dolin yé spaci nowayo la.
Colonou koun fara ni papié yé variation tiogo bela.
Structure dow koun be tchi placi constantinople ba la, koko glanlin constantinople fé (ani 192 tour) ani Basilica Cistern (ni classical colonou kémé-ou min seguina).
Paleologan wati koun dolindo ka gnié egliwi tanfla la Istamboul kono, yorotigui St Saviour chora ko ani St Mary Pammakaristos.
Apotre diélin eglizi (Thessaloniki) koun bedio komin structure archetypal folo wati la ani akenmana koko min decorélin bado ni mansonya bara ani akmogow ani ceramique vitri.
Saint Sergius la, Constantinople, ani San Vitale, Ravenna, tiamantié niogono eglizi, dome dougou yoro koun boyara ka apsidal koura soro ka glan ni octagon yé.
Nin siguida karilin, kabo 260 ft (80m) diyan min bana ka yoro fanba 100 ft (30 m) bonya, koun be mounou kossobé ni system yé sigui so la.
Djinya apotri la (6em sieclila) domes dourou koun talindo cruciformou plan kama, dome central yé afan ba yé.
Watidola central yoron koun yé carré yé, watido octagonal wali hali na kera piers koun chgui yé ka dome demin sani ka ké nani yé, ani niouman ni koura koundalindo ayora a proportion la.
Ka to gniéfé kado carré kenéla.
Ka ta centri fé dome féyé ambo yé, minfé oukablibli kouma koun bayéré yiran ani ka ambo soro fleri la yé placi yé donkilidal ka donkilioula.
Ragni ka sigui ka suigi yan ka aspect la nin fafanfé ka fanga badjé tiamantié la min béké synthroonoyé.
Dome ni vaultsbkenema koun bedatougou ni talin yé wali ka sebin Romemogo ka variété fé.
Byzantine ba ka influenvi bé min bécé ka soro silamaya tiama la monument syrie la (709–715).
Brickou 70 cm x 35 cm x 5 cm beta, ani nin brikou koun be kolé niogon kan ka ouka moreri kassourou 5 cm kan
Bissekaké ouka Hagiz ka fugure yéré yé contrast yé ka ké konona ani kenemana fé.
Nin style sin be sodioli influencé sodio were, komin St. Peter's Basilica.
Ouka vesion laban ka construction Hagia Sophia la, min e dio bi, bece ka yé Justinian kadougoutui.
Gothique ka architecture (wali architecture talin) ye architecturkela style yé min be bo ka tian yéré europou la 12em siecli la ka ta 16em siecli la, kata kouma ani korolin tiamantié san la ka balo 17 em ant 18 em siecli la yorow dola.
Nin style yin owatila kounbé ké watidola komin opus Francigenum (lit.
Ingeneri folo ka invocation ani kelin douw tow la ka characteristique bé sebin koun pan-ou kgnié.
Tiogowotiogo, evidance tala ka yiran connection ta la Armenian ka architecture ani Gothique ka developement ani bafin ka Europou.
Nin Gothic ka style, ka ké opposition architecture classical la, kabo point yin yeli la ka faran nigon kan ni ka kari kata niefé ani aniouman.
‘Saracen’ termoula beto ka ta 18em siecli la ani aniogona kata silamaou béfé, sourakou ani arou béla.
Aka aversion style fanga bala min ma son ka doké Gothic la sanfela koura St. Paul hali aniou ka nin ké tin.
Auteur niaman koun ya ta stanci allegation kama, kayelin nin Gothique koun ka nin style komin kalado Europou la siran weré kan examplou la kata spain wali Sicily.
Akoun influencelin do diné ka kalan l min be welé tiaman kou welé yelin tiaman kaman ani niefeta techniqui min besson okoumaba ani fentri baa.
Rib-vaults koun talindo catedral yoro do la Durham (1093–) la ani Lessay Abbey Normandi kono (1098).
Normandy Ducky, angevin ka Empire fo 13em siecle, kata nié ayeré ka ka Gothic la.
Exeplou kelin Norman diona Gothic la Bayeux Cathedral (1060–70) yoromin Romanesque cathedral coral ani koura ka ladio kouka Gothic style la
Coutances Cathedral koun glanan Gothic la ka daminé akaké 1220.
Soukoro ka glani ke yoro Romanesque korow ka eglizi ka koti voute ka kokow boyé ani ka ka espaci tiaman fenetri kama.
Ka faran, aye circular la dio fenetri rosilama ka da laban facadi la.
Durham ka Cathedral kounyé cathedral folo ka coti voutéli ta, adiolinkoudo 1093 ani 1104.
Yoro diolila kelin min sona ka bara ké Sens cathedral, Zilliam Sens, kof vogera kata England ani akera architect yé min, 1175 ani 1180 tchié, yé corali glan Canterbury Cathedral Gothic koura style la.
Francais ka egliwi Gothic koun influencélin bado a flabé ambulatoila ani kono chapelle yan corali fé Saint-Denis la, ani tour fla ni da saba bafin ya facadila.
Notre-Dame ka diolikelaou tara yoro dian la ka volan niefo, support colonne grima kok kenema kaké archi la konona koko la.
Ka bara be tagni william fé anglais min ya fracais falin togo sake 1178 la.
Tiercerons – coti vouté – bicé ka ké folo min talin do komin coti Lincoln Cathedral la, min diolindo c.1200.
So folo Gothic ba la koun yé Chartres Cathedral, pelaredi eglizi ba Paris ka klebinyafé.
Kokow koun falin do ni viral yé, ka sebin kenyala Virgin Mary ka tarikou kassoro fana, kerefela fini la fenetri bela, be guild artisant fo min fenetri nounou di.
Europou central la, Gothic ba yé style yé min bebo Roman Empire dielin la, Toul folo la (1220–), Romanesque cathedral nounou koun diora ni Reims Cathedral style yé ani Trier Liebfrauenkirche parish ka eglizi (1228-); ani fana kata Reich fé, ka daminé ni Elisabethkirche Marburg la (1235–) ani cathedral Metz la (c.1235–).
Lancet ka fenetri koun diora yelin tiaman kabo geomatic negué chedé kan.
Hali ni Gothic ketiogo koun develolindo fenetri rosi a pointure nioman la, ka bar tracery ta bonyan ani diayan ka ka pan contrfort, min becé ka fenetri ba miné, ani koko ketiodio foli bibliou tarikou ka facadi mé ani aka tracepti.
Koko ba na fitini French Rayonnant Gothic besson ka pan ason fin taou fé ka depansi vitri la ani ka teracy decoré, fanga do ka negue la.
Mason ketiogo aserié komin ka sebin payterne ka fenetri - ka bo geomatical besic la ka reticulate ani curvilite - minba tigué kabo fenetri lancet la.
Eglizi ni aka kow nin style ka do Westminster Abbey (1245–), Lichfield ka cathedral (kofé 1257–) and Exeter (1275–), Bath Abbey (1298–), ani kofela coral Wells Cathedral la (c.1320–).
Ka ogees ké aniogon special yé.
Fancais flamboyant so nioganan min bafin finta Rouen Cathedral, ani kenrin keneyala Sainte-Chapelle de Vincennes (1370s) ani Mont-Saint-Michel ka coral abbay eglizi (1448).
Ka bolin folo monastique chapitre so (c. 1332) Paul ka Cathedral koro London la William de Ramsey fé.
Penpendiculaire be welé wati dola talin saba ani kata centris saba kama; fanouta kabo christ ka eglizi Oxford kayoro fé 1640.
Franci ka dogoutigui de doyan bolo soro itali koura ka style, finitiguiou ka campagne la Charles VIII to Naples ani Milan (1494), kerin kerinyala campagni min Louis XII ani Francis I (1500–1505) ya lado Franci be Milan kan ani Genoa.
Blois ka chateau (1515-24) be lawoloya yiran loggia ani stair siran.
Henry VIII ani Elizabeth I dougouma, anglaiterre kon dogolin do kabo achitectueral developpement la continent kono.
Shute yé ouka livri folo puni anglais la architecture classical la 1570 kono.
Archi talin koun té original yé Gothic architecture kono; oukoun bita centri kama fadié kerefé silamaya keréfé komin silamaya rchitecture archi kama arcades, ani ribbed vaultiou.
Oukoun béta wati do fana la finou weré kama, koumin ka traversi di fin kelin kama komin noyo ani ka couloir Durham Cathedral kama, djora san 1093.
Tecé ka ké circulaire klan yé beceau voute Roman ani Ramanesque ka sow, koun n ka grin talima, ani ka nigni ouka koko ka ani fenetri fitini, Gothic rib koun kera ni dignital katemin arch rib kama.
Ouka kenema kason aka akama koko kon tecé ka ké agriyan an kofé ka bla ka ta kenema ana grinya kama ani volan kofé.
Oukoun kaguelé kossobé kadio, ani abissé ka temin dedron yoro diolin.
Siran alterné ani colone alterné ani pols ye poids soro voute koun faléna ni pillars dron yé, bé bicé ka a poids kelin soro.
Nin voute kelin kouraoula yé faralin do soro ouka nervure, min be welé terceron, min bece ka boli dougouma ouka median vouteou la.
Nin voute nous koun beto ka formou ta kabo traci ouka Gothic ka style.
Ata weré béwelé reticulate voutes, min yé interneti soro komin neurvu supplementaire, trianglela ani geometri formou wéré, min bedo neurvure temin taou tié.
Exmplou yé Gloucester Cathedral cloitre (c.1370).
Koun beta folo sens fé, Notre-Dame de Paris la ani Canterbury Angleterre la.
Geothic ka wati ba, ketiogo koura koun fora, abemounounou nin central tiamantié yé colonne fitini beke kaminé, wali colonettiou, kata voute fé.
Angleterre la clustered regoupement colonnes koun bé orné wati dola ounibe annneau yé, komin colonne ni boulou scupelin.
Corinthian capital yoro la, colonne dou-ou doulou raide blalin.
Kofela structure la, arches tiaman bé ouka support ma structure nivau tiaman la.
Lagnini kelin faralin koun bé archi bolo; kata cheni boula min sandji ya sanfela dio; akoun fora kabo beleni kalo la gargoyles bado gargouille boudo ni rangé yé support la.
Hakilina kelin de bé ouloula; oubetou ka ke clochi tala fin ka ta, min ka clochi bé wati fo abé diné wati fo ka djéni tassouma la ka djougou kele, ani ka occasion fété koumin finitigiou ka victoire ani coranations.
Kabini cathedral ka dilin beto ka wati tiaman ta, ani akoun guelaya lindo kodiogou, wati la tour kon glan ni diama fintayé, ani ka falin gnini.
Chartres koun be exuberant ni chin flana koun plan-ou koun bé continué, min bé wellé tour wolonfla niogonfé tracesepti ani aka santactaire.
Geohic diona ani koumaba Laon Cathedral carré lantern bé abolo transepti temin siraou fé; tour fla bafiyanfé, ani tour fla transepti laban la.
Normandi la, cathedral ani eglizi baou watidola tour tiaman bé oubolo, koulaladjo centroula; Abbaye aux Hommes (begun 1066), caen tour tabolo, kado facadila, transepti an centri.
Spire ka falinli kounyé flechi, fitini, ka fili komin misili, min koun bé do sisan trssepti yoro min abetemin nin koura.
Flechi bé Amiens Cathedra bolo.
Akoun bora san 1786 kono ouka program kono kacathedral lakoraya kassoroakoublala se ka desiner Eugène Viollet-le-Duc fé.
Anglais la Gothic, tour ba kou beto ka bla watido transepti teminsira fé ani koura, ani koun kabo ni dow yé.
Ka temin tour fé koun glana Canterbury Cathedral la san 1493–1501 kon John Wastell fé, min koun yé bara ké dougoutigui ka collegi la Cambridge kono.
Archi min te to ka ké fla kan ka glan tamin siran tiamantiéla ka tour min bece ka demin amogobala watimin.
Construction be daminé diona san 1724 la Nicholas Hawksmoor fé, Christopher Wren ka chin folo kounyé sebenin foyé watimin san 1710 la, kasoro abadio tougouni san 1727.
Cathedral ka cologne dji koun daminena 13em siecli kono, ka Amiens Cathedral ka plan nofé, kasoro apse keni ani tour abasi koun bana Gothic ka wati la.
Ulm Minster Ka tour koun yé tarikou kelin, kadaminé san 1377, kadio san 1543, ani ama ban fo 19em siecli kono.
Burgos ka Cathedral koundaki koronfé Europe ma.
Plate ka sebeni koun aniégoun folo tracery la min developera, aphasi laban la, Gothic zali mintara folo.
Traci koun yé odé koumin min bé decoré, sabouna kafalin fenetri Ghotic koumaba djolin mogo support tiaman la fiyin kama.
Plaki ka tracery sophistication ba de soro 12em siecli Chartres Cathedral fenetri ani "Dean's Eye" la rosi ka fenetri Lincoln Cathedra kono.
Belin bar-tracelin, decolin niouman Gothic ka element style, folo koun beta Reims Cathedral fitini 1211 kofé, chevet djolila la Jean D'Orbais fé.
Bar-tracerci beké betayé c.1240 kofé, kadofara agueléyalin ani ka djigui poids kan.
Rayonnant fana koun yata ka fin fla niogon tracery la, konyé style diona koun beta kelin pointure la, ani pointure million tiaman.
Geometrical style ka million tiaman niogana koun yéwari soro ni bar yé kaoultagnié.
Million koun yé brachi consequenci yé kata Y-formoula ka bla kata ani cusps.
Talin fla (14em siecli)kounyé temelin traci ke ani ogees, kaké ni gueleya fin tiaman yé (neti-komin)sebelin badon komin Reticulated traci.
Nin formou nounou koun donin komin gagger, djegué vessie wati mouchette.
Fanga perpendiculer waliverticuler ani ka depencé ni curviligne style siran sinucieu fanga karilin kama kabo million koffela niéfé, katemin ni horizontaltranson ani bar.
Tableau koun beto kaliké miniature ka crenellation la.
Abi facadi bé miné, ani akonona koko ner ta koral koun bé datougou ani arcadi blindé yé.
Voute Bargo 2 wali aine nervure voute bebo Romanesque ka wati la ani koun beké Ghotic wati la.
Oukoun nef glalin ké afikolo eglizi la, koun bé agnienibaga delli; traversi bolo min bewelé trasepti ani okofé ka douminin ké, koral min bedon komin choeur wali presbytere, min koun beto ka ké clegé yé.
Temin yoro min be welé yalakela coral cercli.
Cathedral diona, komin Notre Dame, parti woro de bé abolo rib voute la, ani aka colonne ani pilier, wati min kofé cathedral koun yé simplou ani fangaba voute ta fé ani colonne dolin-ou.
Trasepti-ou koun kadogo folo Francais diona ka Gothic architecture, kasoro kabali ani ka min di kouma rosi fenetri la Rayonnant ka wati la.
Angleterre la, nafa kounbé trspesti, ani kouma tiogo koun beto ka guelé tiaman fé fancais cathedrals, ani ka faran akan Lady Chapels, octagonali yirin so, ani structure wéré (ka Salisbury cathedral plan ladfjé ani York ka ministri sanfé)
Diayalin niogona nani yoro debé ala.
Nin galleri fitini sanfé, min béwélé triforium, min bademin ka farlin thisme ani suppor.
Nin systeme hin koun beké Noyon Cathedral la, Sens Cathedral, ani structure weré diona.
Tribuni-ou be yiran, min koro carcadi-ou koun becé ka diayan kossobé.
Bemilin niogona koun talindo Angleterre la, England, at Salisbury Cathedra lal, Lincoln Cathedral, ani Ely Cathedral.
Nin koub becé ka ké volan delevopement, min bedi griyan pousseli kama sanfela support kama koko kenema.
Beauvais ka Cathedral koun yé limiti soro min besséka kaké Ghotic ka technologi kama.
Gothic ka facadi koun be bebin kabo Romanesque facadi modeli la.
Central tympanum ka structure koun fora jugement laban la, min Virgin Mary tolin, ani nin aniouman kaman djelin kama cathedral yeré ka bonya kama.
Oubeta fanga kama min koun be kouman Saint Thomas Aquinas min ka tié nioumaya kounyé "harmoni benkan kan."
Angleterre la fenetri rosi koun beto ka falin lancetti fenetri tiaman la
Nin dayin koun kera ni archi yé, archi falin koun ba kono afalindo nin sculpture yé.
Tour-rou koun kera nou yéré ka archi-ou yé, wati dola oubé couroné ni pinacli yé.
Wati Franci ka cathedral-ou bi facadi baou yiran, anglais cathedral-ou, kerin kerin yala diona Ghotic la, bonyan fo.
Aya bé amabo francais diayan lachédé, ani ka ka colonne boye ani ka statué archi donin yorola, ani ka facadi lamounou ni couloir béyé biblou scenou kan (sisan mosaiki yé watikoro yé).
Sculpter Andrea Pisano yé browi da kouligué ké Baptistome Florenci kama (1330–1336).
Watidola kelin wali fla bé yalakela, wqli couloir coral fanfé ani badjé laban, saboun pilgrim ani paroisiens coun becé ka tagama ouyéré yé nogoyala fadjié laban fé.
Abbé ka soukoro filimou faralin folo coti vouti ani nutrasi ka koko sabotélin falin ani vitral yé, ka nin portion yin dayélin eglizi la min béna ladjié "mantoya yelin".
Oulouye nin chapel sabana niogona Chartres Cathedral la, wolon fla Notre Dame de Paris la, Amiens Cathedral, Prague Cathedral ani Cologne Cathedral, ani kounton Saint Basilica Padua Anthony Itali la.
Conseil flana ka sebenin Nicaea 787 kono koun yafo: "Diné composition ibameskoun ma ka blali fin yé artisti-ou ka inspiration, ka bo min bedo ayoro kono Catholic Eglizi fé ani diné koro foli.
Kademin, komin style deta gnié, sculpture niefé kossobé, ka colonne ba ouka da la ani ka demin ka yelin portou sanfé, kaladoyan fo akayélé niches sanfé facadi bela, komin Wells cathedral la, a transpti la, ani, Amien Cathedral fana fé, hali ni facadi kono.
Nin bé model coplex yiran min koun taga eglizi weré la.
Tympanum bana daa centri fé bafin facadi fé Notre-Dame de Paris koun bé akouman ké ouka tchiti fola la djounoubou kela beta djahanama la, ani chretien niouman beta aljana kono.
Diahanama ka lamounoumounou wali ka guélin ka yiran.
Oubé bataki yelin la ka batola fo, diougou tamaché djougouma min baké mounoun mata koun eglizi kalan ké.
Oukoun remplacer lindo ni geothic ketiogo yé, Eugène Viollet-le-Duc koun ba dissiné 19em siecli restoration kono.
Diné kalan san tiamantié la, kerin kerin yala Pseudo-Dionysius sebenin Areopagite, 6em siecli cono mistiaue min ka kitabou, De Coelesti Hierarchia koun diaman katia Franci ka moine tchié, ka miri yélin bé yé matigui yé.
Fenetri koron fanfé, wati tiaman dia la, bé fénétri ta testaman koro la.
Wati koun tara ver kono ni vitri yé email, ani ka djeni four amouci kono e, ail vere kan.
Sainte-Chapelle kera Europe jamana bè ka missali ye.
Doumare sanuman lami doumare galamala, ani ka doumare missini galamaw fene gnogon walassa ka gala gnouman soro.
The Sainte-Chapelle de Viencennes (1370s) toun ye yoro min toun donendo kassobe, anaka doumarè koko.
Doumare koun ye fin gnouman a gilani ka gelen.
Rose kounye VirginnMary tamachereye, ani Churches be toun barakè naye, inafo Notre-Dame de Paris.
Pais ka so ba gnouman kono, moun be Notre-Dame de Paris datougou, toun daminena 1119 wati, a touye french ka massaw so fokasse 1417 la.
Ka don, sôni obena kè fen koroye saboukè kelekekin kourawye, ani 15 th century la alben na ka sigi yoro lafiyalen ba doye.
Missali moun kakoro ni England djamana, o be son ka kè Mob of Merton College Oxford University fe, min djora 1288 ani 1378 tchiè.
Academic lakalenn gnogon labin na Quen's College la san 1140 wati, ina fo Reginald Ely ya fo tchogo mina.
Kalan so yoro damada mou be wele Colleges, inafo Oxford djo tchiogo kèra ni military ani Gothic castles thiogo dela, ani battlement ani kokow djelew.
A touya sèbè san 1447 ka toun mako baka batoyorola "min kabo, a djelendo anafa fana kabo, ka batoyoro thiené toyi."
Tèmè yoro fila toumbé kokowla nin kononayé, mimboulakana djugouma ubutoikono fana kadjougouw bo ni gabagourouw ye
Sobaw toun lamini nen do ni djibolisira doumaw ye
Sokolo gèlè missali ye Château de Dourdan de ye, Nemours gèrèfè.
Dina koura doli mako begnogon famou, ikomi Chretien ka batoyoro gnéchi lendo korona, missiriw gnéchi lendo Maka fanf.
Lala Mustafa ka missiri, Fabamusta fanfè, cyprus bayan fan.
Gothic kow kèra bolokofè fain ye, a magni a dan tèmè fana kabo.
Ireland koun goun yé Gothic ka architecture la siècle 17 ani 18 la, Derry ka cathedral nogolin la (kaban san 1633), Sligo ka cathedral la (c.1730) ani dougouma cathedral (1790–1818) yé exemplo-ou yé.
Towers fla munun bè Westminster Abbey kelebi fè toun djora Nicholas Hawksmoor ka daminè 1722 ka tabla 1745, o kèra Gothic ko lakouraya wati ye.
Ni djiyen weleba wati toun kèra 1855-1885 wati do, a toun donendo High Victorian Gothic la.
Ka daminè 19 siècle tila fila nan, touma tchiaman British tun bè neo-Gothic don uka sodio togowla minew te ecclesiastic ani gouvernement thiogoye.
Mɔgɔw munu bɛ yɔrɔw cɛɲɛ bɛ baara kɛ yɔrɔ jɔ cogo kan u b'u hakili to a kɛnɛmala kɛ jocogola - belebele ba walima fitini, duguba la, dugu fitini duguba kɛrɛfɛ ani Jamana kan ani minen "jalen" ( jolen) ani minen "magama" (turulen), watimi u b'u janto k'a tɛ kɔlɔlɔ lase yɔrɔ ma.
Ubi se ka yabili koura soro walassa kala idou yamariya ani kaladjè ka sodjo bara bè.
Mogo folo min yé ka siguida kéné sébin koun yé Joseph Addison san 1712.
19th siecli ban wati, landscapes designers, barakèlaw toun daminèna ka barakè ni landscape architect, kofè Frederick Law Olmsted, jr. ani Beatrix Jones (later ferand) ani mogo wèrè oubè ye bara yoro wèrè gilan moun togoye the American Society of Landscape Architects (ASLA) san 1899.
Ou ka baratabolo biseka kalenkè ka dougou kolo matrafa fo ka gnè.
Ouka bara toun dona sèbèni ka layira policy tafè ani fèrè, ani ouka labin ani ouka tagnè thiogo koura, landscape ani ouka bouroussou laben ka tila ka lafèrè.
San tèmène mago djorani therapetic garens ye anafa fana bognana.
Oulou thè la Central park be New York City de, Prospect Park be Brooklyn dela, New York ani Boston's Emerald Necklace system.
A toun ye bara bama do kè Univerties tan ni fla kono: inafo Princeton Princeton kono, New Jersey; Yale Haven fan fè, Conenecticut; ani Arnold Arboretum Havard Boston la, Massachustts kono.
Dougouba sodjo kognana bobaw la benen do togodaw fana sodjôlila, obe thiogomi, togodaw sodjo togo fèrè dw don. oni doron tato kalendew ka dougouba sodjo fèrew don.
Roberto Burle Marx kabo Brazil toun ye dien ladalakow ni Brazil yiriw ni aladalakow gnagami gnogona thigna koura kama.
A he lacodonni kè doucoukolo soukouyaw ladjèlifèrè dô là kou dagnokona yalassa kou doniw kè yokonkan, kou famouni nogoya.
Dô lakodon na AILA fè, togoda sodjola monou bè wele 'Registered Landscape Architect' Australie dogou yorow kônô.
NZ kônô, NZILA môgôw bou ka bara kè ou besse ka welé "Registerd Landscape Architect" NZILA.
ILASA ka mission be Landscape architecture dèmè bara la aba to fana abè djoyoro gnouman soro ana ka baramôgô, Oubisse kouka bara yira lahalaya la mimbe Institute môgô lanata.
Sissan programmes tan ni dourrou de sèben thiara UK Kônô.
2008 kônô, LI ye lâli ba dô boloda min tôgô ye "I Want to be a Landscape Architect" ka Landscape kalani yirwa.
Djamana thiama bora djiamana kelen de la.
6th century yani Issa kana, chtentchen ye statues dougoumalaw bè datougou.
Achema kelin ka templou kissi koun bé o hakilina la kata William MacQuitty fé ka yoro dio djisoumalin la templou fanfé, ani ka djimé anokonola adaité kelin la koumin Nil.
Obé adiaté koumin nin templou yin técé ka ké erosion yé bogo kabakouloula devesrt fiyen la.
San 1964 ani 1968 tié siti-ou bé de koun bé tigué block ba fanfé (katemin tonné 30, ton 20), nigonan la ka toyin ani kafan niogon kan kaké ,metri 65 diayan ani 200 metri kofé kabo ouka badjila, archélogogi ka guéleya ba ingenerou ka tarikoula.
Douna tiama nana fana plane la mou djigina airfield kono mounngilana temple complex kama, walima Aswan ka siran kan min ka souraou dougoula.
Colossal staties ani noumanfè kokoguirimaw be dando Egypti-ba koun mafèyoro djèman kan, ou sina yanfan be dando Egypti-ba ni Egypti-deni koun mafè yoyofila kan.
Relief ba toun be massa kè hira chariot kono a beka jougouw bolibagato filè ni kama ye, aye mounoun kè kasso dew ye.
Ramesses ani Nefertari kou nolablaw benô ani Amun ni Ra-Horakhty kourou guèlè fana beynô.
Ni dow ye keren keren yela sankoumbè ani koun korota do ye.
Kerinyalan, calcul min koun kera bayiran ko helical ka koloman yoro kata etoili-ou san fé Sirius (Sothis) ani sebenin wari archaologuou fé adati kan kaké Octobrou klé 22 la.
Ni kèra tchien filalama Egypti ka tariqi kôrô kô temples toun dira massa mousso ma.
Lada tabolola, massa mousso dja boloma koum ba djo Pharaoh kèrèfè, ka abada outou kounberekourou soro.
Goddess Hathor gnè de toun Capitals sanfè; A togo dônendo ni Hathoric yé.
Chamber ka bonkron koko ni kilen bi koko, bas-reliefs fla gnouman toun be, fana na mousso toumbe payrus plants yira Hathor ma, ale yelen inafo michi be kourou kono moun bi ta thicket of papyri ko
Daniya té sisan so fochi la a dati k abo 17em siecli kofé, kassoro abeké koumin oudiolin ni diolin kelin yé aketiogo ani ani adesin koumin akoun beta siecli tiaman la folo.
Kasbahs ani Ksour koun bè sira bôlô fè, inafô kôronfè Tamdaght gnogon.
Dougou sow bè la korilen do n ilakana koko ba dô ye, djatéminè yoro ni bôda be min na.
Foroba so damadoni be dougoukono inâfo missiri, douman djigui so, lakana soba, ani Sidi Aly ka karamokodou.
A koun guilana ni bôgo grima ni bogo chou ye, a bese ka doni nogoya.
Kabini 1960 don, Aswan Dam deka bo ka tèmè dam bèma, a toun gilana Nile sanfè Aswan kono, 1960nin1970 tièla.
Inafo barakele tèmènen, The High Dam ye dnouman kè ni Egypi ka economy ani ladawla.
O kouma, Dji tienino toumbe yelema, ka dakan high-water san toun be sene tchien, kasoro low-water bi kileman guèlè nanaye osababou Kogo bise ka na.
Yani ola, British hydrologist Harold Edwin Hurst de toun tara, moun touya fo ka dji mara Sudan ni Ethiopia kono, yen yoro evaporation ka dogo kossobè.
Fôlofolo, United States ani USSR wassa lewdo ka dam gnèta dèmèli.
O wati la U.S. toun sirana communism ka Middle East bè ta, ani Nassser toun kèra anticommunist ani procapitalist dôla Arab league kônô.
UN kouma kan ni Israel ye Egypti ka forces gochi san 1955 kofè, Nasser ya don ka quelen te se ka kè Arabou ka leader ye na ti sse aka jamana dèmè ni kèlètiw ye Israel kan.
Nasser ma son oma, aye dèmè gnini USSR fai.
Dulles toun dimina China ka diplomatic recognition ko la Nasser fai barissa, olou toun be djougouyala Dulles ka mara tiokokan.
A dimina fana ka da Nasser ka dèmètan ani aye Cold war fan fila sara.
Dam ye kènèba gnikin o kèra sababouye ka mogo 100,000 you ka sigui yoro yelema.
Dam moussakaw ni a nafawdiatè minè ka guèlè san yirika tiaman a dôlen kôfè.
Kana environment ani dam kôlow djatè, a moussakaw farala gnôkon kan san fila kônô.
Até kéné min magni diaté ani baeragi ga diama lagnini, azari koun bediaté kassoro san flan dron kononala.
Diatelikela wéré koun ma son ani kalagni nin baragiyin kan kabin.
Digui yé dôbô badji ka tjignéli fanga la 1964, 1973, ani 1988.
Industry koura min bana koun glaba lac Nasser fanfé, akoun dabora yeré diayan kama kabo sougou hakeka bédekama.
Mô gô Million tlan kelen tounbè jamanaw koura yoro.
Fôlô sènèkèlaw ka dougou foro toun kagni, sabou dji toumbè sorô wâti bè.
Soudan jamana la jamanadew 50,000 kassé 70,000 ma bôra dougou koro la kata Wadi Halfa ana dougou kèrèkèrèniala.
Jamana marabaw yé djiboli siraw laben mi tôgô yé Halfa Agricultural development Kori, ni fiw, Sougaro ani few thiaman ka yirwa.
Jamana marabaw yé djiboli siraw laben mi tôgô yé Halfa Agricultural development Kori, ni fiw, Sougaro ani few thiaman ka yirwa.
Doumoini kèfin nafama toun gné 6,000 tons potash, 7,000 tons phosphorus pentoxide ani 17,000 tons nitrogen.
Dougou kolo ka salinité fana béyélé sanfé soboubana sanfela ani dougouma dji ka diayan dougoukolola (1–2 m dogo kossobé akétiogo ani aka kalaya) kacé la son dji ka fan i evaporation yé min bécé ka concenter ni koko ka ké djikono ka gniagami dougoulola ka ké surface la san-ou kofé.
1950 wâti Egypti koi jagna kelen doron de toubira kabô transmission fitini kata transmission doumanla.
S. haematobium koun tounouna abé niougonfé
Nin koro chou blalyoro volum béfa san 300 500 kofé nin niaman faralin niogokan haké kelin yoro bela kodji fé.
Djibodon ladjéli kofè, djikono bin chou bougouli teliyara a gnamaminè ni dji sanumaye, a dèmèni ke Angrais ye.
Dobora djeguèmoni la Mediterranean ani brackish dji kônô dam guilalen kôkè, sabou mounou woroya be djigui Nile kônô katila ka ta dam kôfè.
Kamana gan ko sonni barragi djan gnouman djôli tchè kô dougoumana tchogoyala baragi kan tchèni min kèla dji woyo siya tanya sababoula.
Biriki bilenman gilanikè usini min toun be usini dow faragnôgon kan min noun toun bè bara ké sediment kùlùw laa Nile bâa djôdjan fè kata, o fana tienna fô ka tièdjoukouyan.
Dji niè dùrùu baliya kôsôn, yélen bé tàa foo Nile dji dùn nàa.
Djôli baraaw daminèna 1995 ani, dollari wari million kèmè fila ani mougan dùné kofè, yôrô foroba dayèlèli kèla Octobre kalo kile tanni wôrô san bafila ani fila.
Sében maràa yôrô kôrô kùrayali maa suganti môgô dow ni baaradà dow fè, a kèla dèmè baayè Egypte kaw ka politiki môgôw ma.
Dînyè tôn baa min bey nou bé afô a ma UNESCO alè ka tiésiri baraw daminèna san bakelen kèmè kônônton ani biséegin ni wôorô alé yé yiriwa dàa koumaba yèlè hakilinayé ka sèbèntiya dùnuya bè niè kôrô.
Ni fèsinfèsin djèkùlù tun yé môgô ten de faralényé gnôgon kan kana djamana ten nôona bila.
Layùrù fôlôw kèla ka dèmè do hakilina ma faragnôgôkan kouma do sénfè san bakélen kèmè kônônton ani bikônôton ASSOUAN dugu kônô dollari wari million biwôrô ni dùrù bôla kèrènkèrènlenyala MENA mara bolo kônô.
San bafila ani ten kônô sèbènmarayôrô yé sèbèn baa kèmèdùrù sôrô kabô Faransikaw ka sèbènmarayôrôbaa yôrôo (BnF).
Sôo kourou koumba kelen bè, sambo dùgùma min djôlen do nin vèri metri bisaba ni fila janya yé, no yé kôkôdji véri yé anàfô kilé kadran ani à djanya bétaa diametri metri kèmè ni bi wôrô masùroun na là.
Fen min bé artefacti ba kelen ni kèmèsaba ni a ni tan ni woro bo; Antiquities Museum Collection be Egipti ko kolenw yira ka ta firaouna tile ka ta Alexander the Great ka yorominè a ni ka ta fo Romu na sani silamèna ka se Egipti.
Microfilimu: fen min bé filimu surumani sebenw ba bisaba bo bé nin yoronna a ni sèbèn ba biduru, a ni faragnogon ka bo Anglétèri gaféfeeréyoro la a bi ba tan ni naani bo, Arabu, Persi a ni Turki sèbenw, min ye faragnogon kan bélébéléba ye Eropu kono.
Obai tèmènen kô, san bafila ni ten, sèbènmarayôrô yé sèbèn baakèmèdùurù farankan sôrô ka bô Faransi sèbènmarayôrôba yôrô.)
Djenné misiriba yé bôgôso bélébélé ba yé walima bôgô birika dialen min jatélen do bololabara niùman tiaman fè inafô bololabara sùgùya min nun gnôgonna ma delikakè soudano-sahélien kônô.
Sèbèn fôlô min bè misiri kan oyé Tarish- al-sudan d’Abd al-Sadi min be kokôrôw fô, abésekakè inafô ladalakow dalafôli inafô à toun bey tyogomina fôlô san bakélen ni kèmèwôrô tyamantié là.
Môgômin dal’a kan nôgénin la alé yé misiri lamounou djô kasôrô Sultan min nanna okô alé yé misiri kènèlamounou kogo djô.
Caillié yé so min yé ni toun be sékakè oyé.
Misiri koura tun yé so bélébéléba yé min tun man kooli walima ka minè bolobala.
Kourayali baaraw banna san bakélén kèmèkônôton ni wôlônfila ni dyagoya baara yé Ismaila Traoré ka maara kônô, min tun yé Djenné sodjôlaw ka kountigui yé.
Nyôgôn samasama kouma dô kèla djatéminèwfé min be talikè misiri djôlen hakilinan kan kata Faransi fanga yôrô.
A hakilinala so dèninw toun bé hakilina djigi kè batolikèyôrô soba diôko niùman dôla min toun gilanan massa min bè fûrabow kama.
A yé afô toun dùgùdew toun manousondya ni so bélébélébaw koura bawu ù ye ù ban ka a làdon, wa fo ù tun ka lasiran ni kaso kônô don yé nontè ù tun té a kè.
Almany Ismaïla, tôw tun bé bayanfan fè kabùrùw bèla bélébéléba kônô, min tun yé alimami ba yé san ba kélen ni kèmèséegin kônô.
A dow la, misira kogo bè kèra karo ye, min y'a korole tiè falen a ni a dow la ka konona dogoya.
San bakélen ni kèmèkônôton ni bikônôton ni wôrô, Vogue bamazine yé marifa toulonkè dôlabin misirikônô.
Walasa ka sôrô i bé yèlè yèlèyèlèlan wôrô de kan, minnu bè toun labin len do ni pinacliw yé.
Batolikè kogo walima misiriba qibla nyèsin né do kôrôn fè Hijii tasira fè ani a toun bé dùgù sùgù ni san tyè.
Kalakisèw walima pinacliw min toun bé inafô so dènin tyogo la o toun bè misiri san fèlala kèrèw bèla ù toun kèlen do ni autrichi misiw.
So finètri fitiniw minnu toun djolen do kanyè bayanfan ani tilébinyafan kogowla o toun bé gnà yélén ma donni ka séka sognèkônôna sôrô.
Alimami bé môgôw là séli k'a to mihrab kônô yôrôbèla so koumaba kônô.
Mihrab kini bolo yafan fè tiamantiè so kônô nafoloman fin filanan bey, dinègnéma sigiyôrô walima minbar, yôrômin la alimami wadjouli kèla bé aka jùma wadjoulikè.
Galiri kôgôw minnu nyèsinélen doukènè ma o bé taa fo da balà.
Sani yoro kumbè kelen a tiamatièla, wo fila de bé Mihrab Tourou doo dala ko bani kogo fanfè.
A bé tile damadota walasa lagniniw sabati watidola, min ka guèlen demisinw touma tiama nun ba kè gnogon fè, o ba konona fenw lawili.
Gôgondan do bekè nyanadiè daminala walasa kadon môgô min be na kè misiri djôbôgô diba fôlô yé.
San 1930, Diéné missiri bôgnogon dô dilana France kègnèkafè Fréjus.
Misiri original toun be ka farafinna silamai kalan sow la belebele do gnaimaya moyen age kono na la, ani kalanden batiama mounou nana kouranai kalan la djenne madarassaw la.
Avril kalo tile 20 san 2006 tie djama klou do year ou toun be ka misiri san faila pirater o yer manka wili doukou kono.
Misiri konona la, djama klou yer toubabou fifalan bokoti mounou toun djira la ameriki djamana lassiki so fai kailai wakati irak djamana kan ou tila ka dougou minai ni ou ka tie den ou ye.
Gizeh sphinix ba, wele toko were la ni ouba fo a ma ko le grand sphinx de gizeh koumala sourouyan la le sphinx, o ye statut ye moun be kalkaire la moun ye sphinx dalen do ta ye, dan fen kabakoma.
Ka fara o kan angle ni koko sigi yoro bafi yanfa fai kono nana o yer hakilina di ko doukou mana moun be khafre ka pyramide ni vale temple toukougnonkon na ou koun bey ka bam.
Wakati moun na stele fouillee la toukouni san 1925 texte ligniw mounou koun be khaf kan olou woro la ani ou ti la.
Sphinx ka bato temena ka kai fo medievale wakati.
Alexandre, rosette, Damiette, caire ani gizeh pyramidew olou niefola signai tiama, nga amakai gnaifo toko walawalalen na.
San wolonfila kofai a bolen gizeh la, Andre thevet (Levant gnini ni ani a gne fo li, san 1556) Sophinx ka gne fo li la I na fo "fen belebeleba do kounkolo, moun kaira Isis, fai inachus den mousso, ani Jupiter nin kanou".
Johannes helferich ka sphinx (san 1579) o ye mousso ye moun gneda bichi len do, a sinw kori len do ka fara kounssigui foukoulan dja len kan; fen nafaman kelen moun be thevet kan o ye kounsiki djan moun fara ni dilan ni ye.
Amana kai ko fen dow ka kai tignai stele kan, ni yoro soso la ko koro gnini kalanw preuvew fai, moun djatelen inafo sekesekeli doun ne fai ko koro la wakati laban la, dabokama galo do fai moun dilan na yoro dinai gnaimaw fai ka seka ka a ladje ka ko koro da isis ka bato yoro la moun ma deli ka kai.
Bonkalama koura o ya djira ka fo ko kassoro ko a ma djo yere ka kon khephren, ka mara gnen, fanka nani na kono."
Maspero yere koun fai ko sphinx de koun ye "Egypte dja bogo ma koro len ba ye".
A kounkolo dilan ne fan kelen koun bora ka nbe san 1926 san dji fai, moun kaira sababou ye fana ye ka a kan korobo.
Yoro min na a kounkolo koun dilan na o koun dja len bai kosaibai.
Moko dow fana ya gnaifo ko mamelouksw ka bara do.
Moko tiama ka Al Maqrizi la moun nou sigui len de o region na olou fai ko tietien ka tiaya moun be ka Gizeh plateau datoukou o sababou boro al-Dahr ka tieni na.
Almunifi ya fo ko Alexandrie ka bengnonko ma moun kaira san 1365 ko oye massa ka punition ye khanqah cheick soufi do fai moun koun ye a noun djogui.
Hakilia ni djate ra I na fo doni gnini san fai kalansow fai, mouna preuvou fossi ma soro saibailen walima gninikailaw ka kalan fai moun be kokoromado kai sphinx ka yelema ni na.
Histoire koro do bey moun be so dogo lenw mounou be sphinx dougouma figures dogo lenw fai ina fo H Spencer Lewis.
Mogow fai ko abe yoro korolenw mogow be taka bo mounou na o belebele fila na de kan egypte diamana kan; ka bo gizeh pyramidi so ba la moun be caire kairaifai.
Yoro saba to, mout konona, montou konona ani Amenhotep nani na bato yoro kobolen olou datoukoulen do djama gnen.
Yoro saba to, mout konona, montou konona ani Amenhotep nani na bato yoro kobolen olou datoukoulen do djama gnen.
Bato sow djo li o daminai na moyen empire wakati ani a tora ka kai fo ptolemaique wakati.
Ou ka ngalaw mounou koun lassiguilen do o koun diate len do ina fo ngala folo minou bato la kossaibai egypti djamana donko ko korow kofai.
Architravesw be se ka kai ou wili la ka se fo san fai fain grima talanw ka demai fai.
Ni fara de koun kaira ka rampesw kai, ou koun be se ka kai ka fara ti lan ka bara fanka dogoya.
Fain dilan ni fara la o la ban kaira djebew bila li ou siki yoro la ko fai.
Thebes dougou te na fo a kaira nafa b aye sanni fanka tan ni kelen na tiai ani bato so koro o koun dogo yara kossebai, bato yorow mounou koun dabora thebes ngalaw toko la, mout ani montou dougoukolo massa mousso.
Amon ( ni abe wele wakati do la Amen) o kaira wakati ba la Thebes ngala baa ye.
Dio li bara nafama ma ba dow kaira Amon- Re ka soba kono fanka tan na kono, wakati min na thebes kaira egypte djamana capitale ye.
A ka projetw la site san fai, karnak chapelle blema na be fo a ma ko chappelle blema, o koun diora i na fo barque bato li kai yoro moun koun be a be se ka kai obelisque dja bogo ma fila nounou tie djoudjon na.
A don len do tokola nou ba fo a ma ko obelisque ban bali, a na ni preuve yer moun ba djira obelisques nounnou bora la toko min na.
Elema ba laban moun kaira Amon-Re konona tokow la o kaira pylone folo farali ani so kono na koko baw kan mounou kai lendo ka so lamounoumounou, a fila bai djora Nectanebo folo fai fanka bissaba nan la.
Karnak Bato li kai yoro so la gnaifo li folo kaira venitien do fai a don ne koun tai san 1589 wakati hali ni a ka Saibai len te toko di bato li kai yoro nin ma.
Protais ka sabaliw la ou ka doukou taka sen fai olou bila la bololo san fai Melchisedech thevenot fai (gnaigni doukou taka tiama sen fai, a kaira 1670 ni 1696 tie) ani johann Michael Vansleb (Egypte djamana san 1678).
Excavation baraw sen fai anis an fai kalan so diekoulou faragnonkon kan na Johns hopkins, moun koun gnemoko ya be Bryan Betsy bolo (a ladje sanfai) Mut cite dayele la djama ye.
San 2006 kono bryan betsy ye a ka festival lan ban djra moun koun be dabokama doulo min kan.
Ni yeli nounou kaira Mut bato li so kono pareceque wakati min na Thebes don na, Mut ye kele massa moussow sama, Sekhmet ani bast, ina fo a ka aspects dow.
Gnefoli moun nan a kofai moun bougou na Sekhemet,ivre, Ra san laban feti sen fai tile ngala ye a dilan san fai Egypte kono, gne ardent do la moun soro la a ba fai a kai ka danta fenw faka minou be fai ka a ka fanka soso (Doukouma Egypte).
Luxor Alabatosoba ye folo Egipti alabatosoba gèlen do ye min tunbè Nile Ba koron yanfanfè dugukono min donedo bi i na fo Luxor (folo Thebes) a ni a jiora san 1400 hakè Yesu Krisu bani kofè.
Sudoyorow la belebele ba 4 lajèle taamaden folow fè minuw ye Temple of Seti 1 Gurnah dugu kono; Temple Hatshepsut Deir el Bahri dugu kono; Temple of Raùesses 2(o ye Ramesseum); a ni Temple of Ramesses 3 Medinet Habu dugu kono.
Alabasoba kofè wurudi yorow dilana Amenhotep of the 18th Dynasty fè; a ni Alexander.
Nin tientien bèlè in be Nubian tientien bèlè de ko fo.
Alexander Bradway, "mogoba Egipti sodjo kola," bi ka kalan kè folo koronfè tubabuw fe in, 35 (1969): 23.
Siradala stasionw dilana gnènèdjèw kama i na fo Opet fèti do min be djoyoroba la alabatosola.
Lalibela ye dugu ye Lasta of North Wollo Zone Amhara marala; Egipti.
Keretienw fe in; Lalibela ye walidju yoro ba ye dugu tow tièma Egipti; Axum kofè; a ni hijiden be yoro min gnini kosebè.
Yorow tiama togow sisan dugu kono a ni egliziw bi ka Lalibela togow a ni a ka taabolow ladegué a ka kameleya wati Jerusalèm a ni Waliju Dugu la.
Keretien danna ni biblu kono togow tiama be talikè ni gnogon ye - hali Lalibela ba min donedo i na fo Jordan ba.
Portugali tubabumori Francisco Alvares (1465-1540); tugura Portigali lasigiden ko ka ta bo Dawit 2 san 1520 kono.
Eropuka ladjèkèla min tara bo Lalibela ye tun ye Miguel de Castanhoso; min ye sorodasiya kè Crisovao da Gama ka mara kono a ni a bora Egipti san 1544.
A sinsin berew bora i na fo kulu kan"),
Sosoli be san minna eglizi nunuw do djora kan.
A ka sebenni ya yira ko so djo tiogo fila de sorola a yoro in na.
Walidju Catherine's Monastery, lakodonne Sacred Monastery God-Trodden Sinai, ye koronfè Othodox monastèri min bé Sinai Peninsula, Sinai kulu sen koro Saint Catherine ka dugu kèrèfè Egipti kono.
Saint Catherine monastery dogoledo kulu saba sunkoro; Ras Sufsafeh (a bi se ka "Kulu Horeb" c.1 km tilebin), Jebel Arrenzib a ni Jebel Musa, "Biblu kon kulu Sinai" (diagnan c.2 km yanfan).
Catherine yèrè de ye yamariya di ka fangali daminè.
Monastery dilani yamariya dira Masakè Justanian fè (ye masaya kè san kèmèduru ni mugan ni wolonfila ka ta san kèmèduru ni biworo ni duru), wurudi yoro Burning Bush ( min bè wélé tun "Saint Helen's Chapel") dilani yamariya di Masamo consort Helena fè, Constantine The Great bamuso, yoro minna a fora ko Moses ye tasuma wililen ye kungola.
A yoro mako ka bo kretienya la, Silamenya la, a ni Yahutuya la.
San kèmèworonan, Sinai keretièn kelenbilanew tun bi fangade: monasteri barikamanw dron de tora.
Ka ta diina kèlè folola, diina kèlèkèlaw yéra Sinai fo san bakelen ni kèmè ni biwolonfila Eropu kérétièns bora u ko kalama min kèra sababu ye ka hijikèla siranyatanw tara ka monasteri in ladjè.
Eglizi djoyoro kèrèkèrèné Eastern Orthodox Eglizi djèlètè: a dow, Eglizi yèrè buw la, a bi filè i na k'a sirilè fosila, tow fè i na a eglizi min b'a kelenma Grèki ka Orthodox Eglizi ka yamariya kono Jerusalèm.
Nga san bafila ni saba Russi donnikèkabaw ya don k'a fo ko gafé korow dili seben tègèno bila kèra Cairo Matochion a ni tubabumori gnèma Callistratus fè Novanburukalo tile tannisaba san bakélen ni kèmèchégin ni biworo ni kononton.
Folo sebenni gaféw na bi f'uw ma palimpest donné do kosobè sabula sebenni kéra u safè san bayirikaw la.
Pagi kelenbè bese ka sanga chégin ta sanin a bè ka se k'a isikané.
Faragnogonkaba bé daminè gnogonye damadoye san kèmènani (abisekakè) a ni san kèmèworo, minun dron balola, Byzantinew ka bato fenw te kelen magama monasteri la, u magama a konona mininw la dienna.
Magamakè a so djo kètiogolaw la, a walanw a ni gafèw, min ya daa kunye.
A boya bé a wati fafolotigiya yira.
A toun diôra fôlô Alabatoso dôgômani dô la k'a tôgôda Horus la, hali n'a sôrôla a dabolo kôrô toun gnèsinnen bè sisan yôrô kôron seleké ma.
Edfu Alabatoyôrô sanga binna Theodosius ka Alakota diinè kèlen ka fanga sôrô wa a ye kérétchèn diinè batoli kon Rome massadiamana kônô san 391.
Kèmèsi caama kôfè, Alabatoyôrô nana djikin dinguè kônô min dounya bè mètèrè 12 bô (sentèkègnè 39) sahara badji dô dafè dji kan koulou bè min kônô.
San 1860 Auguste Mariette, Egypt kow gnègnibaga do ka bô France, a y'a daminè ka Edfu Alabatoyôrô tila ka bô tchintcnin bolo.
Zimbabwe ba ye tchamantchè waatikouloukan dougou dô ye Zimbabbwe kègnèka seleké fè Lake Mutirikwe ni Masvingo dougou kèrèfè.
Zimbabwe ba jatelen yôrô ye môgôkelenfanga massaya dougou toun bè yôrô min.
U dilana simantan (fara jalen).
A sebentiyala kafo Eropukaw ka yoro ladjè folow kèra san 1800 ban wati; yoro sègèsègèliw daminèna san 1871.
Zimbabuwe dugu sigira san 300 Yesu Krisa bageni kofè.
David Beach dalen do a la ko o dougou in n'a marabolo, Zimbabwe massayaso, yiriwala k'a ta 1200 ka taa 1500, hali n'a ya sôrô a ka silatounouni fôra ka kon 1500w gnèn ka kon João de Barros gnèn.
Ou donnen do i n'a fô Hill Complex, Folon ba ni diassa ba.
Folonba tilalen do Sanfè ni Dougouma folon, ni ou ma minè waati kelen na.
Fanga bôra Hill Complex la kèmèsi 12nan, ka taa to the Great Enclosure, laban na Sanfè folon ni Dougouma folon ta kèra kèmèsi 16nan la.
Bolola baara dôwèrèw ye soapstone figurines ye (min dôla kelen ye Anglais diamana kôrôlenfènw maraso ye), filèri pow, nèkè diéméw, gnikolo dèsèlen, nèkè ni zira djourou, nèkè falo, zira noun bôlenw, zirabirikiw ni fourouw, ani sanou kolilenninw.
O dignè kônô diago toun ye faranga ye togoda sènèfènw san ni féré kan, o min baganw nafa toun ka bon kosèbè.
Portugal diagokèlaw ye tchamantchè waati kèmèsi 16nan dougouw komèn, U ye môgô minu balola kanta ani u ka sèbènni minu tora? min ni Zimbabwe ba sanou bô n'a diagô taama djan bè gnogon na.
A y'a fô ko yirimôgônin bangera waati min nana Ptolemaic waati kôfè (c. 323–30 ka kon Yesu gnè), waati min Grèce Alexandria-based diagokèlaw toun bè taa ni Egypte waati kôrô kow ye Farafina Kègnèka bolo fè.
Dougoukolo kôrô kalan donni foyi toun tè Bent la, nga a taama na Arabou diamana, Grèce ni Asie diamana kan kosèbè.
Yawoudiya kôrô laada toun bè u la walima Araboula bonnaw u ka fa bolofè
Lemba ka koumaw sekinngara William Bolts fè (san 1777, Autriche Habsburg sariyaw gnèna), ani A.A. Anderson (min y'a ka taama gnèfô Limpopo ba worodougou fè kèmèsi 19nan).
A y'a ka degueli baara fôlô kè k'o bila hill complex sanfè terasi kan, o kèra baara gnouma ba ye filèri po ni nèkè gnakaminen gnogonna.
Caton Thompson y'a ka lasuru gnèfô ka bô Bantu la Anglais diamana dièkoulou ka gnogon ye senfè Johannesburg.
Radiocarbon donni ye 28 soumaniw nonnabila ye, u bèè la a naani fôlô, nin fèèrè in labaarali daminè na ani a nafa dôgôyali sisan, u ye kèmèsi 12nan fo 15nan tarikou dèmè.
Sanou ni bololabaaraw bôli waati kôrô deguedenw bolo o kèra sababou ye ka dougou djoukôrô fenw bôli wara, kèrènkèrènyala Richard Nicklin Hall fè.
Preben Kaarsholm y'a sèbèn ko walifasomara ni farafinw ka mouroutili koulou bèè kofôra Zimbabwe wati tèmènen na walasa k'u ka lagnini sabati sisan diamana kônô, tarikou ni ziri kounafoni di siraw fè.
Pikirayi ni Kaarsholm y'a fô ko Zimbabwe ba yirali ni toun dabôra ka ka môgôw la timinadiya yôrô sigui ni nafolo don ni la a la.
San 1980 tôgôkoura dara dougoukolo yèrèmahôronyale in na, wa kônô yirimôgôlama toun tora Rhodesie djondjon kan i n'a fô tagamaséré ani o gnèguènna Zimbabwe djondjon koura kan.
Missali kôrô dô ye Ken Mufuk ka gafé fitinini ye, hali ni a baara sôsôra kosèbè.
A dilan na ka djamana tarikou nafama latanga toun bè do dibi la don na nataw la.
Yôrô in ye sodjô tchogotchaama yira, min dôwyera Mexique ni Puuc ni Maya kègnèka fè Chenes.
Maya diamana môgô sougouya tchaama ka kan ka sôrô dougou in kônô, o toun bè se ka kè sababou ye so djôtchogo tchaamabè sôrô yôrô in na.
Itzabayèlèma tchogo dô ye dji "enchanter (walima enchantment);" ka bô a (itz) la, "sorcerer", ani ha, "dji".
O tchogoya in y'a to danfaraa chʼ ni ch mankan danfara tora, i n'a fô koumaden badjou chʼeʼen (kan mayèlèlentè Maya kan na) a bè daminè ni sigini dafata min makan bè bô kenken fignè koronnen ka bô da fè.
Nin cenotes nounou, tié "Sagrado ka Cenote" wali Cenote Tangalin (min beto ka wélé fana kolon Tangalin), alako donin badedo.
O bèè n'a taa, djamana politiki djèkoulou toun bè se ka labèn ni "multepal" fèèrè ye, o min bè don ni môgôw ka marali ye minu bè tarikou ni ladilikanw don.
Waati kôrô ban touma ni waati koura daminè de la yôrô kèra faaba ye, min bè Maya kègnèka politiki, seko ni don ko, sôrôko, taabolo kow latikè.
Hunac Ceel y'a yèrè ka fanga yèlèli kouma fô.
Toumammin ni dougoukolo donni dôw y'a yira ko Chichén Itzá toun bolofèn bèè minèna ou la k'a labô, a yirala ko o ma kè Mayaw fè, a kôni ma kè k'a sôrô Chichén Itzá ye dougouba ye.
Chichén Itzá donnibagaw ka baara djôlen kô, dougou ma lankoloya.
Montejo kôsekinna Yucatán san 1531 ni minènw ye ani a y'a ka daka sigui Campeche tilebin fè.
Demisèn Montejo sera Chichen Itza, n'a y'a tôgô da koura ye ko Ciudad Real.
Kalow tèmèna, nga môgô wèrèw ma na.
1535 waati, Espagne kaw bèè bôra Yucatán Peninsule la.
San 1860, Désiré Charnay ye Chichén Itzá gninka wa a ye ja tchaama ta a ye minu djènsè Cités et ruines américaines kan san (1863).
Augustus Le Plongeon y'a wélé ko "Chaacmol" (a koura kèra kôfè "Chac Mool" ye, o kèra yirimôgôni fèn wo fèn sôrôla Mesoamerica tôgô ye).
San 1894 Etas-Unis lasiguiden Yucatán, Yucatán, Edward Herbert Thompson, ye Hacienda Chichén, guèn, o kèra Chichen Itza bin sababou ye.
Thompson ye môgôba ye Cenote Sagrado nèguèni la (Sacred Cenote) san 1904 ka taa 1910 la, yôrô min n'a ye sanou, zira, ani faraguèlèn, ka fara misali fôlô kan min ye Maya fini yira ka kon Colombe gnè ani yiri marifaw.
Mexique mouroutili ni gôvèrènèma ka lakanabaliya, ka fara dignè kèlè fôlô kan, o ye lagnini bila kôfè ni san tan ye.
O waati kelen, Mexique gôvèrènèma ye El Castillo sègèsègè k'a sigui koura ye (Kukulcán Alabatoso) ani Grèce Ball Court.
Thompson, toun bè Etas-Unis o waati la, a ma sèki Yucatán o kôfè.
San 1944 Mexique kiritikèsoba y'a yira ko Thompson ma sariya foyi sôsô wa a sèkira Chichen Itza a bônaw ma.
A fôlô kôkôrômadonna National Geographic fè, ani a filana kèra yèrèko ye.
Dougou toun siguuira doukoulo tchènnew kan, minu toun bilala hakè la walasa ka sobaw djô, baara tchaama kèra yôrô bilalila hakè la Castillo pyramide kama, ani Las Monjas, Osario ni Main Southwest djèkoulouw.
Nin kabala djôli tchaama toun ye bileman ye, binkènè, boula ni gnoukoudjilama ye.
I n'a fô cathédrale gothique Europe kônô, Gnè sougouya de toun bè so tch-gnèn dafa ani a gnèguèn.
Puuc-style so sanfèlagnèguèn ne k'a tchè gnè nga o t'a bali danfara ka don a ni Puuc djamamayôrô sow n'a koko djô tchogow tchè, i n'a fô o ni Puuc marabolo so tchè gnoumanw.
Worodougou séléké yèlèyèlèna kèrèdafèla dilalen don i n'a fô sa kounkolo kètchogo.
Ta ka prè tchaama kôofè, ou bôra yèlèyèlèna dô kalama piramidi kègnèkafan fè.
Mexique gôvèrènèma ye dougoudjoukôrô sira dô sen k'a kè i n'a fô kègnèka yèlèyèlèna nèkè kè tchogo, k'a ta piramidi daminè la ka taa fô Alabatoso dogolen kônô, ani k'a dayèlè tourisiw ye.
A panpara dô kan, fôlikèladô toun djokinnen do, a djokin yôrô toun bè ka djoli bô ka djikin i n'a fô sa fofotôla.
A worodougou laban na dôwèrè bè yen, Alabatoyôrô belebeleba, nga a bè ka tchèn.
Koko belebeleba dô b'a kônô, min tchèn ne do kosèbè, ni kèlè tagamaséré gnèguènw b'a kan.
A djôlen do ni Maya ni Toltec djo tchogo ye, yèlèyèlèna dô bè ka djikin a kèrè naani bè fè.
A kônôna la dougoukôrô kalannaw bôra dibiri dô dilan ne kan fara la, min kun ma don.
A tôgô bôra sinsin dô la so sanfèla la min minè nen toun do tchè dô dilalen k'a bolo kôrôtan sanfè fè, n'a welela ko "atlantes."
O so in ni Temple B bôlen do Toltec faaba Tula, wa a bè seko ni donko fila bèngnogonya kofô yôrô fila in ni gnogon tchè.
Nin Alabatoyôrô ye yôrô kôrôlen latounou n'atoun bè wele Temple of the Chac Mool.
Worodougou fè so den bakelen gnogon dilalen do koulou sa ye, so fitiniw bilalen gnogon na.
Sanfèla yôrôdô kèlen do i n'a fô x's ni o's so gnèfèlala.
Xtoloc Temple lakourayara kôsa in na wa a bè Osario Platform.
Xtoloc ni Osario alabatoyôrô tchè so tchaama tougoulendo gnogonna: Venus Platform, min gnèguèn n'a kèrèfèso Kukulkan ye kelen ye (El Castillo), Tombs Platform, ani so fitini kolilen dô.
Casa Colorada (Espagne "Ro Bilema") ale ye so kôlôsilen ba ye Chichen Itza.
San 2009, INAH ye koko dô djô min nôrôlen do Casa Colorada kôfè koko la.
O so in tôgô fôra Maya togodafè waati djan, wa sèbènnikèla dow ko k'a tôgô dara so pèntiri sougou dô la min tè yen bilen.
Espagne kawn ye o so tôgôda ko Las Monjas ("The Nuns" walima "The Nunnery"), nga o tun ye gôvèrènèma massaso ye.
O massalabolo ninou bè wele sariyatiguiw fè Kʼakʼupakal.
A b'a tôgô sôrô yèlèyèlèna dô la sokônôna la.
Tilebin kèrè toun ye da naani ye.
So in worodougou kèrè la a don da bè yen.
Sow la kelen kônon, tèkè non dô b'a bili kèrèfè.
Koulou so in yôrô donna waati koura kônônala kosèbè.
E. Wyllys Andrews IV fana taara koulouwo in ladjè san 1930w.
Sètanburu kalo tile 15 san 1959, José Humberto Gómez, siguida gnèminèbaga dô, bôra koko sidon bali dô kan koulou wo in kônon.
Hali sani gafé ka gansé, Benjamin Norman ni Baron Emanuel von Friedrichsthal taara Chichen Stephens bèngngonya kôfè, wa ou fila bèè y'u ka sôrôlen gansé.
San 1923, Governor Carrillo Puerto ye Chichen Itza siraba kouroumokari.
San 1930, Maya lotèli dayèlè la, Hacienda Chichén kègnèka fè, min gnèmaaya minèna Carnegie tchakèda fè.
San 1972, ye kala ta Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arqueológicas, Artísticas e Históricas ye (Diamana sariya monimaw, dougoudjoukôrôkalan, bololabaara ni tarikou sanfè) diamana ka monimaw ka kon kolombe gnè, ani minu bè Chichen Itza, diamana tayala.
Gnèminèbagaw fana bèna mankan bô ko kelen yira Chichen Itza la: tèkèrèfôkokelen yèlèyèlèna gnèfè El Castillo piramidi b'a laminè o ni kônô kasi kan ka souroun, ani quetzal ta Declercq y'o gninini kè.
INAH, o min yôrô lakanan, o ye monima tchaama datoukou môgôw gnè.
Lagnini koura yiriwabaga ani New York State gnèma dangan William H. Reynolds, so in toun djôra Walter Chrysle fè, Chrysler Corporation gnèma.
Kèrèfèso dô djora ka ban san 1952, ola so féérela Chrysler ka dou fè o san koubèn, tigui tchaama kèra a la o kôfè
Suigina koun kelindo ni diman ani technologi fin-ou
San wéré, Chrysler koun bé wélé bamazine "san mogo".
Kata digné kélé laban la, Europou mogou-ou ani ameriqui mogou ka architectou ben aka nogoya kasebin komin minkaka bin siguida koura la ani Art Deco ka grateciel min ba yieran komin atagnié, a koura ani kouralin.
Prior koun so dio béta gnié, Reynolds koun yé aniouman ka ta nié kama Coney ka goun Dreamland parki niouman ba.
San 1927 kono, san tiam, Reynolds koun architecti ta William Van Alen ka sebin binani karikou min sebenin yen.
Van Alen ani Sererance koun bé niogon dafa, ani Van Alen ka niouman, architect yerewolo ani min bé yiran kominbusinesi kela min bé faro wari sara di.
Min koun niéfo fora falin na semeni fla kofé ani ani diaté niouman san 63 so kama.
Adjacent ka 56-tarikou Chanin djolila koun bé adougouma fana.
Nin plan koun donindo juin kalo san 1928.
A ye Reynolds Building dia papier kan tiètchii, min bilala Utikalo san bakelen ni kèmèkonoton ni mugan ni chéguin kunnafonisèbèn kono.
Ben tègènôbila kèla Octobrou kalo tile mougan, ani bèda tyènni kèla Novembrou kalo kile kônôton.
Kabo kofé san 1928 ka 1929, yélémani ouka sebenin la dome ka tali fé.
Charia dougouma, sebenin koun fora Walter chrysler fé min befé ka yoro dio komin architeti tiaman ka diaté kalakoura chrysler kofé mobili glani komin yirin ornament Plymounth ta (yéli).
Sodio ka glanin la yé bédaminin Janvier kalo 21, san 1929.
Hali ni frantic koun beto kabara ké yoro dio yorola etagi nani semeni kono, barakela foyi ma sa sodio wati sanfela beto ka bara ké.
Koko siran 40 ani Chrysler ka so daminéna kagnini kama "djigné dalin ka so".
Octobrou kle 23, san 1929, semeni kelin temelin Woolworth ka so koumaba ani kle kelin kofé ka diaté koko siran fé ka bin san 1929 kadaminé, akoun faralindo niogo kan.
Hali ni New York Herald ka Tribune, min coveragi beto ka yé ala kata sodio fanfé, teto ka ta akama kado klé watibé akoun tara nié.
So lobby kono, bronwi plaki koun be kalan "kata M. Chrysler fé kata a contribution la ani diama nieta" min besoro.
Chrysler ka so bita dollard million 14, kabo Taxes dougou la kata san 1859 charia min yé tax diaté di ka fo Cooper farin kan.
Van Alen ka nousson dialin ka soro lin koun béké koumin Walter Chrysle fé kofé sonbali ka balaci sara architercturou kama fou.
Tiogowotio, charia batola kounté Chrysler nofé kadobo Van Alen ka dioli la komin architect, min, beta ni a éfé yé komin drepression ba ani cristisim fitini kadio kaboli komin aka wati.
San 1944, ka bara diteou ka yoro dio tarikou 38 kata badin fé yoro dio kama ani 666 siran sabana.
Yôrô yèrè fara fôlôw toun té séka bayalama ka tyaya, ani ou falen na ni koura wèrèw yé.
Denbaya yé so féré san bakélen kèmèkônôton ni bidùrù ni saaba William Zeckendorf ma a ni sôngô min kakan noyé dollari wari million tenni séegin.
O wati la, a toun djatélen do inafô New York kaw ka kokôrôwbè là so daguèlen sanné yé.
1961, so soo té wili nègè minunna, u tièma miséli, nègè kolilé, gargoliw, a ni do daw, o lu filèra folo.
Tchakèda yé so san dollari wari million bisaba ni dùrù.
Egilisi kala koura kourayala, obanna banna san bakélen kèmèkônôton ni bikônôton ni kônôton.
Yoro diosilan ye ninsodia yira seben soro min ye New York landmarks Conservancy's Lucy G. Moses Preservation san bakelen ni kèmèkononton no bikononton ni wolofila.
Juin san 2008, koun talindo ni Abu Dhabi ka tagnie mara min lagnina kata TMW 75% economie lagnila 15% ka ta Tishman Speyer fé yaro dio ani kadi Trylon fé yoro daa yéré US$800 million kama.
Laban koun yé 21% kabo yorodio ka kouran diatéoula 64% kabo djila diateoula ani 81% minyé labalin kabo recyclagi la.
Hakilina Falenfalen baara syaw."
"Philosophy koubeké koumin ka kouma kan diaté ani tiaman diateou la ka system la kata nature niaman la ani djiné (metaphysiki wali kasor) kagni ka sonn (ka diaté wali doniyan) ani kata djiné fé (ethiki wali kouma latagnié)"
Metaphysics koun bé sonbali falin kato komin conception min yé ration yé komin organisation farikoro ka son djigné abébé ma.
19 em scieli kono, gninili kata gnié universitéoula betani academi hakili diatéoula ani kalan weréou min bedité ani oukelin.
Min tela Logicien Pyrrhosist ka philosophi fé Sextus Empisricus ka wati ani aka falin minyé korolin yé Greek ka philosophi la ani kado minté foyé nin yirin la ka faran ak soon Plato fé, Aristote Xenocrates, ani Stoics.
Folo Hakili diaté korow ka influenci yé kata Socrati fé kabo Cyrenacism ani Stoicim ani Academi Skepticism.
Madieval watidjan tèmènen mirikèlabaw inafô St. Augustin, Thomas d’Aquin, Boèce, Anselme et Roger Bacon.
Modern watidjan tèmènen mirikèlabaz inafô Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Hume, and Kant.
Nugunugu tiama dunuya kan tun bé Babilonika dolo lajè tiogo kan a bé se ka kè a no bé yé folo Grèkikaw kan.
Folo Yahutu taabolo nana ka soro tubabu hakilina tubé sanga la a ni Moses Mendelssohn ka baaraw min ye Haskalah (Yahutu ka hakili yelen) da minè, Yahutu ka kèli dienna, a ni Yahutuya gila kura ye.
Silamèya yakilina yé hakilina baara yé min djùbadjù bôla silamèya tabyaw là min bè kèlen do kèrènkèrèn lenyala Araboukan na.
Silamèya daminèdaminè hakilinaw yiriwala Grèce tabya hakilinaw kourayali sira fè.
Aristote ka bara fanga koun bala philolosophou tiéla komin Al-Kindi ( siecli 9 la), Avicienne (980 - juin kalo 1037) ani Averroes (12 siecli la).
Ibn Khaldun tun yé mirikèla sangatigiba yé hakilinamiri kokôrôw okùmù kônô.
Inde jamanadenw ka hakililamiri tabyaw be koumasen ani hakilina gnoumanw clann, min nun tè nyéfô tchôgoya kelen na ani ù minè tchôgo walima ù fili tchôgo fè ù ka tabyaw fôgnôgon tchogow fè.
Indekaw ka hakililamiri bakourounbalen do ka tyaya, osabu besékakè ù ni Vébaw tchè yé ani hakilina min b'ù fè.
Kalansow min sona kofèkan jamaw ka miriyama, a bé wélé "orthodox" walima "Hindu" ladaw, klasélédon tuma dow la darsanas walima philosophi 6 la: Sankhya, Yoga, Nyaya, Vaiesheshika, Mimamsa a ni Vedanta.
U yényèna be inafô dousounkun là hinè katàa hakilinaw nyèfô tchôgo sùgùya tyaman fè Indekaw ka dinnè siigin ladaw fè.
Hakilidiagabo kalanso tow fènèbé a fo minun ma "Hindu", hali nu té fenw bè bato (kabini u bé gafé tow minè i na fo kognuman, i na fo Shaiva Agamas a ni Tantras), o lu bé Shavism kalanso tow tièma i na fo pashupata, Shaiva Siddhanta; trantic Shavism min té fila ya (i.e. Trika, Kaula, etc.).
Adaman din té son min kama fin min bé oubalo "yéré" wali "ni" koun bécé ka min donin Bouddhaw atchié magni karamogoyala.
Jain ka doniya yé kelin fla mounoun bela bela ka balo "dowéréla" kalémalin la (ani Budda labatolaw).
Jain dinnê ka mirina yé ko fin foye te ban finsi tè saa ani ko finsi tè gilan.
Ni dinnê nounou na, Bouddhaw ka hakilina dyènsèin la hakilila ladaw ni nyôgon tyè min nun tun bè baara kè ni kan sùgùya tyaman yé (inafô Tibétain kan, chinois kan ani Pali kan).
Theravada kalansoo hakililamiri yé san sôrô Asie baayan fan kata kôrônbolo fè inafô Sri Lanka dùgù, Birmanie dùgù ani Thaïlande dùgù.
BOUDDHA saaya kôfè, djèkoulou sùgùya tiaman yé à ka kalan bolow nafamanw ta, okônônala u laban ka hakililamiri tchogoyaw dafalen yiriwa naa be fô o ma Abhidharma.
Kalansoo tchaman toun bey, dùgùman kalansoow fana ani Bouddhaw ka hakililamiri tabyaw Inde fôlôfôlô ani a mediévale kile wati.
Ni hakililamiri tabyaw yé dùgùkolo dali tchogo, fèèlèè ani kouma tchogow misaali tao, yin ani yang, ren ani li yiriwa kôsèbè
Nèo-confucianisme kalan tchogo yé sebaaya ta Song gwa môgôw ka fanga kônô (kata san kèmèkônôton ni biwôrô la katabila san bakélen kèmèfila ni bikônôton ni wôlonfila la), ani a hakililamiri hakilinaw yé dèmè kè kosèbè massakè gnongondanw watila kodonnabaw ka kalanso kônô.
Chine dinasti korow do i na fo Ming Dynasti (san 1368-1644) a ni Koré Jeseon Dinasti (san 1392-1897) Neo-Confucianism maa min tun laboliledo ni hakilibara kèlaw i na fo Wang Yangming (1472-1529) min kèra hakilidiagabo kalanso gnèma ye, a ladona fanga fè.
Dùnya yiriwa kile daminèw là, Chine hakilidjagabôlaw yé faradjèla hakililamiri hakililaw taa.
Misalila, confucianisme koura, min tun kountigiya be môgôbaw bolo inafô Xiong Shili, àn kèla môgô tôgôtigiba yé.
Fen kura wɛrɛ sisan Japɔn jamanadew ka kan donni kan tun ye "Jamana Kalanni" (Kokugaku) taabolo.
San bakélen ni kèmèwôlonfila kônô, Ethiopy jamanadenw ka hakililamiri yé tabya tèbènné girimanw yiriwa inafô Zera Yacob.
Amerique jamana yèrèwôlôw ka dùnùyayé tchogo toun yé ka foura sôrô baganw ni djiriw là minun salendo.
Teotl ka kalan béséka djaté inafô Allah n'a ka massaya kalen.
O bèè n'a ta, Etazini kalanso Gnèma sebenw ka ta san 1990 ba jira ko muso damado dé bé philosopi kalan kè, a ni ka fo musow ka dogo u kalan nasugu la, kèmèsarala yorodola musow bé 17 ni gnogon tiè a ni 30 philosophi kalansola seben dow yo jira.
"Karamôgôba fari siginidenw ni a kookè tchogoya ani môgôya kalanw karamôgô" fana kanga làgè.
Aka gnininii koumabaw yé balotchogo gnouman ani koumatchogo gnouma.
Epistemologi kalankèlaw bé donni sègèsègèli a sun yèrè de la, ka ta yefenw na, hakili, miriya, fo ka ta seereya na.
A daminèna sani Socrati ka tabola ka na, ka lakodon ni Pyrrho, min ye tubabula kalanso sigibaga ye ka kalan kè kow sifilèli kan ni hakili ye.
Empiricism fanga gnèsinné bé yéfen kan min sorola sansi fé i na fo donni soro yoro.
Le rationalisme est associé à la connaissance a priori, qui est indépendante de l’expérience (comme la logique et les mathématiques).
Cosmologi bé Metafisiki kono, kalan dien bakourouba kan a ni ontologi; fen gnènèman kalan.
Faragnôgon kanw jèkoulouw bè min bé ou kounsin fin nafaman fôlôfôlô ma ani ni minnu tè à bé aka sia n'tagna kasôrô kasara yé fin in bolo finyé, ni minnu tè fin in bé séka à ka sia maara.
Pawu bilasirakan gnouman té fin bâ yé kôsôbè kalanw siraw sougouyaw bè là, sigida ani maya kalanw siraw, ko kôrôman kèla kalanta sira gnanamanyé.
New York: Oxford université ka kibaru.
Kasôrô, hakililamiri kalan kalanden klanbè bé dèmèndo sarya ma, kilékibaru ma, dinè ma, kalantaw ma, jamanamara fèlè ma, finw gnanabôtaw ma walima séko ni donko sougouyaw man.
Hakililamiri analytiki kônô, kan hakililamiri bé kan sougouya kalan, kanw ni gnôgon tchai kow, kan fô baw ani dúnúya.
Ni kokèbaw nôminèla Ludwig Wittgenstein fè (Tractatus Logico-Philosophicus), Vienne koli gnouman miribaw, ani Willard Van Orman Quine.
À yé benkan tègènôbila sèben lagôsi ka sabu kè à yé kôlôlô kirikara lasé ama ko fin bè bé séka benkan tègènôbila min bé séka lakodonné don ni tôgô sougouya bè yé.
Walasa k'o kè, à y'a pérépérélatigè ko dakourougnèw ni koumasenw minnu faralen do gnôgon kan, sinsin tchogoya bè ou bolo.
Kasôrô, Cratylus laban na, à toun sonna ma ko sigida benkanw toun sen bé do àla, ani yôrô kolon toun bé hakilinala min toun bé à yira ko kôrô toun bé phénomèniw là kélenkélen.
À yé fin súgúyaw bè farafara k'ou bila súgúyaw ani dantchogow fè.
Kasôrô, inafô Aristote yé ni bôlen núnúw ta walasa ou ka séka sigi ni tignè koyé minnu kè tchogoya bè yé kelen yé, touma ni touma à bé jâté inafô "réalismou kourayalen".
Ni lektón toun yé kôrô yé (walima koumasen) kèlenkélen bè kôrô.
À watila kan hakililamiribaw súgúya tchaman toun bey.
Scolastikiw minnu toun bé fôlôfôlô fourangè kôrôba kilen là, inafô Ockham ni John Duns Scotus, olu toun bé tignè jaté inafô scientia sermocinalis (kan kalanni kalansen).
Les phénomènes de flou et d’ambiguïté ont été analysés intensément, ce qui a conduit à un intérêt croissant pour les problèmes liés à l’utilisation de mots syncatégorématiques tels que et, ou, ou non, si, et tous.
La suppositio d’un terme est l’interprétation qui en est donnée dans un contexte spécifique.
Un tel schéma de classification est le précurseur des distinctions modernes entre l’usage et la mention, et entre la langue et le métalangage.
Une partie de la phrase commune est le mot lexical, qui est composé de noms, de verbes et d’adjectifs.
La sémantique philosophique tend à se concentrer sur le principe de compositionnalité pour expliquer la relation entre des parties significatives et des phrases entières.
A bé séka kè an bé fonction hakilinata kè ka walawalaliw kè katèmè ko kè tchogoya kan, à bé inafô kôrôw tchogoyaw : olu fana bé séka kè kô tougouni ka walawalaliw kè koumasenw kônô.
A k'a baara dɔ ye k'a kan dɔ ta min bɛ fenw ta (nin na, so) inafɔ kunnafoni min bɛ talikɛ kuma kɔrɔ la (i.e., aka proposition minyé bénindi ka ta ouka "So blémani").
Yala kan mèli oyé dalilou kèrèkèrènlen yé min bé anw hakili kônô wa ?
À fôlô o yé djayé tagaboloyé min bé tagabolow hira nyèfôli dôron tè à bé kofanba, koumafanba min bé an koungolola abé minnu à bo gnèfô an koungolola yé n'ga tougouni o donni an koungolola o goulonné do kodôla.
Súgúya nativistiw olu y'a jira kafô ko djosen dow bey minnu kèrèkèrènyalendo an hakilila olu bila koun té dôwèrè yé ka kan ladon an koungolola.
Kan donni fèsèfèsèlen bagaw Sapir ni Whorf yé hakilinayira dôkè ko kanw dantchè do djatéminè dô là, o jaté minè min kônôna là môgôw minnu bé "sigida linguistiki" ta, olu bé séka hakili jakabow kè, babou dôkan (hypothèsi parallèle George Orwell Nineteen Eighty-Four ka sèbin kônô).
Sapir-whorf ka hakilinataw té kèlen yé, o yé kouma kalankanw ko ( walima kolasoumon hakilina kônônana) ko fanga dôbé où bolo koumakan ka.
Kôkôrômadon kouma min gnèfô ka gèlè do yé ka gnèfôli kè finw ni tamasinw bé séka fin nôna bila kè sèbin sanfè minnu bé fin kôrômanw nôna bila foni à kè fin yé min kôrô té hakili kônô .
Hakililamiribaw gnèfôli tchogoya wèrè min bé à yira ta kan ni hakilinata béta ni gnôgon yé - sira foyi tey ka kouma kèlen kan ka sôrô i da massé donni ma.
Fèrèdôwèla tigèlen, kalansen djôsen kôrôw ( kèrèkèrènlenyala à bé jatéli de yira ola koroni kalan ) olu yé hakilinadi kè oubinkan ka fanga yira kakilinata kan.
Kalan dow bey à tignètigiya ko kan bé bé yalamayalama tchogo la môgôw bé à famouya tchogo minna.
Kasôrô, hispanophoniw walima Japon djamanadenw bé sonka à fôdyala "filen tchila".
Hispanophoniw walima Japon djamanadenw toun té Ka séka ou hakili djigin môgôw là walima ko lagnini bali tèmènenw là anglais kan fobaw fènè .
Kalan dô senfè, germanophoniw ni hispanophoniw gninigala k'ou ka finw gnèfô min fin kôdonnédo ni kan fila nounou là.
Walasa ka koumasen dô gnèfô "pont", min yé mousoman tôgô yé allemand kan na ani tchè tôgô espagnekaw ka kan na, germanophoniw yé à fô "gnoumanya", "gnoumanbaya", "fègèman", "manga té minfè", "tchègnouma" ani "jalamani", ani hispanophoniw yé à fô "djagna", "min magni", "djamanjan", "fangaman", "fangaman" ani "fangayirala".
Fin o fin béy min té dougou kolo kan minnu yé teriw yé wo walima dounanw toun donné do ka bô tow là ni tamasinw dôw yé, min môgô tabaw ma gnèfôli sôrô o fin núnú kan.
À tôw kama, fin minnu té dúgú kolo kan tola tôgô ten yé.
Bin kèla kan ko ka fin tôgô ta walasa sé ka an dèmè ka ou bakouroubaya ani ka séka ou mara.
Nin ko kônôna la, gninigaliw bé : kôrônônabila sougouya, kouma kôrô bô yôrô à yèrèman, an yèrè ka famouyali kouma kôrô kan ani famouyali sougouya (ou baara tchogoya gninigali kan kônô fin kôrômanw kèlen do ni faragnôgon kanw yé kôrôman fitiniw ani kôrôw bè bé sôrô faragnôgon kanw kôrô là tchogoya minna).
Kôrô kalansenw min gnôgon tè, min tougoulen dô là tchaya Angleterre jamaden John Locke, a yé yari, ka kôrô maralew koungolola min bé na ni tôgô fôla.
(Kan Wittgenstein ka kan kalansen tchogoya fana lagè.)
Cambridge, Massachusetts: Harvard Sanfèkalanso kibaru.
Kôrô kalansira djigisèmèbéré, min donnédo djèkoulou là koumasen kôkan kôrô tôgô la, hakilinala yé ko kôrô jatélendo inafô dúnúya kônôfinw min tougoulen dô tamasinw là.
Nin kalansen gilan tchogoya kôrô yé koumasen kôrô sôrô tchogo sègèsègèli walima nambarali yé.
Ni hakilina in kônô, famouyali (ani kôrô fana) koumasen kônô obé lamèlikèla dèmè ka yirali tchogoya gnèfô ( inafô jatébô, korolen ani à gnôgonna tchaman) koumasen tignè koukan.
Kôrô kalanta gnouman yé kanlanta sougouya bè yé minnu kônô ni kôrô bey (walima famouyali) ni koumasen nyèfôlendô ni à waléya kôlôlô té.
Gottlob Frege toun yé kalansen sinsinyôrô tcharilé dô kôkôrômadonba yé.
Ni hakilina sougou té yé, min yé dúnúya bè tayé ani kounkélé la man.
Sinsinbéréw yé fin yé dúnúya tigè kônô dakourougnèw bè minnu souganti.
À toun bé tôgôdjèw jaté iko sanfèsèbèli in inafô "fèsèfèsè sinsinnéw kounkounrouya len" (ka fèsèfèsèliw kalansen ladjè).
Ni koumasen sougouyaw kôrô yé kô fin dôbey min bè nimisiwasa ka fèsèfèsèli là.
Frege hakilinala, koumakan sougouya bè minnu bè où jigi sèmè kôrôlà ani jigisèmèlan fènè.
Frege ni Russell ka yé taw bôgnôgonna bè kôfè, bakouroubayala ou jatélendo faragnôgon kanw fè minnu bè tôgôw djèw fèsèfèsè.
Ka jatéminè kè ni Aristote tôgô yé ani fèsèfèsèli "Platon ka kalanden kôrôba", "kôrô gilanba" ani "Alexandre ka karamôgô".
Abé sékakè à toun bé gnanamayala ani abé sékakè à toi ma lakodon gnoumanyala fiéw walima abé sékakè à sala à fitiniman.
N'ga à bé sékakè inafô sigasiganankow douna.
Gninigali dow sèmèla djakoyala sigida kounkan kokouma là.
David Kellogg Lewis yé jabili gnouman dô di gninigali fôlô kounkan o kônônala yé hakilina bila kènèkan min kônô benkan yé fanfila sarya yé min yé yèrèma badabada yé ko tchogoya kônô.
Noam Chomsky yé kan kalan sigisenkan walasa kasé ka I-Language, walima môgô kônô kan.
Gninini joubadjou gnouman yé ka sègèsègèli kè sigida kè tchogoya ka min bé ta boli kè kôrôw kan ani kanw walima minni tougoulen dô là.
Présomptionw min bé talikè hakilina kalantaw bèla min bé à makodon kan hakililamiri là.
Rhétoriki yé koumasenw kalan tchogo kèrèkèrènlenyala môgôw bé min baara walasa ka dúsúkoun ka hinè walima lamèlikèla fan fè, à kèla à mirilenyé wo, à dalagnininenyé wo, à nôrôlen yé walima à kalannen yé.
Okofè application kalantaw bé à bolo ani à bayalamataw sarya kan, ani ka dèmè ka dilikè tignè hakilina kan jamagnè kouma babu kônôna la.
Kan hakilina toumadolaman tougoulen do tignè tala à Grec kôrô fanfè "logos", min bé jamagnè kouma walima jama kúlú kan.
Heidegger yé phénoménologie ni Wilhelm Dilthey ka herméneutiki fara gnôgon kan.
Misaliyala, Sein (ka kè), dakourougnè yèrè, falendo ni kôrôw tchaman yé.
Heidegger hakilinala ko sèbènni té dô wèrè yé kouma dafalen kô, baw ali môgô kalannébaw bé walima bé dèmèkèdo ou yèrè ka "kouma ma" k'ou to kalanni là.
Tignè ni fèlè kônô, Gadamer yé kan fèsèfèsè inafô "medium min kônô famouyali ani yamaruya benkan kèla môgô fila ni gnôgon tchai.
Paul Ricœur, alé yé bisigyali kè herméneutiqi kan, fandôfè, min tougou tô grec yèrèyèrè là kôrôla tougouni, à té sinsinlikè gnèfôli dogolew kourayéli kan équivoqi koumasenw kônô (walima kan gnagamibaliw "tamasinw").
O bé sé ka où dèmè walasa ka sebaya sôrô kôkan dúnúya kan ani walasa k'a kè ou sago yé kôsôbè walasa ka séka kôrô dô gilan où yèrè yé ani kasé ka o kôrô di môgô wèrèw ma.
Kôkôrow kônô fin nafaman bà sémiotiki kônô oyé Charles Sanders ani Roman Jakobson yé.
Romantisme san bakélen ni kèmèkônôton kônô té sinsinlikè mogoya fôgnôgon kôw la ani koumasen kôrô fôgnôgonkô kôw là.
Mogoya yélikè tchogoya bilala sigasiganan kan gnanamaya kalansenw fè minnu bé kanw djaté inafô phénomènes gansan.
Néo-darwinisme kônô, Richard Dawkins ni à gnôgonna wèrè minnu bè ladalakow réplicatèriw tièma olu bé kan jaté inafô hakili kônô jama banakisè.
Dôw yé à fô ko koumasen bé dúnúya bè djôyôta yèrèyèrè ta ani fin minnu té yé dúnúya kônô minnu bé wélé "fara".
Yanninô gninigali bé séka fèsèfèsè ni an yé koumasen sègèsègè "Socrate yé tyè yé".
Ni kofila nounou bé tougougnôgonna siradôkan walima sira wèrèkan walima ou bé gnôgon girin.
Jatéminè wèrè minèlendo inafô "tyè" inafô fôlôfôlô kile fin sèbè dô, "Socrate".
Môgôdonnéba dôw ni ladalakou koumasen kôrô gnouman là bé Tarski, Carnap, Richard Montague ani Donald Davidson faragnôgon kan.
Où toun hakilinala kôsigida bognaw ani kan kôrô baarabaw toun bé séka minè formalisation ka tentativiw fè ka tougou tignè baaraminaw là.
À hakilinala tchan minèla karamôgôw fè inafô Kent Bach, Robert Brandom, Paul Horwich ani Stephen Neale.
Kouma ani gninita kônô, Quine bé à gnini gnèfôlikèbaw fè ka tchogoya dô bila senkan min kônô ou bé autochtones kúlú do kèlè fôlôfôlôla kasôrô sèben tala yôrô minna où kanga ka ladjè ka kôrôdo di ko fôlen núnúman ani kônôden ka kokètaw.
Fin o fin bé séka kè o yé ka djaté minèkè ko gnèminè kouma kan inafô à bé kankalan djogo bakourounbala môgô kèlen bolo, okôfè ka nin jaté minè núnú la baara walasa ka gnèbila kouma tow kan kanyalama.
Quine bolo, inafô Wittgenstein ani Austin bolo, kôrô té fin yé min tougoulen dô dakourougnè kèlen na walima koumasen kèlen na, n'ga a tougoulen dô fin dôw là, ni y'a sôrô la ou bé séka kè bè tayé, walasa ou kana séka kè kan kèlen dafalen tayé.
Yé balya gnouman sougouyaw kèrèkèrènlen min kadi hakililamiribaw yé kôsôbè kan kônô oulu yé fin té minnu bolo gnanamaya "fourangèla t'a" min yé tchogoyala à té séka fô siy'a sôrô tignè do walima n'galon dô.
Jatébôbaw hakililamiri yé hakililamiri bolofara yé min bé hypothèsiw kalan, siginidenw ani jatébôbaw fèsèfèsèniw.
Bi, jatébôba hakililamiribaw dôw bé ka gnini kan fin tchogoya in don gnègninini ani à ka fin gilanéw inafô ou bé té tchogoya minna, kasôrô dôw bé tamasinw bila kè djôyôrô do kôrô ou yèrè yé min bé ta kan bayalamali gansan sanfèn kouma lagosi sègèlen lenw konèm.
Grecque kaw ka hakililamiri jatébôw kan yé fanga fin sôrô ka sabukè dougoukolo kalan té.
Ni ko djôugôu fan té, inafô misaliyala, min toun bé hakilinala tchan faa, ani okôfè tignè toun tè "tignè yèrèyèrè".
Ni Grèkikaw ka hakilina fôlôw da yakè dafirina kokouradon waléyaw fè racine carrée ka irrationalité kôson.
Kôkôro kônôna la, pythagoriciens dôw hakili gnagamina kôsèbè ni ni kokouradon yé f'ou yé Hippasus bonè à ni na walasa à kana séka à hakilina in djèsen.
Ni yé koun gosi koyé kosèbè, fan dôfè, jatébô tignèw bé inafô môgôlason nôgôyala, n'ga fan donni fè, ka "tignè" djoubadjou o bé à tchogo kôrô là.
Kalansow saaba, formalismou, intuitionnismou ani logicismou, yé sebaya kè ni wati in na, ni ni koungow jabili yôrôw min tolaka tchari kata ni jatébô yé inafô à toun bé tchogoya minna,ani sègèsègèli kèrèkèrènlenya la, alé toun té ko gnèsôrôlen yé kôsôbè danaya ani sèbè kônôna la min toun sôrô minèfin yé.
San kèmè kônôna là, kônôna fili tchaman tièla daminè là youn koum sigilen do ni kokourayé jatébôw kouma wilibali kèlèman dayèlèli yé, wilibali kouma toun minè len do walasa ka fin bèrèbèrè kata fo Euclide kile la, san kèmèsaba sônni anw kilé tchè inafô jatébô kow bè la daminè.
Jatébôw là, inafô fin bayalamali là, hakilina kouraw ani balina kow toun kèla ani yalama nafamandôw toun bé ka na.
Até né hakilila ko hakililamiri gèlèyaw bé bi kilé sôrô ni jatébô gnanamaw yé min yé tignè kèlèman baw yé; ani né hakilila ko jatébôw hakililamiri koumayalamaw min lagnini békè an fè ni tègè súgúyaw bè yé ko tignè tè, ani ko "hakililamiri koumayalamaw" yé fin yé jâti jatébô mago té fin minna.
Jatébôba tchaman baarakèlaw kèla jatébôba kènèkan môgôw yé; ou bé ouyèrè jaté inafô môgôminu bè fin gnagamibaliw kokouralabô.
Saryasen dôw (inafô, ni fin fila yé amana kè à súgúyosúgú yé, fin dô bé sôrô yé min gilanna kabô fin fila nounou na) kilenneyala ou bé séka djaté inafô tignè, n'ga continuum ka hypothèsi ka conjecturi bé séka kèlè kasôrô binkan tè, nôgôyala à dúgúma saryaw kan.
Platon ka koulouwô ani platonismou olu fila bé jourou kôrômanw dôw kilan, môgô fin gilanéw dôron tè, bawu Platon ka hakilinaw waléyaw là, ani afésekakè inafô atésekatè ou yé sangaba sôrô ka saboukè Pythagoricienw yé sangaba toun bé àla Grèce fôlôfôlô kile kôrôba watila, à toun bé min kônô kô dúnúya toun yé, kalanbayala, baaralen jatédenw fè.
Ni yé ta in ni Husserl ka ko tchaman bâ de bôlendo kouma bé ta jatébôw bolokan, ani obé Kant hakilila djôkôrômadon min yé ko jatébôw yé hakilina kô fôlôfôlô kounda.)
Platonismou dafalen yé platonismou yalamayalama ta koura yé, min fé lamagalamaga là bawu jatébôdenw dafalenw faralen gnôgon kan gnanamaya koson bé séka séréya ni koumasenw wilibaliw yé ani sarya dow baralen (inafô, yôrô fililen sarya Ani koumasen wilibaliw ka sougantili).
Kalantaw ka faragnôgon kan tynfin yé ( komi inafô kalantaw faragnôgon kanw ka platonisme ) yôrô min kôkôrômado len do Penelope Maddy fè, o yé kalantaw faragnôgon kanw ka hakilina yé min yé dounouya tigè kelen faralen yé gnôgon kan.
Ou yé koumadadow fara "filiya ka yalamayalama kan" ani ou yé fin gilan ou bé fin min wélé ko kalansen sinsinnilan sougouw walasa ka séka koungow kèlè.
Ali Russell ya fô ko ni kouma fèsèfèsèlen té djo tayé tyn yèrèla.
Frege y'a gèlèya kosèbè ko saryaba dougoumata fôlô dúrúnan ka séka nyèfoli jolen kè jatedenw là, kasôrô jatedenw nasougouya bè Sé ka sôrô Hume ka sarya sigilen fè.
N'ga o bé djatébôlaw baarakèlaw minnu bé kan tôga ou ka baara kè ani ka ou hakililamiri koungow walima djatéminè kè.
Hilbert toun ba fèka djatébô tchogoya gnouman là sago kato koumasen kônô min yé "arithmétiki finitairi yé" ( arithmétiki jatéden dafalenw dúgúma kè tchogoya kôrô, sougantilén walasa ka kè hakililakoumamirilen) wilibaliw yé.
O okoumou kônôna la, walasa ka yira ko jatébô kètchogoyaw bè yé wilibaliw yé minni bin bétà, ani miri fôlô ko jatébô tchogoya binw min kôrô yé kôrô giriman ba yé minni binw tchogoya té sé ka tignètigiya.
Sirabôba dôw, inafô Rudolf Carnap, Alfred Tarski ani Haskell Curry, olu tounbè jatébôw jaté inafô tignè wilibaliw kètchogoya gnouman.
Ni an kounbé gnanadiè kè, o toun be fisaya ka ta fè.
Sirabôba tchogoya lagosi koumaba yé ko jatébôw hakilina yèrèyèrè min talendo jatébôlaw fè olu yôrô kajan kôsèbè yalama-yalama sougouyaw là inafô à bé tchogo min na sanfè.
Brouwer, alé yé tagama sira in gilan bayé, alé toun bé jatébô fin dôron de kôkôrô madon min toun bé tchogoyaw kè fôlôfôlô yé o min toun bé empiriki minanw mara hakilila.
Hakilina axiomou yèrè yé fin filinen yé sigasigaw kalanw tchaman fè, ali ni y'a sôrô dôw yé hakilinataw yé, a kanga jaté.
O kouma sen okoumou kônô, jatébôw yé môgôya hakilila baara yé, min tèkè ni toulonkè yé tafen té min na.
O tchogoya, kélenna jatéden dafalenw tôbè bé nyèfô ou sigiyôrôfè baarada dô kônônala, kininfè numérique wilibali.
Tiogo wotiogo, aka tiaman tié yéléli dron de bé kouma aka ké tiogola mathematiki minan mindo, mathematiki mina ka bin oté wali structure koun téson (kouma wéré té, ouka ontologia la).
Baaradaw kanga sigisenkan yèrèyèrè là n'ga ou manka yé ani ou manka baara minantigiya.
Baaradaw kanga sigisenkan jatéminèla yôrômin chéréya jolen bey.
Inafô sougantili, gèrènna kouma inafô post rem bé à n'galontigya ko jatébôw finw téyé ni saryaw yé dôwèrè yé ou sigiyôrôw yé tignè baarada kônô.
À tignètigiya la ko jatébôw tè dounouya fanbè ani ko à té tafan kelen jolen kan, minni adamaden hakili té kelenyé.
Kasôrô, adamaden hakili, miriya kèrèkèrènlen foye t'a bolo dounouya tigè kan walima à kounkan kôrôfôliw minnu gilanna kabô jatébôla.
Baarasen min sôrôkadi, sanga bé min na kôsôbè ani min dousoukassi sanga kabon kôsôbè ni koye kônô yé George Lakoff ni Rafael E. Núñez ka jatébô bôyôrô yé.
Franklin, James (2014), "Aristotéliciennou hakililamiri kènèkanta dô", Palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021), "jatébôw inafô tignè donni kènèkanta: tignè aristotéliciennou hakililamiri jatébô kan" Donnya gilan wati múgan ni dúrú.
Euclidienni arithmétiki yiriwala John Pen Mayberry fè aka sèben kônô jatébôlaw gilan wati Sets ka kalanw kan min nyè takoun hé aristotélicienni ladalakow tignèw yé.
Edmund Husserl, tome gnègniniw fôlô kônô, min tôgôyé "tignè yèrèyèrè daminè yé", alé bé hakilila kalanw kè kôsôbè ani abè à gni ka a yôrô madjangna à là.
Koumalasourouyala komi fin yétaw magôbé ka kouma électronw kan walasa kafô koumina ampoulouw bé kè komi o békè tchogoya minna, o okoumou kônô électrons kanga gnanamaya.
A bé delilikè jatébôw dafalenw ka gnanamaya kanu là inafô donnya gnèfôko gnôuman, min bé séka jatébôw bali ka farenfencya kabô donnya sira tôw là.
O bangéla kabô djama benkan bâ là min kèla san bafila kônôla là, mi sefè jatébôw siginidenw si masé ka tignètigiya walasa ou ka séka balo.
Jatébô kôkôrômadon kouma bé séka filido kow labanna ani ka sèbentya ko a bé séka tignè bangé à labanna.
À yé kôkôrômadon kouma fèsèfèsèlen dôdi ni kounkan New Directions kônô.
Nyasôrô jatébôw ka kèlen ka tèmè kalansira tôwkan, osaboula ni bé ayira k'ou dyabi té séka dièten nôgôyala, ani à kônô kow bè.
Jatébôlaw hakililamiri kôson, min bé a lagè ka Quine ni Gödel masourouyala kèlèya dôw lasagô ka ou jantôlen tô bè là, misaliyala Penelope Maddy ka kènèkan jatébô tchogo kan.
A y'a daminèni "fourankè kônôkow yé" Hilbert ka kouma wilibaliw yé ka séka yôrôw fèsènfèsèn kosôrô tamasyèn djolen tala, ani ka séka farankan baaragôgonya dèmèn do baara tèmènénw kundaw nignôgon tchè.
Sèbèn kôrô dô ya yira, ko kamanangan ko té métaphysiki la walima épistémologiki la djatébô kounda.
Kasôrô, séko ni donko fandôfè, sègèsègèli yé sangagnôgonman yé "tyén", ma, sigida gilanbaw yé a jira ko djatébô gnègnini tanfan fôlen do yé jamakùlù sougouyaw fè minnu bé à baara walima sigida makow min bé à kôkôrômandon ni wari démin yé.
Kasôrô sigida bèka dúgú djô baara bé Jatébôw kôkôrômadon olu min sigila senkan sigasiga kow kan : ni jatébôw baara toun bé yiriwa, fôlôfôlô jatébôw kôrôba yé tôgômin sôrô obé bila sigasiganan ani abé gilan kow kônô yorô minna à sôrôlendo walima lagnininendo sisan jatébô dúgúdenw fè.
Sigida djatébôw suguya bilala baara sen kan sigida ka sya bolow fé.
Sigida bèka dúgú djô baara ka yéta yé "jatébô kètchogo" kountala yé inafô kôrôgilanni yèrèyèrè, kasôrô kènèkan kow ka yéta yé déficienci yé abe sekatè dougoukolokan ninnafin minnu té yé, walima tchèya bais cognitifou, walima jatébôw ka faragnôgonkan hakilidiaw inafô ka danfarakè dúnúya tigè famouyali tchogo yèrèyèrè là jatébôbaw ka finw kan.
Ali à wati ma djama, Paul Ernest sigida Djolikè djatéw hakilila tchogoya fèsènfèsèn.
Misalila, kan kalanni baara tchogow tékè ni djatébô siginidenw yé, o bé a yira ko djatébôw bé kalan si siginidenw yé minnu danfaralendo kabô kan tôw tala.
Kasôrô, Frege ni Tarski ka fèlè yiriwalenw walasa ka jatébôw kan kalan o bè famouyala kôsôbè Tarski Richard Montague ka kalanden fè ani kan kôrô kalanba sougouya gnouma wèrèw walasa ka sé ka danfarayiri kè jatébô kan ni kan gansan tchè min ma bôn kôsôbè komi à yègnèna.
Koumasen min bé a sèmèntya ko "finbè" hakilila donné na fin kognègnèniba kalan, djatedenw bé o kônô, u kanga djaté inafô sèbè sèmèntyalen holisme fè.
Field yé aka yétaaw yiriwa fictionnalismou kan.
Kôkôrômadonni sigilendo tiyémantiè kouma nyèfô kan min bé nimissa wassakè hakilina miri tchogoya kountalaw kônô min bésékadi djatebô sèmèntyalan okùmùkônô ni a tô bè yé.
Kèlebolo dèmè yôrô dô yé ka fin yétaw kôkôrômadon o yé djagoya yé djatébô séréya kan ko tè min kô ani a bôlen tè ni hakilina kow té.
Misaliyala, ou bé irrationalité sougouya fila de nyèfô.
Paul Erdős toun donné dô kosèbè à ka "sèbèn" dô donnya kôson min kônô djatébô tchogoya gnouman na tchaigniw bé sôrô yé.
O tchogoya kelen delà, kasôrô, djatébô hakililamiribaw yé sègèsègèli kè ka finwbôgnôgonna min bé séka fin dô dya ni gnôgon yé niyasôrô à fila bè bé gnôgon bô.
Hakililamiri hakilina yé hakilila bolofara dôyé min bé ontologie kalan ani hakili sougouyaw ani, ani falikolo ni gnôgon tchai kow.
Synaya ni kelen ya yé hakili djagabô tchamantiè kalansow yé farikola hakili kan, yé taw bé sigasiga là minnu bé baarakè kasôrô ou ta binni bakoulou kélen yé walima dôni yé.
Hart, W.D (san 1996) "Dualism", ou Samuel Guattenplan (org) hakili philosophi ka compagni kata Blackwell, Oxford, 265-7.
Pinel, J. Psychobiology, (1990) Prentice Hall, Inc. LeDoux, J. (2002) Synaptiki yèrè : An hakili tèkè foy yè an yèrè kô, New York:Viking Penguin.
Hakilikow kan", W. H. Capitan kônô ani D. D. Merrill, éd.,
Filanan, hakilinaw fangaman tchogoyaw kôrô tè olu bolo physicalismou majiginin kèla kan.
Môgô dô ka pizza négéla, inafô, bé na ladjè ka môgô labô à nôla tchogoya dô là ani tafan kèrinkèrinné dô là walasa ka djagnè finw sôrô.
Robinson, H (1983) "Aristote ka diama dualism", ou Oxford ka kalan philosophié korola 1, 123–44.
Ou bé à ngalon tiguiya ko nin yé hakili dronyé, walima hakiliyé nin yé, ka hakilina sôrô ko ontologique kelen dron de bé dounouya tigè sena walima famouya Bali.
Anafô, misaliyala, an bé séka an yèrè gniniga hakilimayala tègè djéniné yé gnèna bé tchogodi, walima kabakolo boulalaman yé gnèna bé tchogodi, walima dongili gnouman yé gnèna bé tchogodi môgô kelen bolo.
Qualia dôw gnagaminen do ni hakilila ko nounoula min yényèna bé inafô à ka gèlè ka fin dô dogoya.
Sinaya kanga nyèfo inafô tchogogoumin na hakili bé fin yèrèyèrèw kèlè.
Donnya, kasôrô, alé djôlen dô kasabou kai kôlôlôw sigitchogo yé.
Hakilinaw bèla djoukôrô yé ko an bé séka farikola balo, ani ka farikolo ka nyanamaya don, kasôrô fin fosi ma fara akan.
Dôw, inafô Dennett, olu ya yira ko hakililamiri chouwili kouma yé hakililina diakabô lankolon yé walima sigasiganan ko yé.
Hakilina djalen, inafô dinèmaw ani ninakanouw, bé sekakè fin yétaw sabou yé.
Descartes ka kouma kôkôrôdona sèmènlen do Seth ka hakilina la "a djèlèndo ani a faranfasiyalendo" a hakilina miryaw yé tignè wilibali yé.
Cambridge, MA: MIT Press (Bradford) Misali, Joseph Agassi ka famouyala ko scientifiki kokourayéw minnu kèla foo san bamùgan daminèla olu yé hakililina sèbèsèbèw sôrô sira nôgô.
O hakilina yira kôkôrômadon là kosôbè Gottfried Leibniz ka séréya kônô.
Ni fin yiriwalen minnu yé nyèna bé hakililamiri bolofara yèlèma yonron dô té séka dôgôya, walima ka fèsènfèsèn à bôla fin minna tabolo fè.
Epiphénoménisme yé kalan bolo yé min fôlôfôlô bilala senkan Thomas Henry Huxley fè.
O haklina kôkôrômadonna Frank Jackson fè.
Panpsychisme yé hakilina yé min bolo fin bè yé nègèmafin, yé walima, finw bè yé donnya finbakourouba yé walima hakilina yé minnu tougoutougoulen do nyôgonna.
O hôrôya hakissa bélébéléba dila Allan Wallace fè min bé à sèmèntya ko "famouyala à bé yé ko an dekokounné bé sékakè an farikolola—inafô ka i koundo farikolola baara gèlèn dôla—kasôrô i nouson kadi kosèbè; à koundjougoukan, a bé sékakè an nouson mandi ka tùgù farikolo dimi na".
Hakili tchogoyaw bé séka yalamado farikolo tchogoyala ani ù filabè béséka o kègnogonna.
Fèlèla sinamafinya yamaruyalendo bouddhismou Madhyamaka hakilina okoumu kônô.
Ka ban fin bè hôrôn yèrèman dùnùya sigi ma minnu yé anka dounouya kodonw faralen yé gnôgon kan, Madhyamaka ka yéta bé à mabô Descartes ka sinamanfin hakilina là ani kèlenyafinw fana – inafô physicalismou – min yé bi dùnùya kilé siginiden yé.
Kosèbè, physicalisme, walima hakilina min bé a sèmèntya ko fin yétaw dôron yé tignè djoubadjou yé, o hakilina yé ngalon fin yé bouddhisme dinè môgôw bolo.
Ali nyasôrô ko fôlôfôlôw yé jamaw tiguiw, sigiyôrô tigui, tiliman, tigètchogo ani farilafin tôw, koumabayala olu te nègèmafin siginidenw yé.
Fin danéw tounouna tignèla bakouroubayala à toun bé fanyira hikililamiri tchogoya tiamantièla o katigna ni san bafila yé.
Monisme physicalistiw yé à sèmèntya ko finfoy té dùgù kolo kan fo fin yétawn, o koumasen tafan dô fè sèbintyali bé kè an ka kalan folo dôfè.
Hali ni hakilina kalan yairai yairai, i n'a fô George Berkeley to, bai yini ka dôgôya kodon nan faragwaijamana la ni waatin na suguya min dantaimainin lo kosaibai no bai wélé kodon siratigèla. O la hakiili donni a ni tchogoyaw bai se ka kai faga donni baju ye a ni a tchogoyaw tun sugandira kodonna dow fai i n'a fô Alfred North Whitehead ani David Ray Griffin.
Cogoya saban nan ye ka san son dali fain baju min tai fagan ye fo ka taa se hakiilima.
Kow kononaw ni yongontchai kôrôboli laigaisai kan wa u tai se ka labaara ka siniyasigi gilan.
Bita niogon nin hakili ka ta niéféta, phiolosophie diogo-ou (watido abewélé niénéma hakili) kata niéfé.
Ni kodon naw ya tiyaitigiya ko:ni hakiilinaw sawura ye minan ye nga jogo tai, o la hakiilinaw sawura ni kunsaimai konon naw sawura ye kelen ye.
Tagabolow tchogoyaw dôw la kusaimai sawura ni hakiili sawura maa na yôngôn sôrô môgô kelen na o ta jira ka fô ko u fila bai ye kelen ye .
Kuntchailila, Wittgenstein ka hakilina matarafali siratigai maanan ni baara tchogoya kura ye yafoli siratigai la min yiriwala Wilfrid Sellars fai ani Gilbert Harman.
Nga fatai se ka bo u la O kôlôlôn la yinikali bai saimai waasa ka donni farankoli min misainyali.
Davidson bai matarafali hakiilila laban kan:hakiili tchogoyaw bai lakolichi farikolo tchogoya kan. "
Kunkolo bai taimai waati ni waati dafaran la bai kunkolo la waati fain.
Hakiili faran kalan “Né” Békai buji yélén ye.
Taasuma yélé bai yirali suguya do la sama k'a sôrô buji ma o ba mainai tuma la, nga tuyalan don yôrô tai sôrô taasuma yélén na waati ni waati la.
O tchogoya kelen na, o fana ye misali ye kafo ko kelen min donan kalanso kônon sôgoman dayin na.
O ye kelen batchialan tigiw man ka di hakiili tchogoya man.
Churchlands b'a jira tuman dola ko fain yanaman kalan baw ka dégéli lafili lenw ba yailaimanan kan kôrow siratigaila.
Kodonnan dow ya yira ko sabu ko konaman fili bai a ko kônon.
Fo san ka kai dôrô ko hadamaden ka faamu bai se ka yanfô—tchogoya tiaman, misaliya hakiilila kuman ani bakolo kuman.
Kunkolo kuman kamasen gaichi maara yôrô kalan doron de ye hakiili faidjuku bôtaw kunkolo la o ye fiili sugu do ye walima miiriya ka fili.
Wa a le ye hakiili thogoya ye min kagni min la faamu ne don, i n'a fô dégun min bai dimin kai.
Hakiili lajairaiw yanamayali yèrè tè se ka yai fô kun minan u tagama yôngon yalen don ni faamu yuman bai ninuw ye.
O bai naani miiriyaw ye yanfôli dôgôya tiéko kan.
Aliman kodon nan to 100 sigi yôrô man 20 waati la Martin Heidegger a le yé kôrôfo kai fain yènèman kalan baw ka hakiilinaw kan minuw bai ko kôrow man do dogo yalan ani ka n'ganiya ko kôrô tai se ka di tchogochi la o donniya na o kow sira Kan.
O yai fôli ko gailaiya môgô fôlô man hadamaden kononna miiriyaw kan ani hakiiliw tchôgôyaw kan ani hakiili yaraila kérinkérin né y'a la hakiili waara hokumu hakai a môgô sabana o bai wélé ko yanfoli fouran tchè.
Suguya fila danfara len do waa kelen te se ka faika ta do ye.
Nagel bolo, hakili wara kalan te se ka yah fôli kai donko kelen na bawo a ka faamu waali a ka donni suguya sorolen.
Ni hakilina sawraw marafen min ba jira ko tônômajô ani kôrô kalan ani tiyen bè se ka yé a la.
Nga hakilinaw walima kiriw ye tiɲɛ walima nkalon ye, o la a bɛ se k'a don cogodi ni hakili kɛ cogo (hikilinaw walima kiriw) tɛ jiɲɛ ko ye?
N'o ye tiyen ye, o tuma hakilina ye tiyen ye.
Ka da kan hakililataw ani farikolow kalan bè yongon na dunuya lôni ye min kè adamaden cogoyafôli la min bè môgô ba yè hakilina filosofi kônô.
Min bè talikè fasa kalan siratigèla kan. Tileniya caman de be ye min bè fasow ni yongoncè kan ani hakilinataw ni tofagan:fasa,sôminiminan kalan min bè jèyongoya kalan kè wale min bè sèna ani soroba.
O la dantafew loniya yelemali bi kow juu de kalan ani adamaden fasajuruw yiriwali ani hakèkônon walima hakili bajula, a bè adamaden ka yènèmaya falew cogow ani an ka yènèmaya tarikuw iris,hakilinakow min bè talikè u ka sigiyôrô maw kun fôlôw kan.
Misali nôgôma dô ye cayaliye.
Ni yinigali tun tiarila filosofi yôngonkuma hongonya caman la tiyèyininiw la adamaden ka fèw faamuya siratigèla (AI).
Nga,hailinaw walima hakilina kitiw ye tiyen ye waA ka yatilena bélébélé,nga ôridinatèri do min ka kow be adamaden kan .
Turing ka kôrôbôli ye lagosili caman sôrô. O lu la, min lakodonedo kosèbè oye hakili lôniya ye Siniwa so la min labèn na Searle fait.
Hakili lôniya sariya suguw dôw ko, nintafew min nu bi taa sira kelen fèn olu bè sôrô i n'a fô fèn nôrôlew hakili lôniya bi sariyaw kalan min nu be hakili sawraw kalan yôngôna walima doyôrô ni bôda kelen adamaden farikolo la.
Hakilinako diatéminè ya fen minuw békata fankelen fè a bi i na fo u norolé bi gnogonna.
O bè tali kè, yinini faamuya ni jogokan kérékérénéyala kunafoni cogoya yirala, cogoyami a kèli ni a bayèlèma(faamuw yôrôw la i n'a fô sômini, kan,hakili,tiyètigiya ani farisicè)fasajuruw yôrô la (adamaden walima bagaw)ani mansiw (Misali ôridinatèri)
O bè na ta, Hegel ka baara ni angilo amerikèni ka filosofi côgoya hakilina tè kelen ye.
Tagamasiyè kalan bolofara, min sigila Edmund Husserl fè o bi adamadenya ka hakili miirili ta Kan ani an ka lôniya kècôgo.
Ninyé materialistic doyé mindetermininlindo.
Dôw bi ta fo tiyè yèfe:môgô tè se ka yira u yèrèyé u bè min kè ani u bè mun fè.
Mounoun bé nin position yin adopté bé nin nignigalifo "Ibi yérin soro?"
A ma nôgô ka hôrôya ni dantèmèni bô yôgôna mu lu bo o cogoyala, hakilina do u la n'o ye.
Kôtabilisi min yôgôtè filosofi tariku kônô o tun ye David Hume ye.
Filosofiw y'a tiyètigiya ko diyèn kalan ye walima a) dunuya sariya ka yiralima dafa té walima dunuya sariya ben ne do yèrèta bolofara jon se la. b) dunuya sayira n'u dan do,dunuya sariya danyirabali bolofara kan jijadoboli.c) kôtabilisi min yôgôtè filosofi tariku kônô o tun ye David Hume ye.
U b'a pérépérélatigè i n'a fô:n'a wu sagonata m'a foye yira. O tun ma anw y'a kanu anw ye min kanu yaalayala yèrè-yèrè la.
Jèrèmiiri in'a fô kisè kumba fèn gèlèma baliw hakilina bôra min na yami tè min na.
Mantranga,faso yèmôgôba, tun b'i yèrèkè masakè, minisiri yèmôgô,sôrôdasikômadan yèmôgô, masakè yèmôgô ka murukalatigi.
Arthashastra ye yèfoli kè lôniya fèrè kan yèmôgô hakilima ye. Walikow fèrèw ani kèlèw. Faso taabolo kolajèbaga ni kôrôsili ani faso sôrô basigi.
ISariya labatoli baa layini guvèrènèma ka marakojugu mun be n'yagili ni sariya jugu filosofiw baw tuma. Konfisiyanisimou,sariya labatoli, mohisimu, agrarisimu ani taoïsimu u bè n'u ka fèrèw tun do u ka filosofi kalan sow la.
Legalism koun ye fanga do yamaria min tali ké punition charia la.
Antikite laban na, o be na ta, "ladatigi ka yeli la silamè" Asharite tun ye sebaya sôrô kè.
Tiogo wotiogo, bafinyan fé bemire, akoun kerin kerinyala nin koun siguida ka diate-ou merly wati philosophou silamaya la al-Kindi (Alkindus), al-Farabi (Abunaser), İbn Sina (Avicenna), Ibn Bajjah (Avempace) and Ibn Rushd (Averroes).
Misalila, Khawarij hakilinaw Khilafa ani Ummah kan silamèya kotèmènenw san daminè fôlôw bèla walima Ali mantow ka silamèya hakilina Imamah kan min nun djatélen len do inafô fèlètigè hakilinaw.
Minnun toun bé Aristote hakilina kô olù yé sira gnouman minè kasôrô silamèya wati min nin sanù kakan o yé hakililamiri nyètaga wati dyènzen tôyé, min yé Aristote ka hakilinaw bila dùnùya silamèya minanba kônô.
O wati là fèlèla hakililamiribaw tyèma, inafô Nizam al-Mulk, Irankaw ka môgô kalennéba ani jamanatigi kankôrô sigiba Seldjoukide dùgù kônô, min yé Siyasatnama gilan, walima "Dùgùmaraba ka sèben" anglais kan la man bô.
Abisékékè hakililamiriba min toun donnendo kôsèbè faradièla médiéval kilé wati là toun Saint Thomas Aquin min y'a tchèsiri kosôbè ka Aristote ka baara kèleww kouraya, min toun laséla faradiè Catholikiw man Espagne silamèw fè, ni Averroès ka kouma sèmèntiyalanw yé.
A ka Fèlètigè sèbèn kônô, tôw, inafô Nicole Oresme ù bè baana ka sariya in tyèntigiya ka nyèma kilenbali ka fanga dafiri.
Ni baara, inafô gnôgondakolodjaw, fôlôfôlô mayaa tchogoya nyègnini tchèsirilen, yé faradièla fèlètigè miriyaw koura lanôgô kosèbè.
A kèla fin o fin yé, Machiavel bé hakilina kèta dô yira ani kèlètigè kôlôlôdôw, minnun kônô nyùman ani djùgùman yé tamasiin yé ka se ka dan siri kow là, à bé inafô fanga minètchogo ani a baaratchogo dafalen.
Ni waléyabaw toun timinan kadi ka saboukè kodjubadju filayé: fôlôfôlô, ni sariya djùmen yé walima makodjùmen koson môgôz bé jamana sigisenkan; filanan tabolo djùmen bésekakè jamana bolo.
"Marabolo" hakilina yé jèkùlù kèrènkèrènné yé min bè baarakè jamana sariya sobaw kônô ani sariyaw ni lagniniw gilenni yé jamana denw fè, à yèrè bé min kônô bé tùgù o là.
A bé sé ka famouya tougounni inafô yèrèma féré tchongonlen kôkan jamana féréla.
Faransi egilisi kônô kôronmatigèli tièdjôgôw toun yé François Marie Arouet de Voltaire, noo yé fin gilan né yé min be yéelen yira.
Ne ka nimisa kelen yé ni ne benasa ne tenaseka aw dèmè ni hôrôn bara ni la, baaraw bèla fisamanti min ni môgô nin sela ka djira."
Locke banna Sir Robɛri Filimɛri ka fɛɛrɛ talen ma, fɛɛrɛ min bɛ ko dan cogo kan, ko min baala ni a kɛrɛnkɛrɛnnen don.
Akinasi hakilina banbalen min ye nin kisili ka bɔ jurumu ba kɛli ma, o ni Lɔki ka hakilina ma kɛ kelen ye, ale min dalen bɛ a la ko hadamaden ni hakili tɛ bange.
Hali ni mɔgɔ bɛ hami monarikiw walima arisitokarati ɲumanw ka dansigili la yɛrɛmahɔrɔnya la, ladala hami ye tuma min ni maradenw kadanaya tɛ marabaw kan, u bɛ mara kɛ u yɛrɛ ka nafa kama, yani u ka a kɛ maradenw ka nafa kama.
Baaraw bɛ sariya kɔnɔn minu ye baara jɛlenw ye—o de ye ka a fɔ, baara minu ni tiyɛn bɛ taa.
A ye Yɛrɛmahɔrɔnya La de fɔ walasa ka kuma cɛ ni muso ka kɛ kelenye kan an ka sidida kɔnɔ.
Mɔgɔ kɔrɔw ka yɛrɛmahɔrɔnya tun ye bɛjɛmakan yɛrɛmahɔrɔnya ye, o min tun bɛ yamaruya di jamanadenw ma ka kuma politiki kan sigikafɔw ni kalafiliw senfɛ lasigiden soba kɔnɔn.
Kɔrɔlen yɛrɛmahɔrɔnya fana tun dannen don sigidala minu ye kelen ye ni u ma bon, minu ni kɔnɔn mɔgɔw tun bese ka dalajɛ nɔgɔyala yɔrɔ kelen na ka kuma bɛ jɛma kow kan.
O la, kalafililaw tun bɛ wasadenw sigi, minu tun bɛ kuma wasabulon kɔnɔ jama tɔgɔ la, wa, u tun bɛ don jamanadenw ni don woo don jamana kunkan ko fɔli cɛ.
Liviyatan kɔnɔ, Hobbes ye a ka dɔnniya bange, ni o ye ka marabolo sigi senkan ani ka jamana ɲɛmɔgɔso bila sariya kɔnɔ ani ka famuya kura ta.
O jamana in kɔnɔ, bɛɛ bɛna yamaruya sɔrɔ, walima sariya sɛbɛn, fɛn bɛla dunuya kɔnɔ.
O min forobayara san 1762, o kanuna ka tɛmɛ bara tɔw kan politiki bunakun kan nansarala kɔrɔlen na.
Minu hakilila ko u ye tɔw makɛw ye, olu de ye jɔn ye ka tɛmɛ tɔw kan."
Cakɛdabaw lawilili kɛra sababu ye politiki kow lawilila ka tuku o la.
San 1800 ni 1900 cɛma, Karl Marx ka hakilina yiriwara, hakilina min fana ko bɛɛ ta, ni o ye 'socialism' ye, o ye a daminɛn ka dɛmɛbaga sɔrɔ, ni o fan ba ye duguba cakɛda mɔgɔw ye.
Marx min dalen bɛ kow yɛlɛma cogo la ko kɔrɔw taa bolo fɛ, o ni Hegeli hakilina tɛ kelen ye, o min danlen don hakili ka dɔnniya la.
Anglo-Amerikɛnw fɛ ye, yɛrɛmahɔrɛnya kɛlɛ ni bɛɛ hakilina lamɛn kɛlɛ binna ka sanka sɔrɔ 1900 kɔnɔna la.
O bɛnna Zanpoli Sartre ni Luwisi Althusser ka wakati ma, ani Mawo Zedong ka sebaayaw siniwajamana la ani Fidɛli Castro Kiba jamana la, ka fara mɛkalo la san 1968 kunkow ka, olu labanna ka ba don miiriya wuilikajɔla, kɛrɛnkɛrɛnneyala numanbolo jɛkulu kura.
Walifasomara ni siyawoloma kɛra kow ye minu kɔrɔtara.
Musoya lafasali ni gɔrijɛgɛniya lamagaw ka fanga sɔrɔli, walifasomara sariya ani ni mɔgɔ ninu ka dɛn kɛrɛfɛ banni ka u kɛ farafin amerikikaw ye, ka fara gɔrijɛgɛniya kan jamana yiriwalenw kɔnɔ, olu kɛra sababu ye ka musoya lafasali, walifasomara tɛmɛnen kɔ, ani danbew donni ɲɔgɔn na nafa binna ka boɲa.
Rawls ye miriya dɔ ta, kɛcogo kɔrɔ kan, minna wasaden jɛkuluw bɛ sariyaso ɲɛma sugandi kada sigida sigicogoya kan kan ka bɔ kunfinya ma.
O waati kelenna tiɲɛ ni ngalo fɛsɛfɛsɛli Anglo-Amerikikaw ka mirina kɛli ka fanga sɔrɔ, Erɔpu kɔnɔ, hakilina kura caama kɔrɔtanna minu tun ɲɛsinnenbɛ o waati sigidaw jaala tigɛli ma san 1950w ni san 1980w.
O kɛrɛfɛ hakilina wɛrɛw, miribaga dɔw yɔrɔ wɛrɛw la—halisa olu dalen Marx ka mirinaw la—olu ye kalasɛmɛ hadamadenya sigicogo mirana kan ni o ye structuralism' ye ani ka segin "Hegeli ka hakilinaw ma".
Sigikafɔ wɛrɛ ɲɛnɛmayara jaalatigɛ wɛrɛ dafɛ politiki yɛrɛmahɔrɔŋa dɔnniŋa kan Michael Walzer, Michael Sandeli ani Charles Taylor fɛ.
A bɛ i n'a fɔ faraɲɔgɔnka lafasabagaw n'a bɛ fɔ u ma 'communitarians' bɛka dɛmɛ don walasa jateminɛba ka boli tokoda kan fo ka ta se sɔrɔ bosonni ni sigida kow ɲɛnɛbɔli ma o min bɛ sigida sɔrɔ yiriwali tɛliya.
Ko fila min ye sanga sɔrɔ politiki bunakun kan san 1900 ban tumana o tun ye bɛjɛfanga (walima kura- walima faso-bɛjɛfanga) ani sɔrɔko ɲɛɲinini.
Bɛjɛfanga lafasabagaw fɛ jɔn ka jɔnya, a maana kɛ minɛ cogo o minɛ cogo la, o bɛ se ka kɔn.
Sɔrɔ ɲɛɲinini ni bɛjɛfanga fila bɛɛ bɛ sugandili filɛ fɛn ye min kakan ka fɛsɛfɛsɛ.
Jateminɛ minnu baa jira ko hadamaden ye bagan ye sigida kɔnɔ, ani ko polis (Grɛki kɔrɔ duguba) tun bɛ ye ka duniyalatikɛ ɲuman bɛrɛbɛn ni o bagan nunun ye.
Burke tun ye Ameriki murutili dɛmɛbaa ba dɔ ye.
Chomsky ye Ameriki ka kɔkan fɛɛrɛ jaalatikɛbaa ɲɛmaa dɔ ye, sɔrɔbosonni yɛrɛmabila ni o ye 'neoliberalism' ye ani o waati yɛrɛtaɲini, Izarayɛli ni Palɛsini bɛnbaliya, ani kunafɔnicarin sobaw.
William E. Connolly ye dɛmɛkɛ ka mirinnan kura laban ninun don politiki dɔnniyala, ani ka bɛɛlamɛnni don bala ka fara forobafanga kan.
Thomas Hill Green: sɔrɔbosoli yɛrɛmabila hakilijagabɔbaga ani mɔgɔmin kɔnna ka yɛrɛmahɔrɔnya kɔkɔrɔmadon.
A ka bara fɔlɔw tun sɛbɛkɔrɔ ɲɛnɛmayalendon Frankfurt kalanso fɛ.
A ye jago kɛyɛrɛye kɔkɔrɔmadon o minna jamana jɔyɔrɔ ye ka sariya latilen ani ka kɛyɛye to a ka yiriwa a yɛrɛye.
David Hume: Hume ye Jɔni ni Lɔki ka mirina fɔnkɔɲɔgɔɲa n'o ye maradenw ni marabaw ka bɛnkan ye ani minu tora bɛnkan dɔw hakilina kan.
Sababu ɲumanba Etazini ka yɛrɛmahɔrɔɲa dantikɛli ma.
A tun y'a fɔ ko mako bɛ jamanaw ka faraɲɔgɔnka la walasa ka bɛn sabati dunuya kɔnɔ.
A ni Hobbes fɔra ɲɔgɔn kɔ o la, ka sinsin a kan ko sigida min kɔnɔn taabolow ni jamanafanga ka kan ka bɔ ɲɔgɔn na ani k'a jinsin, a ko jamanafanga min ka se dannen don bolo fɛn lakana ma.
Marx kahakilina sigibagaw dɔ don farajɛ jamana kan.
A y'a sinsin fasoden ɲumanya kan ka tɛmɛ yɛrɛhakilina kan n'o ye idealism ye.
I n'a fɔ politiki ko dɔnbaga, a sonnen don fanga bɔli ye ɲɔgɔnna, a y'a da yira ko ka fanga tila k'a damakɛɲɛ o min nafa ka bon hamadenya jow tanglila ka bɔ mɔgɔ kelen fanga ma jama fanba kan.
A ye "jogo yɛrɛma bila" hakilina nun don, o min na sigi kɔlɔsili bɛ se ka kɛ kunkelen ye i n'a fɔ a bɛ se ka kɛ nɛkɛnni ye diyaɲɛnko kama.
Ka hakilina dɔ sigi (tiɲɛ walima galon) limaniyaw sira kan, n'a ye sigida walew kɔlɔsi ani k'u k'a sago ye.
Mencius: hakilijagabɔbaga ba dɔ don Confucian kalanso la, ale kɛra dɔnni baga fɔlɔ ye min ye misali ɲuman di marabagaw ka fanga jagoyali maraden ka.
Montesquieu: ye mɔgɔw ka lakalana ko fɛsɛfɛsɛ ni "fangaw lakɛɲɛli" ye jamana tilalen kɔnɔn.
A ka kuma bayɛlɛmabagaw ye kuma lasiki kɛ a ka politiki dɔnniya kɔnɔn kuma kan.
Platon: ye masalabolo janmajan dɔ sɛbɛn Bɛɛjɛfanga min kɔnɔn a y'a ka politiki dɔnniya la fɔ k'a jɛya: fasodenw ka kan ka tila kulu saba ye.
Ayn Rand: Kuntilina dɔnni sigi baga ni Kuntilina ni yɛrɛmabila lamakaw kɔkɔrɔdonbaga san 1800 camancɛ la Ameriki jamana kan.
Guvɛrɛnɛma tun ka kan ka danfara ka bɔ sɔrɔbosonni la o cogoya kelen na wa ka da o kun kelen kan a tun ka kan ka danfara ka bɔ diinɛ la.
Adam Smith: tun bɛ to k'a fɔ ko ale ye sɔrɔboson cogoya kura sigi; a ye sɔrɔbosonni nafa fɔ ka bɔ yɛrɛtayini jogo la ("tɛgɛ ye bali") bololabarakɛlaw ni jagokɛlaw fɛ.
Socrates: ale jatera farajɛ jamana politiki sigibaga ye, a ka kuma nafa Athènes waati labanw na, komi a ma dɛli ka sɛbɛni kɛ, an bɛ minu dɔn a ka bilasiraliw la olu fɔra a ka kalandenw na jolen fɛ, Platon.
Max Stirner: sariya dabilali hakilijakabɔla baa a n'a lasikiden n'a dɔnnendon ni sariya dankaribaga ye mɔgɔ kelenkelenna bɛ kan.
Sigida dɔnniya cogoya wɛrɛ ye poliyiki dɔnniya ni sariya sun, minu bɛ jamana sigidaw kunkan ani guvɛrɛnɛma ni u taa bolow.
Ka kɔn Socrates ɲɛn dɔnniya, n'a dɔnna ni Grèce jamana dɔnniya ye, o ye Grèce dɔnniya ye ka kɔn Socrates ɲɛn.
U ka baara n'u ka sɛbɛnni bɛ tununna kaban.
Ka kɔn Socrates ɲɛn dɔnni daminɛna san 500 ka kɔn Yesu kirisa ni Milesian mɔgɔ sabaw ɲɛn, Thales, Anaximander, ani Anaximenes.
Xenophanes dɔnna n'a ka filankafoya sɔsɔli ye.
Elea kalanso (Parmenides, Elea Zeno ni Melissus) tukura o la san 400 ka kɔn Yesu ɲɛ.
Anaxagoras ni Empedocles ye faraɲɔgɔn dɔ kofɔ min bɛ diɲɛ dancogo ɲɛfɔ.
A fɔlɔ fɔra Alimaɲi jamana dɔnnibaga J.A. Eberhard fɛ i n'a fɔ "vorsokratische Philosophie''' san 1700 laban na.
A kumaden nana ni kɔlɔlɔw ye, i n'a fɔ mɔgɔ caama nana ka kɔn Socrates ɲɛ minu y'u janto jogo ni diɲɛ latikɛko ɲuman.
James Warren fɛ, danfara min bɛ dɔnnibaga minu nana ka kɔn Socrates ɲɛn ani waati kɔrɔ dɔnnibagaw cɛ, olu ma bɔ ɲɔngɔnna Socrates fɛ, nga yɔrɔ kɛ cogoya ni sɛbɛni minu labalola fɛ.
Ɲininikɛla André Laks bɛ ladala danfara fila don Socrates ka waati ni waati min kɔnna a ɲɛ cɛ, min daminɛna waati kɔrɔ la fɔ kana a bili nin waati la.
Baara caama tɔgɔ dara Peri Physeos, walima Dancogo Kan, a bɛ se ka kɛ tɔgɔ in dara ɲinikɛ wɛrɛw fɛ.
Gɛlɛya wɛrɛ min bɛ fara u ka bayɛlɛma cogo kan ye u tun bɛ kan dibiman minu fɔ.
Theophrastus, Aristote nɔnna bila, ye kɛnɛkanko dɔnnibaw hakilina daɲɛgafeba dɔ sɛbɛn, son kɛra o baara min ma waati kɔrɔw la ka kɔn Socrates ɲɛ.
Ɲininikɛlaw ye o gafe in ta k'u ka baaraw sereya ni taamasiyɛn gundolen dɔ ye min bɛ wele Diels–Kranz numbering.
O kɔfɛ yala taamasiyɛn gundolen in ye baara sereya ye wa, n'a taamasiyɛn ye "A", walima "B" b'a yira k'o kumasen in bɔra a fɔbaga dɔnnibaga yɛrɛ de la.
Ka kɔn Socrates ɲɛ waati kuntaala sera san 200 ɲɔngɔn ma, o waati min Perse jamana Achaemenid ka fanga warala ka ta fɔ tilebin fɛ, o waati kelen Grèce kaw ka jago tun bɛ ka taaɲɛ kɔkɔji siraw fɛ, fɔ ka se Cyprus ni Syria jamanaw kan.
Grèce kaw murutila san 499 ka kɔn Yesu nali ɲɛ, nga sebaaya sɔrɔla u kan san 494 ka kɔn Yesu ɲɛ.
Sabaabu caama y'a kɛ ni dɔnniya min kɔnna Socrates ɲɛ bangera Grèce kɔrɔ jamana kɔnɔn.
Sabaabu wɛrɛ tun ye Grèce jamana kɔnɔn taama nɔgɔya n'a caaya ye, o min y'a to ni hakilinaw donna ɲɔngɔnna ani k'u sanga ɲɔngɔma.
Poleis bɛjɛfanga 'demokarasi' politiki fɛɛrɛ fana y'a to ni dɔnniya ye san sɔrɔ.
Dɔnnibagaw ka miiriyaw, hakɛ dɔla, n'u tun ye ɲininkaliw jaabiw ye minnu dɔɔni tun bɛ Homer ni Hesiod ka baara la.
U jatelen don Socrates ɲɛ dɔnnibaw ye komi u b'a laɲini ka diɲɛ lasuru fɔ ani ka ladala ɲɛnajɛ ni tariku baw labɛn ɲɔgɔn nɔnkan.
Socrates ɲɛ dɔnnibaw fana yaalala jamana wɛrɛw kan kosɛbɛ, o kɔrɔ ye ko Socrates ɲɛ dɔnni ju bɔra jamana kɔnɔn cogomin a bɔra a kɔkan o cogola.
Socrates ɲɛ dɔnnibagaw ye hakilina dɔ jɛnsɛ min tun b'a yira ko ɲɛfɔ cogo kelen dama de tun bɛ se ka fɛn bɛɛ farankali ni a kelenya ɲɛfɔ – wa o ɲɛfɔli in tun tɛ se ka kɛ alaw ka waleya kɛnɛkanta ye.
Caama ye minan dacogo (lasuru) ɲɛɲini, ani u lasuru n'u tunucogo fɛɛrɛsira.
U ka jija kama ka dali cogoya ɲɛɲinini na u ye kumaden kuraw dan i n'a fɔ lamaka ɲɔgɔn fɛ, dalakɛɲɛ cɛɲi, bɔɲɔgɔn fɛ, dafɛnw bɔcogo ɲɔgɔnna, dafɛnw sokolo cogo dali jate kɛcogo ani fɛn weɛrɛw.
O kɔrɔ tun bɛ se ka kɛ daminɛ walima lasuru ye min b'a yira ko a bɛ se ka yɛlɛma don ko nataw la.
O bɛ se ka kɛ minanw ntaɲa ye, walima k'a sababu kɛ hakilina min b'a yira ko diɲɛ ye faraɲɔgɔnkan ye, min tɛ se ka bɔ ɲɔgɔnna, o la kɛnɛma ɲɛ tɛ se ka dali dɔnniya fitinini ye ka la kɔlɔsi.
Ɲɔgɔn nɔkan sabula u y'a lajɛ k'u ka dɔnniya forobaya.
Socates ɲɛ dɔnnibaw tun ye Ala danabaliw ye, o bɛɛ n'a taa, u ye balili kɛ kabɔ alaw sen donni la kosɛbɛ sebaaya la i n'a fɔ sanpɛrɛn walima ka alaw senbɔ sebaaya bɛɛ la pewu.
Socrates ɲɛ dɔnnibaw, kɛrɛnkɛrɛnyala Milesians, Xenophanes, ni Heraclitus, tun ka baara bɛnnen don ka ladala diɲɛ sigicogo dɔnniya lagosi ani ka fɛɛrɛ kɛ ka dali cogoya ɲɛfɔ fɛnw filɛlen kɔfɛ ka ɲɛ ka sɔrɔ k'u walawala.
Elea kalansow fana tun ye dali kelebanciw ye (ka daala ko fɛn kelen dɔrɔn de bɛ ye wa fɛn tɔ bɛɛ ye o fɛn in bamayɛlɛmanen ye).
A jate lendon farajɛjamana hakilijagabɔ dɔnnibaga fɔlɔ ye komi a kɛra mɔgɔ fɔlɔ min y'a fɔ ko tiɲɛ, k'a fɔ ko seere, ani k'a jɛnsɛn.
Thales bɛ se ka kɛ Phénicie jamana mɔgɔ kɔrɔba ye.
Thales ye kɛnɛsumakalan la taaɲɛ n'a ka dafɛnw bɔ ɲɔgɔnna dɔnniya ye min jɛnsɛnna fan bɛɛ fɛ.
Thales taara bɔ Sardis, i n'a fɔ Grèce ka caama o waati la, yɔrɔ min ni sanfɛkalan dɔnniyaw maralen tun don a n'u tun bɛ labaara kɛnɛkan kow la (tulu bɔli).
A ye diɲɛ lasuru sababu kɛ fɛn dɔ ye sani k'a kɛ alasira ye.
A tun ye Miletus dɔnnibaga ba dɔ ye, baana ani fasoden ɲuman.
Ka Thales jaabi, a ka sariya fɔlɔ kɛra ko fɛn don min tɛ se ka ɲɛfɔ, dan tɛ a la wa sugu tɛ a la (apeiron), o min kɔfɛ danfara bena don kɔdonnenw, kalaman ni sumaman, ɲikinnen ni jalen cɛ.
A dɔnnen fana ni hadamadenya lasuru ɲɛfɔli ye.
A ye masalabolo gafe dɔ sɛbɛn dali cogoya kan.
Ɲagara dugutagala ba tun don min wasa donnen tun don Alako kalan ani dɔnniya fɛsɛfɛsɛli la.
A y'a yira ko n'i y'a sɔrɔ misiw, sow walima waraw tun bɛ se ɲɛgɛn na, u tun b'u ka alaw ɲɛgɛn i n'a fɔ misiw, sow walima waraw.
Xenophanes fana ye dali cogoya ɲɛfɔ dafɛnw la i n'a fɔ tile, alakamururjan, ani St. Elmo ka tasuma.
Tumamin ni Xenophanes sikalen tun don k'a fɔ ko hadamadenw ka se bɛ se ka dɔnniya sɔrɔ, a fana tun dalendon takaɲɛ dɔɔnidɔɔni la ni sɔsɔli hakilijagabɔ ye.
Heraclitus y'a yira ko fɛn o fɛn bɛ dali kɔnɔ o bɛɛ bɛ yɛlɛmɛ banbali lahalayala.
Tasuma bɛ yɛlɛma ka kɛ ji ani bɔgɔ ye o cogoya kelen ka segin.
Yen, Heraclitus mɔgɔ y'a fɔ tɛ taa ba kelen woyo fɛ siɲɛ fila, cogoya dɔ y'o kumakan in lasurunya k'a kɛ ta panta rhei fta panta rhei (fɛn bɛɛ bɛ tɛmɛ).
Heraclitus ka konnɛgɛ hakilila dɔ wɛrɛ ye ko fɛn kɔdonnenw bɛ ɲɔgɔn lajɛ cogoya dɔla, dɔnniya min welela ko kɔdonnew ka kelenya.
Heraclitus ka dɔnniya kɔdonnenw ka kelenya kan b'a fɔ ko diɲɛ kelenya n'a fan caama tigiya bɛ to a cogola ni kɔdonnenw ka yɛlɛmayɛlɛma ye.
Heraclitus ka hakilila nafamaba dɔ ye logos ye, Grèce kɔrɔba kumaden dɔ an'a kɔrɔ caama, a bɛ sɔrɔ Heraclitus y'a fɔko caama kɛ a ka gafe kɔnɔn a si kɔrɔ tɛ kelen ye.
San tan damadɔ o kɔfɛ a tun ka kan ka taa Croton ka sɔrɔ ka sigi Metapontum.
U y'a ka hakililaw dɛmɛ, k'a fɔ ko fɛ bɛɛ ye jateden ye, diɲɛ dalen don ni jateden ye wa fɛn bɛɛ ye sangaɲɔgɔnma ani kɛnɛsumakalan siratigɛw ye.
A ka diɲɛlatikɛ sigilen tun don ascetisme kan, yɛrɛkoron ka bɔ diyaɲɛ kow ni dumunin ma.
Socrates ɲɛ dɔnnibaga dɔw ye Pythagore lagosi a ka danaya ko nin bɛ falen.
Pythagore ka dɔnniya ye sira don labanna Kerecɛn taabolow kɔrɔ i n'a fɔ Platon lafasa dɔnni kura, a n'a kalancogo fɛɛrɛ tun bɛnnen don Platon ta ma.
Aristotle ni Diogenes Laertius fɛ, Xenophanes tun ye Parmenides ka karamɔgɔ ye, wa sɔsɔli tun bɛ kɛ ko Xenophanes fana tun ye Elea kalanaden dɔ ye.
Ale de fɔlɔ y'a fɔ ko dugukolo koolilen don.
Parmenides ye poyi gɛlɛn dɔ sɛbɛn, min tɔgɔ tun ye Danni Kan walima Mun kan, o min ye sira don Grèce jamana hakilijagabɔ dɔnniya kɔrɔ kosɛbɛ.
Poyi tun ye tilayɔrɔ saba ye, proem (n'o ye kumaɲɛbila ye), tiɲɛ sira ani hakilina sira.
O waati fɔ ka se sisan ma, tiɲɛ sira de jatelen don nafama ba ye.
Ola, fɛn o fɛn n'an b'a miiri tiɲɛ ye, hali an yɛrɛ, bɛɛ ye galon yelen ye.
Ala musomanw bɛ kouros kalan k'a ka taabolo labaara walasa k'a faamu n'a sɔrɔla fɔlen ninun ye tiɲɛ ye walima galon, ka miirinanta fili i n'a fɔ galon.
Zeno ni Melissus tɛmɛna ni Parmenides ka hakilina ye diɲɛ dancogo kan.
A ye ɲɛfɔli kɛ kun min fɛn minu tɛ yen an b'a miiri k'olu bɛyen.
Anaxagoras bangera lonia, nga a kɛra hakilijagabɔ dɔnnibaga ba ye min taara sigi Athènes.
Ale fana tun ye Socrates hakili minɛ kosɛbɛ.
Dalaminɛ cogow ni a tun bɛ fɛ ka min fɔ de danfarala.
Fɛn bɛɛ ye fɛn dow ɲakaminne ye ɲɔgɔnna, i n'a fɔ fiɲɛ, ji, ani fɛn wɛrɛw.
Nous fana tun jatelen don diɲɛ jɔ fɛn fɔlɔ ye, nga a bɛ sɔrɔ ninmafɛnw dama de la.
Anaxagoras ye Milesian ka hakilina la taaɲɛ dɔnni fɛsɛfɛsɛli kan, a y'a lajɛ ka ɲɛfɔli kɛ sebaaya danfɛnw bɛɛ tun bɛ se ka kɛ min min kɔnɔn.
Diogenes Laertius fɛ, Empedocles ye gafe fila sɛbɛn poyi cogoya la: Peri Physeos (Danni kan) ani Katharmoi (saniyali).
A fana tɛmɛna ni Anaxagoras ka hakilina ye naani "lili" (n'o ye minɛn kɔrɔbaw ye), n'i y'u ɲakami ɲɔgɔn na, u bɛ danfɛn tɔ bɛɛ dilan.
Ni fanga fila ninu kɔ donnen don ɲɔgɔn ma, ka waleya lili naani ninu minɛ kan k'u kelen ye walima ka lili naai ninu tila ka bɔ ɲɔgɔn na, o ɲakamini jaabi bɛ bɛn danfɛn bɛɛ ma.
U ye sanga sɔrɔ n'u ka diɲɛ sigicogoya kalan ye hali n'a y'a sɔrɔ dɔnni caama wɛrɛ tun b'u ka hakilina baara kɔnɔn, i n'a fɔ jogo, jatew, dancogo lahalayaw, politikiw, ani fan tɔrɔcogow fana.
Democritus ni Leucippus tun sikasikalen don danaya dali la an ka miirnaw la, nga tun dalendon ko lamakali bɛ.
Misikalazarati bɛ munumunu kɛnɛ lankolon kɔnɔn, u bɛ don ɲɔgɔn na, wa o de bɛ caaya ka kɛ diɲɛ ye an bɛ min kɔnɔn, i n'a fɔ mansin bɛ baara kɛ cogomin.
Democritus ka jateminɛ kɛra ko komi fɛn bɛɛ ye Misikalazarati ni kɛnɛ lankolon ye, an ka hakilina caama tɛ tiɲɛ ye nga bɛnkanw don.
U ye ladala hakilina fɔnkɔɲɔgɔnɲa, ka bɔ alaw la kan kɛcogo la, ka sira bɔ hakilijakabɔ dɔnniya wɛrɛw ɲɛ ani sira wɛrɛw i n'a fɔ kɔtɛbaw, sigida dɔnniw, jatew, ani tariku.
Dɔnnibagabaw ye kuma ɲɛdɔn ɲɛ yira ani kuma fɔcogo ka bɔ hakilina caama na.
Gorgias ye gafe dɔ sɛbɛn k'a tɔgɔ da Danni Kan, min kɔnɔn a ye Elea kalansow hakilinaw fɔnkɔɲɔgɔnɲa,n'o ye Mun-don ani Mun tɛ.
Antiphon ye dancogo sariya danfara ka bɔ sigida sariya la.
A tun bɛ fɛ ka diɲɛsigicogo ni fɛn caama ye walima kelen ye ɲɛfɔ.
Apollonie Diogenes seginna Milesian kelebanciya ma, nga ni miiriya juru caani ne ye.
Tumamin ni Pythagore ni Empedocles y'u ka dɔnnibaaya n'u ka aladɔn fɔ ka don ɲɔgɔnna, u y'a lajɛ ka fɛn sataw kalan walasa ka tiɲɛ ɲini danni gundow kan—Pythagore jatew ni kɛnɛsumansariya sira fɛ ani Empedocles ka ko lajɛ k'a dɔn sira fɛ.
U ye ladala alaw kɛcogoya fɔnkoɲɔgɔnɲa min tun sigira Homer ni Hesiod fɛ ani ka Grèce jamanadew fanba ka diinɛ fɛsɛfɛsɛ, ka farafarali ɲɛfɔ hakilijagabɔ kalan ni Alako kalan cɛ.
Alako kalan dɔnni daminɛna Milesian Hakilijagabɔ dɔnnibaw fɛ.
Xenophanes ye lahalaya saba ɲɛfɔ Ala kan: a fan bɛɛ ka kan ka ɲɛ, a tɛ sa wa ani hadamaden fansi yecogo kana bɔ, min ye sira don farajɛ jamana diinɛ dɔnniw kɔrɔ.
Anaxagoras y'a yira ko diɲɛ lasuru (nous) bɛ nin di fɛnw bɛɛ ma.
Hippocrates (n'a tun bɛ majamu tumadɔw la ko dɔkɔtɔrɔya fa) de ye taasira fila in tila – nga a ma kɛ pewu ye.
Diɲɛ yɛlɛmayɛlɛmani lasurunyara Heraclitus fɛ k'a kɛ axiom panta rhei ye (fɛn bɛɛ bɛ yɛlɛma).
Socrates ɲɛ dɔnnibagaw y'a laɲini ka diɲɛ dancogo fɛɛrɛw faamu ni tiɲɛ ɲɛɲinini, filɛli kuntaala janw, ani ka ɲɛfɔliw kɛ minu tun b se ka kɛ dɔnni sɛnsɛnnen ye, o kɛra sababu ye ka farajɛjamana tiɲɛ ɲɛɲinini bange.
Anaximander ye tiɲɛ wasalen kofɔ, misali kɛnɛma min y'a yira foyi tɛ bɔ foyi la,
Xenophanes fana ye filankafo diinɛ fɔnkɔɲɔgɔnɲa ni tiɲɛ ɲɛɲinini sira ye k'a yira ko Grèce jamana foroba diinɛ ka alaw dilan cogow tɛ sababa ye.
Socrates ɲɛ dɔnnibaw fana ye fɛɛrɛ kɛ ka diɲɛ dancogo ɲiningaliw jaabi, jaabi caama dira, nga sira fɔlɔ ka taa dɔnni fɛsɛfɛsɛlen ɲɛɲinini ma tun taara kaban.
Hakilijagabɔ dɔnni min tun baara kɛra Socrates ɲɛ dɔnnibaw fɛ ye labanna dɔnnibaw hakili minɛ kosɛbɛ, tariku bɔlaw ni kɔtɛba bɔlaw.
Diɲɛ ɲɛɲinini dɔnnibaw ye Socrtaes demisɛnma hakili minɛ wa a tun wasa donen don diɲɛ lasuru minɛ ɲɛɲinini la, nga a y'o sira bila kana kɛ dɔnni fɛsɛfɛsɛli ɲɛɲinini baga ye, sɔn ɲuman, ani jogo sani ka se diɲɛ lasuru.
Cicero y'a ka hakilanaw fɛsɛfɛsɛ Socrates ɲɛ dɔnniw kan a ka Tusculanae Disputationes kɔnɔn, komi a ye Socrates ɲɛ dɔnni danfara ka bɔ dɔnni fɔlɔw la "sages" n'u wasa donnen tun don kɛnɛkan kow la.
Aristote ye Socrayes ɲɛ dɔnniw walawala a ka diɲɛ dɔnni gafe kɔnɔn, k'o kɛ kuma ye a yɛrɛ ka hakilijagabɔ dɔnni la diɲɛ lasuru ɲɛɲinini kan.
Francis Bacon, hakilijagabɔ dɔnnibaga, san 1500 watiw n'a dɔnna ni dɔnni fɛsɛfɛsɛlen yiriwa baga ye, ale tun ka kan ka kɛ waati kura dɔnnibaga fɔlɔ ye ka Socrates ka dɔnni kolow walawala a ka masalabolow kɔnɔn.
Friedrich Nietzsche ye Socrates ɲɛ dɔnniw jateminɛ ka ɲɛ, k'u wele ko "hakili lajaabali" k'u fɔnkɔɲɔgɔnɲa yira ani k'a fɛla yira ka taa Socrates n'a kɔmɔgɔw juguyala.
A ka ɲɛfɔliw la, minu walawalala a ka gafe caama kɔnɔn, Socrates ɲɛ dɔnni waati tun ye Grèce jamana ka fanga waati ye, sani o nɔnkan waati ka wele ko sanu san o kɛra sansɔrɔbaliya san ye, Nietzsche ka fɔ la.
Hali n'a sɔrɔla o waati in, min dɔnna n'a daminɛ fan ye i n'a fɔ kawulɛ ni tilema waati ani kɛlɛ waati – a laban tuma kɛra dɛsɛn ni jolibɔn kɛlɛw ye, a fana dɔnna ni siniwajamana ka dɔnni yiriwali san ye sabula kumaɲɔngɔnya kɛra hakilinaw ni miirina kuraw kan.
Taoism (n'a bɛ wele fana ko Daoism), siniwaw ka dɔnniya min bɛ Tao tuloma saba mankutu, hina, sabili, ani yɛrɛmajigi, tumaminna nin Toa kɔkɔrɔdonbaw ka miiriya caama bolila danni cogoya kan, hadamaden ni diɲɛ dancogo cɛ, kɛnɛya ni si jan, ani wu wei (wale, walebaliya sira fɛ).
Agrarian ka taaisra walima Agrarian ka kalanso, min ye bɛɛjɛ ni kelenya hakilina dɛmɛ.
Dɔnnibaga minu bɔra o kalanso in na tun ye kumadɔnna baw, ɲɔgɔnkumaɲɔgɔn fɛɛrɛ tigibaw ye,
Kalanso "Minor-talks", min tun tɛ hakilijagabɔ kalanso dama ye, nga hakkilijagabɔ dɔnni min tun sigilen don miiriyaw bɛɛ kan hakili falenfalen kɛra minu kan bɔlɔn kɔnɔn mɔgɔ kɛnɛmanw fɛ.
Conficius ka taasira tun barikalen don Han ka fanga waati la, min hakiijagabɔla ba tun ye Dong Zhongshu ye, ale min doona Conficius ka taasira la ni Zhongshu kalanso miiriyaw ye ani minɛn duuruw dɔnniya.
Kɛrɛnkɛrɛneyala, u banna a ma ko Confucius ye ala sangaɲɔgɲn ye, u b'a jate dɔnnibaga ba ye, nga hadamaden dama de don wa a bɛ sa.
Buddhism sera siniwajamana kan san fɔlɔ Yesu kirisa nanen kɔ, nga a tun ma sanga sɔrɔ kosɛbɛ fo a selen kɛɲɛka ni worodugu la, Sui ni Tang kabilaw la n'a ye fanga sɔrɔ ani k'a lakodɔn.
O b'a to ɲininkali bɛ kɛ danfɛn kelen in kan fɛn tɔw bɔra min na ka caaya wa fɛnw bɛɛ lasuru don.
Dɔnnibagaba wolonwula — Atri, Bharadwaja, Gautama, Jamadagni, Kasyapa, Vasishtha, Viswamitra.
Grèce jamana hakilijagabɔ dɔnni wulila san 700 ka kɔn Yesu ɲɛ, o ye dan sigi Grèce jamana dibi sanw na.
Baabu caama dayɛlɛla a waati la, i n'a fɔ sanfɛ kalan, dɔnni fɛsɛfɛsɛli kalan, jatew, politiki hakilijaganbɔ, jogo, danni lasuru, diɲɛsokolocogo, tiɲɛ, ɲɛnɛmaya kalan, kumaɲɛdɔn kalan, ani dancogo lahalayaw kalan.
Kunafoni jɛlenw ni sɔsɔbaliw y'a kɛ ni Grèce jamana kɔrɔ n'a nɔkan dɔnnibagaw yɛlɛmana Rome dɔnni kan, Silamɛya daminɛ dɔnni, dɔnni kalanni n'a ɲɛyira kalanso, Erɔpu dɔnniya kura san, ani yelen san.
Nga u y'u yɛrɛ kalan ka tiɲɛ ɲini.
Thales ye Milesian hakilijagabɔ kalanso hakili minɛ Anaximander tugura o la, o min y'a fɔ ko danni ju walima a bakolo tun tɛse ka kɛ ji walima waati kɔrɔ minɛn fɛn o fɛn nga fɛn dɔ kɔni tnu don "dan t'a la" walima "ɲɛfɔ cogo t'a la" (Grèce kan na apeiron).
Ka kɔdon Milesian kalanso ma, o min y'a yira ko fɛn kelen bɛ ye min tɛ bɔ a nɔnna i n'o ye bakolo ye, Heraclitus y'a kalan ko panta rhei ("fɛn bɛɛ bɛ tɛmɛ"), fɛn min ka surun o fɛn sa bali in na o ye tasuma ye.
Danfɛn, a ka fɔ la, ye ɲɛnɛmaya badabada ye, k'a sɔrɔ fɛn min ye danfɛn ye miiri bɛ se ka se o ma, fɛn min ye danfɛn ye, farankalila, o tɛ se ka kɛ i n'a fɔ a bɛ yen i n'a fɔ a tɛ yen, Milesian ka fɛn dɔgɔyali ani a farali ɲɔgɔn ka tɛ se ka kɛ Danfɛn ye; a laban, i n'a fɔ lamakali b'a yira ko fɛn dɔ bɛ yen min ni fɛn lamakata tɛ kelen ye (viz.
K'o kɔkɔrɔmadon, Parmenides ka kalanden Zeno ka bɔ Elea y'a yira ko lamakali hakilina tun tɛ tiɲɛ ye wa o lamakali madeli ka dan.
Leucippus fana y'a suda ko diɲɛ faraɲɔgɔn kan ka caaya ni diɲɛ sigicogo min sɛmɛnen don fɛn ba fila la: kɛnɛ lankolo ni misikalazarati.
Tuma min ni hakilijagabɔ dɔnni tun tukulen don ɲɔgɔnna ka kɔn Socraates ɲɛ, Cicero y'a jate i n'a fɔ "mɔgɔ fɔlɔ min ye dɔnniya sama ka bɔ alijana kɔnɔn ka na n'a ye, k'a bila duguw kɔnɔn, k'a don duw kɔnɔn, k'a jagoya a ka fɛsɛfɛsɛ ɲɛnɛmaya ni jogodon na, ani ɲuman ni juguman na."
A ka kɛ ko Socrates bɛ kuma caama na (i n'a fɔ a fɔra Platon ni Xenophon fɛ) minu bɛ ban k'a sɔrɔ kuncɛ kuma ma sɔrɔ, walima sikasika b'a la, o ye sɔsɔli caaya Socrates ka dɔnniya la.
Socrates y'a yira ko mɔgɔsi mankan ni juguman ye, wa ni mɔgɔ min ye ko kɛ min maɲi tiɲɛ na, o ka kan ka kɛ dabɔnkamabaliya walima dɔnnbaliya ye, n'o tɛ, sɔnɲuman bɛɛ ye dɔnniya ye.
Jamanaden ɲuman ba Pericles tun senbɛ nin kalan kura in na wa Anaxagoras teri dɔ tun don, o bɛɛ n'a taa, a ka politiki sinaw tun b'a koniya ka tali kɛ jaabi kumaw la hakilijagabɔ dɔnnibagaw juguyala, a nana kɛ kojugu ye ka kow ɲɛɲini minu bɛ san kaba sanfɛ walima dugukolo duguma, o babuw jateleen tun don ala kotaw ye.
O bɛ n'a taa, Socrates de kelen kɛra mɔgɔ jalakilen ye nin waati fanga fɛ, a ɲangira, k'a bila si kaso la san 399 ka kɔn Yesu ɲɛ (ɲinini kɛ Socrates ka kiritikɛ kan).
Platon bɛ Socrates kɛ i n'a fɔ mɔgɔ kɛrɛnkɛrɛnnen min bɛ kuma a ka masalabolow kɔnɔ, a ka Platon taa sira (fɔcogo wɛrɛ la a taa sira kura) sigiju bɔra minna.
Cition Zeno ye Cynic taa sira jogow ta ka Stoic taa sira ɲɛfɔ.
Xenophon kɛrɛfɛ, Platon ye Socrates ka ɲɛnɛmaya kunafoniw n'a taa sira marabaga ba ye, wa a ma nɔgɔn k'u fila bɔ ɲɔgɔn na.
Hali n'a sɔrɔla hakilitigi ka maara makadi ka tɛmɛ sariya ka maara kan, hakilitigi tɛ se ka dɛmɛn kɛ nga a bɛ se ka kiri hakilintan fɛ, o la kɛnɛ kan, sariya ka maara de wajibilen don.
Dɔnni lasuru babuw fana tun bɛ Platon ka masalabolow kɔnɔn, u la fangama ba tun ye a ka sawuraw hakilina ye.
A ni hadamadenw bɔlen do ka tɛmɛ mɔgɔ minu dulonnen don kuluwo kɔnɔn kan, minu bɛ sumaw dama de lajɛ kokow la wa u tɛ diɲɛ ko wɛrɛ foyi kalama.
Ni o taamaden ninu donna kuluwo kɔnɔn tuguni, mɔgɔ minu bɛ kɔnɔnna la (n'u delilen don sumaw dama la) u ka dɔnniya ta to n'u bɛ da nin 'kɛnɛmana' in kumaw la.
Bertrand Russell, farajɛjamana hakilijagabɔ tariko dɔ (New York: Simon & Schuster, 1972).
A ye fanga jalaki min n'a walawalalen don Platon ka Bɛjɛfanga ni Sariyaw kɔnɔn, wa a bɛ sawuraw hakilina de kan i n'a fɔ "kumaden lakolon ni ɲangara kumakɔnɔmanw."
Antisthenes tun sɔnna Socrates ka yɛrɛ minɛ hakilina ma, a ye Platon jalaki k'a kɛ yɛrɛyirala ni yɛrɛboɲa na ye.
A tun sigira Megara Euclides fɛ, Socrates ka kalanden dɔ.
Pyrrhonism bɛ ataraxia (basigi lahalaya) sɔrɔli filɛ fɛɛrɛ ye walasa ka eudaimonia sɔrɔ n'o ye nisɔndiya lahalaya.
A ka jogo kalanw tun sigilen don "daamu ɲinini ni dimi kunasagoli".
Halisa u ka bolomafara sɛnsɛnnew bɛ sɔrɔ waati laban jaate dayiralenw kɔnɔ.
Nin sikasika waati in ka bɔ Platon taasira kɔrɔ la, kabɔ Arcesilaus la ka taa Larissa ka dɔnni la, o dɔnna i n'a fɔ kalanso kura, hali n'a sɔrɔla sɛbɛnni kɛla kɔrɔw ye tila yɔrɔ wɛrɛw fara a kan, i n'a fɔ camancɛ kalanso.
Tunmamin ni Pyrrho nɔnfɛ mɔgɔw ka laɲini tun ye ataraxia lasɔrɔli ye, Arcesilaus kɔfɛ sikasikana kalansow ma ataraxia jate i n'a fɔ laɲini yɛrɛ.
Byzantine maarabolo kɔnɔn Grèce jamana hakilinawa tun latangalen don ani k'un kalan, nga a ma mɛn silamɛya jɛnsɛnnen kɔ, kalifa Abbasid ye Grèce bolola sɛbɛnniw lajɛɛrɛli yamaruya ani ka bayɛlɛmalaw ta walasa k'u ka bonya sankɔrɔtan.
Camancɛ dɔnniya ye dɔnniya ye min tun bv yen kabini Camancɛ sanw na, a waati daminɛna k'a ta Rome jamana maarabolo binnen kɔfɛ san san 400w.
N'a bɔra Avicenna ni Averroes la, Camancɛ san hakilijagabɔlaw tun ma u yɛrɛ filɛ hakilaijagabɔ dɔnnibagaw ye fiyɛwu: u fɛ, hakilaijagabɔ dɔnnibagaw tun ye sɛbɛnnikɛla kɔrɔw ye diinɛ kelen tun tɛ minu na i n'a fɔ Platon ni Aristote.
Sɔsɔli kɛra fɛn min na kosɛbɛ o waati o tun ye limaniya ani sababu ye.
Tuma caamana sɔn kɛra a ma k'a daminɛna Augustine la (354–430) min ye waati kɔrɔ mɔgɔ yɛrɛ de ye, wa a banna ni kalansen minnu balola ka taa se san 1000 waatiw ma, sanfɛ camancɛ san daminɛ na.
Kɔfɛ waatiw la, minu nin dilendon Ala ma tun bɛ kunnasigibagaw ni egilisi mɔgɔw dege.
Aristote ka baara caamatun ma lakodɔn tilebinyanfanfɛ ni waati la.
Augustine jatelen don egilise faw la belebele ye.
San bakelen wɛrɛ o kɔfɛ, Latin Alako kalan walima a hakilijagabɔ baara tun ka dɔgɔ min m'a ka sɛbɛnni ta, walima k'a ka fangatigiya kofɔ.
A kɛra lasigiden ye san 510 Ostrogoths masajamana kan.
A ye walawalaliw sɛbɛn o baara ninu kan, ani Isagoge kan Porphyry fɛ (o ye walawalali ye suguyaw kan).
O waati la taabolow sɔsɔli caama ye fanga sɔrɔ, baabu i n'a fɔ Ala ye mɔgɔ dɔ dan kisili kama ka dɔ dan ɲangatali kama.
Yala jatigi ni Kirisa farikolo tɛmɛnnen ye kelen ye wa?
Nin waati in fana na dɛmɛ tun bɛ don kalan ko la.
Kɔfɛ, Fleury St. Abbo ka waati la (abbot 988–1004), abbey lakurayali kalanso ɲɛmɔgɔ, Fleury y'a jabɔ sanu san filana la.
San 1200 damninɛ kɛra Grèce jamana hakilijagabɔ dɔnni ka tannifilafili waati ye.
Norman Masakɛ baw ye dɔnni cɛw fara ɲɔgɔn kan ka bɔ Itali ani yɔrɔ wɛrɛw la kana u ka masa bulonw kɔnɔ i n'a fɔ k'u ka bonya yira.
Sanfɛ kalansow yiriwara Erɔpu dugubaw kɔnɔn nin waati la, wa egilisi kɔnɔn diinɛ ɲɛmɔgɔw sinamaw binna ka kɛlɛ politiki ko ni dɔnnibaga ɲɛmɔgɔya nɔfɛ nin Alaɲini so ninu kɔnɔn.
Dominique hakilijagabɔ lasigidenbaw tun ye Albertus Magnus ani (kɛrɛnkɛrɛnyala) Thomas Aquinas ye ni waati la, n'u ka Grèce tiɲɛ ɲɛɲinini sira ani kerecɛn dɔnni sɛnsɛnni kɛra sababu ye ka katoloki hakilijagabɔ dɔnni ɲɛfɔ.
Aquinas y'a yira cogomin Aristote ka hakilijagabɔ dɔnni fanba bɛ se ka labaara k'a sɔrɔ bin ma kɛ ɲɛfɔbaga Averroes ka "filiw" kan.
Juguman kunko: hakilijagabɔ dɔnnibaga kɔrɔw kumana juguman kɛcogo kan, nga kumamin ni sebaga, fɛn bɛɛ dɔnbaga, kanu Ala bɛ se ka danni kɛ juguman bɛ min kɔnɔn de ɲakanna camancɛ waati la.
Tiogowotiogo, kata siecli tan nani-la okouma, afaralin be mathematiki diaté ké kata philosophie labenin kata siran min beta nié science la sisan wati diona la.
Daminɛ waati la, sɛbɛnni kɛlaw i n'a fɔ Peter Abelard ye lakamuli dɔ kɛ tiɲɛ kɔrɔ baaraw kan (Aristote ka suguyaw, dalaminɛ Kan, ani Porphyry ka Isagoge).
(Segin kɛra kumaden 'dabɔnkama' kan Franz Brentano fɛ, o min tun bɛ fɛ k'a bila camancɛ waati minɛn kɔnɔn).
Fɔ cogo "hakilijagabɔ dɔnni bangeli kura" de tara tariku kalan ɲininikɛlaw fɛ ka kuma waati kan Erɔpu min bɛ san 1355 ni san 1650 cɛ (don ninu yɛlɛmana Erɔpu camancɛ n'a kɛɲɛka la ani yɔrɔ wɛrɛw i n'a fɔ Ameriki Espagne, Inde, Japon, ani siniwa jamana Erɔpu fanga tigiya waati).
Hakilina min y'a yira ko Aristotes ka baaraw tun nafa ka bon hakilijagabɔ dɔnni la o ma sanga sɔrɔ dɔnni bange kuraye waati la, a ka baara bayɛlɛmali kuraw, lagamuliw, ani dalaminɛ wɛrɛw ye sanga sɔrɔ, Latin kan ni kan wɛrɛ la.
A laban, min bɔlen don cogoya dɔ la sɔsɔli kuraw fɛ, bɛ dɔnnigaga dɔw fɛla ni dalaminɛw ɲumanw n'u juguamaw sɛgɛsɛgɛ.
Platon, n'a sinna ka dɔn masalabolo fila ni tila fɛ camancɛ sanw na, nana dɔn bayɛlɛmaliw caama fɛ Latin kan na san kɛmɛduuru wati Italy, ka sanga ba sɔrɔ kosɛbɛ a ka gafew dafalen bayɛlɛmali la Marsilio Ficino fɛ Florence san 1484.
Dɔnni bangeli kura dɔnnibaga bɛɛ ma tugu a ka misaliw kɔ fɛn bɛɛ la, nga Petrarch y'a seko kɛ a ka waati 'canon' la (diinɛ ntan ɲangaran tun jatelen don ko namaralen ye ani kojugu), fɛn don min fana kɛra hakilijagabɔ dɔnni kɔnɔn.
Tɔn wɛrɛw ka bɔ hakilijagabɔ dɔnni kɔrɔ la fana donna kura ye dɔnni jɛnsɛnenw na.
O lahala in nana fanga di bange kuraye dɔnni ma, i n'a fɔ hakilijagabɔla caama y'a fɔ ko Thomas ka tilacogoya ninu tun tɛ lakika ye, wa ko jogow jɔyɔrɔ tun ka bon kow kɛcogola.
I n'a fɔ a yera cogomin, u tun bɛ se ka na ni hakilijagabɔ dɔnni ye kumaɲɛdɔn dɔnni kaman cɔrɔ.
1416–1417, Leonardo Bruni, dɔnnibaga ba fɔlɔ a ka waati la ani Florence marabolo ɲɛmɔgɔ, ye Aristote ka jogo dɔnniw bayɛlɛma kuraye latin kan kɔrɔ cɛɲi n'a nɔgɔman na.
A danaya yɔrɔ tun ye ko hakilijagabɔ dɔnni tun ka kan ka bɔ kuma dibilen fɔli lahalaya kɔnɔn walasa mɔgɔ caama ka se k'a kalan.
Desiderius Erasmus, Néerlande jamana dɔnnibaga ba, ye Aristote ka Grèque kan gafe dɔ labɛn, wa minu bɛ ka hakilijagabɔ dɔnni ɲɛyira sanfɛ kalansow la tun b'a kɛ i n'a fɔ u bɛ Grèque kan dɔn.
A delila ka jɛya, o la, ko Itali kan tun ye kan fangama ye wa ko a tun bɛ se ka kɛ hakilijagabɔ sɔsɔliw kan ye, cɛsiri caama tara ka ɲɛsin o ma, kɛrɛnkɛrɛnyala k'a ta san 1540w la ka taga.
An b'a dɔn ko sɔsɔliw ka ɲɛsin yɛrɛmabila kokɛ ma ye sanga sɔrɔ (misalila, kumaɲɔgɔnya ba min tɛmɛna Erasmus ni Martin Luther cɛ), ko Espagne jamana hakilijagabɔlaw tun jatera ni yɛrɛwoloya miirina ye, o jɛ ka kuma kɛra sababu ye ka kalansira caama dayɛlɛ san bakelen ni kɛmɛduuru waati (yala o tun dakalen don wa walima a tun dakalen tɛ?).
An mankan ka ɲina k'o waati hakilijagabɔbagaw caama tun ye fɛnw tɔgɔdali hakilina dɛmɛbagaw ye, n'o tɛ, kerecɛnw, katolikiw ni porotesitanw ka lakurayaliw daminɛna, ani bangekuraye waati hakilijagabɔ dɔnni ye sanga sɔrɔ san bisaba kɛlɛ waati (1618–1648).
Kuma laban na, a kɛra waati fɛn o fɛn ye hakilijagabɔ tariku la bange kuraye hakilijagabɔdɔnni tun tɛ se ka jate i n'a fɔ dɔnni kurakura wa a tun tɛ se ka kɛ san kɛmɛ caaman sekinnka baara ye min kɛra mɔgɔw fɛ ka kɔn a waati ɲɛ.
Hakilijagabɔdɔnni kura ye dɔnni min kɛra waati kura kɔnɔ wa ko kuraw b'a kɔnɔ.
Kɛmɛsigi 17 ni 18 waatiw la hakilijagabɔ dɔnniw la kumabaw, dɔnni fɛsɛfɛsɛli, ani dɔnni lasuru tun tilalen don kulu ba saba ye.
Nga "Dɔnnijɛ ɲininikɛlaw," y'a yira ko dɔnni ka kan ka daminɛ ɲɛ ka yeli dɔnnina.
Thomas Hobbes ni Jean-Jacques Rousseau ye mɔgɔ ba wɛrɛw ye politiki hakilijagabɔ dɔnni kɔnɔn.
Kant ye dɔnni dɔ bila senka Alimaɲi kɛmesi tan ni kɔnɔntɔnna daminɛ la, a y'a daminɛ ni Alimaɲi hakili ka faamuya dɔnniya ye.
Karl Marx ye Hegel ka tariku hakiliojagabɔ dɔnni ni jogow dɔnnijɛ sira ta minu tun bɛ sanga na Angilɛ jamana kan, ka Hegel ka dɔnni yɛlɛma ka kɛ fɛn kelen lasuru cogo ya, ka dugukolow kɛ sigida dɔnnijɛ yiriwa yɔrɔ ye.
Arthur Schopenhaue ye hakili ka faamu dɔnni ta k'o kɛ kuncɛ kuma ye k'a yira ko diɲɛ tɛ foyi ye ni danayaw ni diyanakow tɛ, ka Aladanabaliya ni sikasika lafasa.
Descartes y'a ɲɛfɔ ko kalanso dɔnni minu tun bɛ danni lasuru kof kɔrɔ tun tɛ olu la walima galonw tun don.
A seko n'a damayira la a y'a ka dɔnniyaw bɛɛ bila kɛrɛfɛ, k'a pereperelatikɛ a bɛɛ fɛn min dɔn tiɲɛna.
O sabu la a y'a ka dɔnniya la kurakuraya.
Tumamin ni tariku bɛ dɔnni kɛnɛkanta lakodɔn, a ni dɔnnijɛ bɛ bɔ ɲɔgɔnna ni danaya ye k'a fɔ ko kunafoni minu bɛ sɔrɔ ɲɛ ka yeli la k'olu tɛ se faamu n'u tariku taabolow jate ma minɛ o min na filɛlikuntala jan bɛ kɛ.
I n'a fɔ nin dɔnnijɛ in ye fɔlɔfɔlɔ yɛ min bɛ filɛli kuntalajan kunnafoniw bila kirɛfɛ "ka kuma u yɛrɛ ye", k'a sɔrɔ sinama hakilinaw kɔdonnen don nin ma.
Fɔcogo wɛrɛ la: dɔnnijɛ i n'a fɔ dɔnni min bɛ taa ni dɔnni tɔw ye, k'u to ɲɔgɔn fɛ o bɛ kɛ sababu ye ka danfara don u ni hakilina wɛrɛw cɛ n'o ye waati laban dɔnni kɛnɛkantaw ye.
Dɔnni fɛsɛfɛsɛli kɔnɔn, hakili ka faamuya dɔnni bɛ kɛ i n'a fɔ sikasika dɔnni ka hakilina ta dɔn.
A baa gnèfô yôrô min miiriya ni kènèkanta bèse ka danfara, ani k'o waleya kènèkanta tiogoyala min bè wele kènèkan waleya kekouman.
Brian Leiter (2006) ka bôlôlô gafé gnè “fèsèfèsli” ani “ba kô n'a gnè” donniya.
Sisan waati koura dooniya ye tarikou ye faradiè diamana dooniya la min daminèna kèmèsi 20 waati ka fara donni yiriwali kan k'a do bala ani ba kô n'a gnè hakilijagabô donni walawalalen.
Allemagne kèra diamana fôloye min ye hakilidiagabô donni do bala.
Ka fara o kan, ka kôdon donnidiè caama ma minu kama a nana kè gafé gnènèmaw dilanyôrô ye, ani diabarani diabôw o min kôrô toun ye ka dônnidiè diama tchaya ani kadônnidiè diabiw lasé diama famba ma, baaraw dônnibaga diolenw fè ka gnèsin diama ma minou t'ou ka tagasira kônô o môgo toun dôgôyara.
A tilayôrô kelen wo kelen ye san yèlèma gnanadiè dô labin.
A ka baaraw tchaama tchè ma, dièkoulou de bè baarada gnèmôgôya tchaama gnèminè.
O yiriwali in toun ye waati koura touma ye ka fara Gottlob Frege ni Bertrand Russell ka baara kan n'u ye hakilidiagabô dônni fèèrè koura daminè min sèmènen toun do kan fèsèfèsèli la tignè kura tèmèsira fè (o de la a fôra ko "hakilidiagabô donni fèsèfèsèli").
Hakilidiagabô dônnibaga dôw, i n'a fô Richard Rorty ni Simon Glendinning, y'a fô ko nin "fèsèfèsèli–ba kô n'a gnè" tilali in ka diougou dônni fambè ma.
O kôfè, fèsèfèsèli ni ba kô n'a gnè dônnibagaw bè danfara ka bô kôfè dônnibagaw la n'ou ka nafa n'ou ka sira don môgô kôrô ye ou ka ladaw la.
Hali ni danfara ba bè fèsèfèsèli ni ba kô n'a gnè dônni hakilinaw tchè Kant ka waati tèmènen kô, ba kô n'a gnè dônni fana famounen do cogoya wèrèr la walasa Kant kôfè dônnibagaw walima woulikadiô dièkoulouw ka don a kônon minu nafa ka bon ba kô n'a gnè hakilidiagabô dônni ma nga a ma bon fèsèfèsèli hakilidigabô dônni ma.
O la ba kô n'a gnè hakilidiagabô dônni bè taga tarikou dônni kan, fèsèfèsèli hakilidiagabô dônni bè hakilidiagabô dônni minè i n'a fô kounko dogolen, minu bè se ka fèsèfèsè k'a sôrô se ma kè a tarikou lasourouw ma.
Diinè kalanso baw ye sanga sôrô waati dô la Common Era daminè ni Gupta Masadiamana tchè.
O diinè ni hakilidiagabô ladaw toun daladièlen do Indou jamana diinè kôrô.
Faradièjamana donnibagaw bè Indou jamana diinè minè i n'a fô Indou jamana seko ni donko an'a ladaw sinsinnen ye ka farale gnongon kan, ni lili tchaama b'a la nga daminè baga t'a la.
Indou jamana donnibagaw ye donni fèsèfèsèli fèèrè dô ani tignè sira yiriwa (pramana) ani ka gnininikè babuw i n'a fô dignè sogolo tchogo (danni lasourou, Brahman-Atman, Sunyata-Anatta) kan, donni sira gnouman (donni fèsèfèsèli, Pramanas), jogo sira (dambé) ani babou wèrèw.
Yiriwali minu kèra kôfè o ye Tantra ni Iran‑silamèya tagasiraw.
Nyāya bè son Pramanas naani de ma ladala i n'a fô danaya fèèrè walasa ka donni sôrô – Pratyakṣa (yeli), Anumāṇa (sègèsègèli), Upamāṇa (sangali ni minètchogokelen) ani Śabda (koumaden, waati tèmènen walima bi sereyali danaba donnibagaw).
Ni hakilidiagabô donni in ko dignè bè se ka dôgôya ka kè paramāṇu ye (misikalazarati), o minu tè se ka tignè (anitya), ou tè se ka tila, wa diangna kèrènkèrènen t'ou la, n'ou bè wele “fitininiw” (aṇu).
Kôfè Vaiśeṣikas (Śrīdhara ni Udayana ni Śivāditya) ye sèèrè wèrè fara a kan abhava (dan‑bali).
K'a sababou ou ka sèbèni kalan ni ou ka bayèlèmali ye, Mīmāṃsā fana ye kan hakilidiagabô donni dôw yiriwa minu ye sira don Indou jamana kalansow kôrô.
Fèn minu bè Jain ka hakilidiagabô danfara o dôw ye filankafoya, danfèn galontiguiya ni kôdonni Ala ma, badabada dignè min ma dan, fariya dabilali, tignè gnèda tchaama hakilina, ani hakilina min bè nin ka yèrèmabila kofô.
A fana welela ko hakilidiagabô donni yèrèmabila a ka misalila min b' yira ko tignè t'a kelenna wa gnèda tchaama b' la wa a n'a ka nganiya ka hakilidiagabô donni sinamaw bè kè kelenye.
Cārvāka hakilidigabô donnibagaw i n'a fô Brihaspati tun bè o waati hakilidiagabô donni kalanso wèrèw dialaki kosèbè.
Hakilidiagabô donni lada beleba do Tibet ani Asie Diamana kôrônseleke diamanaw la i n'a fô Lanka ni Burma.
Kôfè Bouddha hakilidiagabô donni ladaw ye hakili donni dibilen dow yiriwa minu welela 'Abhidharma'.
O lada in sen donna fènna min welela "donni fèsèfèsèli kuma" Inde hakilidiagabô donni na.
Buddhist ka waati koura bayèlèmaliw kônô Anagarika Dharmapala b'ola (1864–1933) Amérique môgô tuubilen Henry Steel Olcott, Chine donni lakourayali donnibagawou Taixu (1890–1947) ni Yin Shun (1906–2005), Zen scholar D.T. Suzuki, ni Tibet ka Gendün Chöphel (1903–1951).
Anthropologie ye hadamadenya donnidiè kalanni ye, i n'a fô jogo, hadamaden dan tiogo kalan, sekow ni donkow ani siguidaw, waati tèmènen hadamadenw ni bi taw.
Hadamaden dan tiogo ni farikolo jô tiogo bè hadamadenw farikolo lamon tiogo kalan.
Jèkoulou tchaama toun siguira minu gnèsinnen toun do hadamadenya donnidiè kalanni ma nga ou ma mèn si la.
Waati min ni dionya dabilala France san 1848, Société bilala
Ou fè, Charles Darwin ka laseli danfènw ka Danni Kan kèra a daminè ou toun sikasikalen do fèn wo fènna k'o bèè lawouli.
Ban kèra a ma o yôrôbè k'a do siguida donnidièw kônô.
A gnèfô tiogo kèra sisan "hadamaden bakourouba kalanni, k'o diaté a bèè ye, a walawalaliw la, wa a ni danfèn tôw tchè".
A ye hadamaden zèmèn kouma so gnèdon, o min welela bi ko Broca's area a taalen kôfè.
Gafé fila laban forobayara ou dilan fa fatoulen kô.
Ay'a yira ko sangalignôgôma kounafoniw ka kan ka kè donni kènèkanta ye, minou faralagnôgôka sègèsègèli kôfè.
Waitz toun ye Anglais jamana siya donnibagaw hakili minè.
France siguida lassiguidenw toun bè yen, nga Broka toun tè yen.
Edward y'a yèrè jaté siya kalan donnibaga ye, o yôrôni bè, ka kè hadamandenya donnidiè kalanbaga ye.
Min toun tè sanga tôw ma o toun ye Berlin hadamadenya donnidiè kalan, siya kalan, ani gnètarikou ye (1869) n'a siguira Rudolph Virchow fè, ka d'a ka kèlè kan ka taa Darwin lafasabagaw diougouya la.
Donnibaga famba toun bè nin dièkoulou ninou kanou la.
Hadamadenya donnidiè kalan waleyali, Hadamadenya donnidiè kalan labaarali ani fèèrè ka koungo kèrènkèrènnenw gnènèbô, o sera, misali la, môgô soutouralenw yeli toun bè se ka kè sababou ye ka dougoudioukôrô kow gnègnibagaw ka donnidiè labaara walasa ka koutiè donni sigui.
O ye sanga ba sôrô Etas-Unis, ka bô Boas ka gnèfôliw la kèmèsi tan ni kônontnon siyawoloma diougouyala, Margaret Mead ka soronalidon ka tchè ni mousso kè kelenye ani tchè ni moussoya yèrèmabila fè, ka gnèsin sisan walifasomaratilé kô degou jalakiliw ani seko ni donkow sôkôgnôgônna yiriwali ma.
Anglais diamana ani Commonwealth diamanaw kan, Anglais diamana sigguida hadamaden donnidiè kalan ka ladaw toun bè fè ka kènèminè.
Seko ni don ko hadamaden donnidiè kalan ye sira tchaama sangagnôgônma kalan ye min na môgôw bè faamouya sôrô dignè taabolo la ou kèrèfè, k'a sôrô siguida hadamaden donnidiè kalan ye hadamden kelenkelenaw ni koulouw kalan ye.
Danfara guèlen foyi tè ou ni gnongon tchè, wa ou bè gnakami gnongon na kosèbè.
Toumadôwla o hakilina ni siya ko taasira bè bèn gnôgôn ma.
Filèli kountaladian donni ye fèèrèw ye siguida ni seko ni don ko hadamaden donnidiè kalan na.
Diègnongonya ni siguida kalan dièkoulou ye siguida hadamadenw tchè kalan seko ni donko nin ma yôrô dô ye, i n'a fô Diègnondonya bè dignè fan bèè fè.
Siya ko fana bè donnidiè ni siguida hokoumou jaté nafama ba yé.
Siya fôlisen kalan bè se ka labaara sira tchaama fè, i n'a fô kalan, politiki, hadamadenw tchè seko ni donko a n'a nonkan taw.
Hadamadenw tchè sôrôbosonni bè to, a tchaama na, sinsinnen falenfalen kan.
Nin yôrô ninu fôlôfôlô bè sinsin "ka kon yèrètagnini gnè" siguidaw kan minu bè tougou "kabila" taabolow kô.
Mouna nin baara minu bè ka yiriwa bè gninè tarikou ni kalan minu bè bô ou kônô kô?
Diègnongonya la dou fila bè yen.
Môgôw ni gnogon tchè donni bè baara kè toumadôw la ni moussow lafasabagaw ye faradiè diamana ladaw la, n'ou ka donniya n'ou ka taabolo ni Europe, Amerique, ani yôrôwèrè faradiè mousso lafasa dièkoulouw ka donniya bè danfara ka bô gnogonna.
Môgôw ni gnogon tchè politiki donni yiriwala i n'a fô donniya min sinsinnen do siguida fèèrèw kan marabolo tè minu kônô, yiriwali koura dô daminèna k'a ta san 1960 waatiw la, wa hali sisan a bè ka yiriwa: hadamadenw ni gnogon tchè donnibagaw y'a daminè ka siguida taabolo "guèlèma" dôw kalan maarabolow bè min kônô, sariyaw ani sougouw donna siya ko kalan ni a lamini fènw fèsèfèsèli la.
Filana, Môgôw ni gnogon tchè donnibagaw y'a daminè ka maarabolow n'ou gnèmôgôsow yiriwa donnidonni (ani politiki dakata n'a dakabali gnèmôgôsow ni gnogon tchè kow).
Touma dôla abè bila hadamadenw ni gnogon tchè sekonidonko fè, touma dôla abè diaté i n'a fô seko ni donko minè.
Siyaw ka tarikou donni kalan fana de do min bè sekè a bè yen bi waalima a tè yen.
Sigida taabolow faradièdiamana kan walima fantan "diamanaw" (o min ni hadamadenw ni gnogon tchè donnibagaw) y'ou sinsin o kan o kèra sababou ye donnibaga wèrèw y'ou wasa do "yôrô wèrè seko ni doni donnibagabaw la'" minu ka taabolo souroun ou ta la.
A le ye taasira ye min ni dôwèrèw gnakaminna, i n'a fô hadamadenw ni gnongon tchè donni, siyako,kènèyako, hakili donni ko, wuturunèri ni bakanw lasakoyôrô.
Ale ye kalan ye ka gnèsin môgô kôrôlenw ma, i n'a fô a banguéra fossil hominid donniya la tiogomin i n'a fô kolo kôrô ni sennonw.
San 1989, Europe dièkoulou dô ani Amérique gnininikèlaw hadamadew ni gnongon tchè donni sira kan olu ye Europe siguida hadamaden ni gnongon tchè gnènèbô dièkoulou dô sigui (EASA) min kèra Euope hadamaden ni gnongon tchè gnènèbô dièkoulou diolen do.
O dela a bè fô ko seko dô tè se kiri ni dôwèrè dambé n'a hakilinaw ye, nga ou yèrè ka taabolow de bè se ka ou fèsèfèsè ou ni min ka kan k'o da oula.
Franz Boas banna Amérique sendonni ma dignèkèkèbafôlô la, wa kèlè tèmènen kô a ye lasséli dô kè ani ka Amerique dougoudioukôrô ko donnibagaw gnangui koun min ou y'ou to donni birifini kôrô ka Mexique diamana sôgôbèsôgôbè.
O waati kelen na, David H. Price ka baara Amérique hadamadenw ni gnongon tchè donni kan kèlèsoumalen waati a ye walalali kè hadamadenw ni gnongon tchè donnibaga tchaama ka gnèta baaraw ni ou ka filiw la ka bô ou ka baara la ka gnèsin faragnongonkan hakilinaw ma.
Kouma tchaama fôra walasa ka kèlè gnangui tiogoya bèè la o latèmèna Amérique hadamadenw tchèla gnènèbôli dièkoulou (AAA) ka sanyèlèma gnongonye la.
Anglais diamana n'a nonkan diamanaw ka siguida hadamadenw tchèla gnènèbôdièkoulou (ASA) ye gnininikèla dôw ka baara diaté ko diougou ye.
Hadamadenw tchèla donni danfara dô ye a ka lahalaya ye ka taa danfè kelenbantchiya ma wa a bè i n'a fô a bè donnidiè gninini sira taama.
Olu ni gnongon tchèla, min bè se ka filè dougouolo kan, ani min ye lahalayaw fililèli kountaladianw ye o nafa ka bon halisa hadamadenw tchèla donni la, ani seko ni donko, gnènèmaya ni doudioukôrô ko kalan.
Hadamaden dan tiogo n'a farikolo diô tiogo kalan, hadamaden soumaniw, bônna misaliw, danni kounafoniw daladièlen do ani k'a forobaya i n'a fô gafé.
Seko ni donko tilatilaiw dôwèrè ye bolofènw danfara ye, i n'a fô Olduwan walima Mousterian walima Levalloisian ye dougoudioukôrô ko gnègninibagaw dèmè ani ka famouya di hadamadenw tchèla donnibagaw hadamadenw ka tèmènenw kan.
Seko ni donko bè diogo labèn siguida kônô, a bè diogo taasira yira, fini don tiogo, koumatiogo, ani tamasiyèn, min bè kè missali ye môgôw ma.
Bololabaarakèlaw ka baara b'o la ka fara donkili, don, ladaw, diinè, ani fèèrèsiraw yiriwali i n'a fô minan labaaratiogo, tobili, soutouraso, ani finiw.
Sekoni donko yiriwali fana tara ka danfara do siguidaw taabolo gnouman ni hadamadenw kètiogo tchè.
Seko ni donko tchaayaa bè fèn dilanni tchaama ni kounnafoni tchaaya yira ka gnèsin dignè ma o min ye sanga sôrô kèmèsi mouganna.
Siguida donni kônô bonya le kônô, seko ni donko kèli sôrô sira ye b'a yira ko seko ni donko tamasignèn bèbô hadamadenw yèrè ka gnènèmaya taabolo la, i n'a fô hadamadenw bè fèèrè sôrô ka balo, wa seko ni donko sinsinnen don hadamdew farikolo sigui tiogow kan.
O la, seko ni donko donni gnongonna o bè kè sababou ye ka sigui nôkôya ani gnongon ka taabolo bongnani dignè kônô.
San 1986, hakilidiagabô donnibaga Edward S. Casey ye y'a sèbèn ko "seko ni donko koumaden kôrô toun ye 'yôrô tôgô dalen tiamantiè Anglais kan na, wa a koumaden kelen in bè taa fo Latin kan colere la, ka sigui gnongon fè, ka dianto gnongonna, fo ka se, Ala bato ni cultus ma, 'Bato, kèrènkèrènyala diinè ta.'
O la "seko ni donko" ni "gnè yèlè" danfara yirala ni sèbènikèla ninu fè, hali n'a y'a sôrô a fô kosèbè.
O seko in woulila ni diogo koura ye môgôw la san 50,000 gnongon wa a jatélen do hadamadenw dama de ta ye.
Rein Raud, ye Umberto Eco,Pierre Bourdieu ni Jeffrey C. Alexander ka donni lataga gnè, a ye seko ni donko falen tchogoya dô fô min siguilen do lagniniw ni gnèfôliw kan, min fèsèfèsèlen do n'a bè bèn siguida kofôlen ka tagamasérélen ma.
Ka seko ni donko tiogoya falen kôrô ye ka siguida hakilina dio koura ye.
Siguida bènbaliya ni fèèrèsira yiriwali bè se ka yèlèmaw do siguida kônô ni taabolow falenni ni tchogoya kouraw tali ye, ani ka bèèdiè wale kèli do bala.
Lamini lahalaya fana bèse ka fara a sababouw kan.
Kèlè walima nafolo nônfè gnongondan bè seka fignè bila fèèrè yiriwasiraw walima siguida gnèta la.
Missalila, faradièdiamana balognongonna sira ani doumouni sougouya bè môgô bila kounfa na ani ka gnakangnakan ka taa siniwaw ma komi siniwadiamana y'a ka sôrôbosonni sira dayèlè dignèn bèè ye diago sira kan kèmèsi mougan nan. "
A y'a yira ko nin bènbaliya in ma bô gnogon faamoubaliya la, nga a bôra miiri timinandiya sôrôbaliya la ka.
Ka fara o kan, Herder ye Bildung koulou dô kofô: "Herder fè, Bildung toun ye donniyaw ye minnu tagamasignè kelén kofô, ani dakan kélén, môgôw ye."
Nin hakilidiagabô kalanso in fè, siya koulou fèn wo fèn bè ye danfara bè o ka dignè yetchogo ni tôw ta tchè.
A y'a fô ko hadamadenw bèè ka sigidaw donnidiè sangali gnogon ma ka kan k'a yira ko yetaw danfara bèè siguilen don fèn kelenw kan.
"dignè taabolo kèrènkèrènnen, o kèra faso kelen ye wo, waati kelen walima koulou kelen ye."
Fô tchogo wèrè la, "sekoni don ko hakilina" min ye Europe yiriwa kèmèsi 18nan waati ani 19nan daminè y'a yira ko Europe siguidaw tè kelen ye.
Nin hakilina in na, an bè se ka diamanaw ni marabolow tilan minu gnè yèlèlen do ka tèmè minu kan ani dôw dambé sinsinnen do ka tèmè dôw kan.
Kèmèsi 19nan dialakili wèrè ye, Rousseau fè, sonna a ni sanfè dambé tiguiw ni dougouma taw danfara ma, nga a y 'a yira ko sanfè dambétiguiw ka fangatiguiya n'ou ka kodon bèka môgô tôw yiriwa n'ou ka bèn do bôkô la.
San 1870 hadamadenw tchè gnininikèla Edward Tylor (1832–1917) ye sanfè ni dougouma dambétiguiya hakilina labaara ka diinè ka sansôrô kofô.
Siguida kalan gnègninibaga Simmel (1858–1918) fè, seko ni don ye "môgô kalanni siguida taabolow la min siguira lawale la."
Seko ni donko tiguintaya bè i n'a fô hakilintaya môgôw fè ou ka seko ni donko, taabolow, limaniyaw, sariyaw, jogow, kanw, dièkoulouw, ani maarabolow, k'a sôrô Seko ni donko tiguiya hakilitighuiya ye ka taa sow ni minènw ma môgôw ye minu dilan.
Siguida seko ni donko kalan ya ola "fèn koura dilan" Anglais fô diamanaw kan i n'a fô "seko ni donko waati" 1960 waatiw, min donna dignè kow gnininibagaw ni waati koura siguida donni la.
Seko ni donko" kèra donni nafamaba ye kabi o waati siguida kalan bolofara tchaama sira fè, donni djè sira b'ola i n'a fô siguida siguitchogo ni môgôw ni gnogon tchè fèsèfèsèli.
Ou ye doumouni ni farifoni i n'a fô o ni sôrôta ni gnogon tchèla, o min y'a to ou ye kabilaw ni gnogon tchè sidon ani sôrôta labèn tchogo.
Kab'o waati a ni Stuart Hall ka taabolo donna gnogonna, n'a kèra Hoggart Marabaga ye.
O waleyaw y'a to don môgôw bè fèn kèrènkrènnen faamou tchogomin, (i n'a fô ka diabarani ladiè ani ka doumouni kè) seko ni donko yiralen dô la.
Ka diabarani ladiè walassa ka môgôw ka tarikou taabolo don toun man kan ka kè seko ni don yèrè ye k'a sôrô diabarani sougouya ma don, o min ka kan ka sougando seko ni donko hokoumou kônô; o la, kalandenw n'ou teriw ka téléladiè kalan djiginnen kô walassa k'a "bèn ou ma" hali n'a sôrôla diagoya tè môgô kan ka o waleya in kè.
Seko ni donko" a gnininikèlaw fè ladalakobaw dama seko ni donko kônô (fèèrè ka siguida kônô môgôw mara) ani seko ni donko min bè sanga la, don wo don taabolo kôrô n'a waleyaw fana b'a kônô.
Anglais diamana ni Etas-Unis gnininikèlaw ye seko ni donko kalanw danfara gnini k'a yiriwa san 1970 ban waatiw la.
Yetaw danfara Amriki ni anglaisw tchè baana.
Marx ka diinè donniya sinsinbéré toun ye fènw kôrô fôli ye.
Haakilina wèrè seko ni donkokalan kan, i n'a fô moussow lafasali kalan ani Ameriki yiriwa sira kouraw, olou yôrômadjanyanan nin hakilina in na.
Seko ni donko hakilidiabôbagaw y'a ladiè ka gninini kè farisitchè ni seko ni donko, ani ka diabilikè n'a sôrô hadamaden hakili ni seko nidonko bè gnogon gnè sira la.
Bolo wèrè kan, donnikèla dôw y'a ladiè ka môgôw taabolo ni seko ni donko danfara ka bô gnogon na.
Missalila, môgô minou, môgô min lamon na seko ni donkodô tchèla olou tè lamon ni hakilina kelen ye.
Hague bènkan seko donkolakana ni la marifa kèlè ladjèrèli senfè ani UNESCO benkan bè fèèrè gnini seko ni donkotchaama lakanani la.
Dignè sariya kônô, Dignè ton ba ni INESIKO ye sariya guèlènw bila o kama.
Gnèsinkèlendo min kama ye yèrèladonko danfara ma, o kama seko ni donko tagamaséré ye lagnini yèrè ye.
San yèlèma gnanadiè ye gnanadiè ye bè kè siguida fè min sinsinnen do o siguida taabolo dôw kan a n'a ka diinè ni seko ni donkow.
Diinè ni ladala gnanadiè kèrèfè, sènè lassourou nafama ba dô bè yen.
San yèlèma gnadièw bè kè walassa ka siguida koungo dô gnènèbô, kèrènkèrènya ka alaw, alamoussomaw walima hakili sanouma fo k'ou barikada: olou bè wélé ko ladala gnadadièw.
Grèce ni Rome kôrô kônô, san yèlèma gnanadièw i n'a fô Saturnalia toun bè talikè siguida labèn tchogo ni politiki taabolow ka fara diinè kan.
Tchamatchè Anglais la, "festival dai" diinè lafiya waati ye.
Koumaden "feast" ye bènkan kouma ye min bè foroba doumikè labènnen kan kabini san kèmè tchaama.
Lafiyawaati gnanadiè nafamabaw diinè la i n'a fô Nowèli, Rosh Hashanah, Diwali, seli ntchini ni seliba bè san seliw kofô.
Fôlo gnanadiè missaliya dô ye min labèn Egypt Pharaohon Ramesses III fè k'a sebaya yira Lybie kaw kan.
Gnanadiè sougouya tchaama bè dignè kônô wa diamana tchaama bè gnanadiè nafamabaw kè walima ladaw ni seko ni donko baaraw ye.
Egypt kôrô gnanadièw toun bè se ka kè diinè walima politiki ta ye.
Sed gnanadiè missali la, ye Egypt pharahon dô ka fanga san bissaba gnanadiè kè ola san saba wo saba (walima naani signè dô la) o kôfè.
Keretchinw ka diinè kalandiriye kônô, gnanadiè ba fila debè yen, n'ou donna ni matigui bangueli gnanadiè (Nowèli) ani kounouni gnanadiè (Paki), nga gnanadiè manganiw bè kè diinè karamôkôw tôgôla keretchin diamana tilan bèè kan.
Boudissiw ka diinè gnanadiè, i n'a fô Esala Perahera bè kè Sri Lanka ni Thailand.
Filimou gnanadiè min bè kè ni filimou tchaama faralen ye gnogon kan, wa o bè kè signè kelen san kônô.
Minfèn minni gnanadiè kèrènkèrènnen fana bè kè, i n'a fô Oktoberfest Alimagni dôlô kama.
Egypt kôrô siguilen toun dji ka sooni kan Nile River fè, sonni tchogoya dô, min bè dougoukolo gnouman di sènè kama.
Apatanis ka Dree Festival ka bô Arunachal Pradesh dougou manga dô la Subansiri o bè san wo sn joulouye kalo tile 4 fo 7 ka seli walassa souman gnouma ka sôrô.
Lafiya waati ye donbye min bilalen do lada walima sariya fè min na diamana foroba baaraw kèrènkèrènyala diago baaraw ni ekôliw bè gnoguiri.
Lafiya waati bè dankari baara la ka se hakè min ma o siguilen do sariya fè, ladaw, baara sougouya walima môgô sougandilenw.
Siguida koura tchaama kônô, ola, lafiya waatiw bè môgôw la ninsondiya ka tèmè dogokoun laban lafiya walima baaraw.
Lahalaya dow la, lafiya waati ka kan ka bila bèè fè.
A kè tchogo koura in na yôrô bèè n'a ta kètchogo do.
Missalila, Monkey Day bè gnènèmaya desembourou kalo tile 14, International Talk Like a Pirate Day bè kè sètembourou kalo tile 19, ani Blasphemy Day ta ye sètembourou kalo tile 30 ye.
San wo san Jehovah's Witnesses bè "Tssibila ka taa Yesou ka saya ma", nga a tè diinè gnanadiè wèrè lagnènèmaya o tchogo la i n'a fô Paki, Nowèli walioma san yèlèma.
Ka fara o kan Ahmadi Muslims bè Promised Messiah Day gnènèmaya, Promised Reformer Day, ani Khilafat Day, diatelen tè lafiya waati ye i n'a fô tchaama dalen b'a la tchogomin.
Clete, Norse, ani Neopagan gnanadièw bè san taabolo kountilena minè.
Dougoudjoukô kow gninikèlaw bè hadamaden kolo sigui tchogo, bana kôrôbaw gnègninini, ni dougoudjoukô ko kalan do gnogon na, ani k'a tôw seko ni donko ni saya hokoumou diaté minè.
Hakili donni yiriwali ye hakili donni kalan siguitchogo ye ka bô waati koura yiriwali taabolola.
Hadamaden ka lamini kalan ye diogo soumani k'a bèn kalan ye (bakan balo, den sôrôtchogo, farikolo fanw lamon tchogo) ka bô yiriwa ni lamini taa siraw la (behavioral ecology ladiè).
Fôlô haadamadenw tchè kalan ye kalan ye min hadamaden na tchogo gnèfô, kèrènkèrènyala hadamaden bô gnogonfè danfèn tô minu nè yen walassa ka kolow don tchogow ni djogow yèlèma tchogow diatéminè ou bonnaw fè, ka fara yôrôw kan minu na hadamden ka yiriwa sôrôla.
A tôgô yèrè ye kourakoura de ye, n'a kèra 'hadamaden fari sigui tchogo kalan' san kèmè tchaama kônô, a waleyabaga dôw fè minu bè ka a koumaden in fô hali sisan.
Sèbènnikèla dôw, a ladiè dougouma, ye sira in seguen hali ka tèmè a donnidiè yèrè kan.
O nana kè fèèrè kèrènkèrènnen ye min kama gnininikèlaw ye hakilidiagabô kè Ala ka danni kan san 2,000 o kôfè.
A ye sèbènikè gnèda kècigo fana kan; hakilina min bora Hippocratiki kan sèbèninw kono.
San 1900 kono; faransi mogo buruju jininaw; Paul Broca(1824-1880) tun ye gnèmaa ye; gnèsin ne kundo kunkolo bara hakègninin kan kasoro ladala Alimagni; Rudolfu Virchow(1821-1902) tun ye gnèm ka baara fanga bognanna sigida ani mogo farila bana kan.
A ye yèlèmani kè kabo siyawoloma kalankan ka bèrèben mogo ka tagnè kalan kan; ka mabo danfara kèla kata gnèta kow gninin.
Siya ye mogo jèkulu farane gnogon kan sigida dola walima tabolo gnuman min farifansiyale do sigida fè.
Donni kuraw bè mogo siya filè inafo sigida dilane; karadante min be di sigida siraya sunw labatoli konon.
Hali bi dow ba fo; mogow cèman; mogo siya tè fen ba kofo sabula mogow bè bebo buruju kelen dela; homo sapiens sapiens.
AfrikidiSidi la; a jamanadenw ka togosenbèn Aciti; 1950 sonna tubabu; farafin ani siyawèrèw; indikan farala u kan o kofè.
Ameriki diamana ka barasu Census ye hakilinan bilakè nka ka bo a man ko mogo wèrè ti fara Muwagnè Orian ani Afrikidinoori mogow kan Etazini kono. Census san 2020; gnogon samasama kèrè walima ka tubabuw to u damana walima ka siyawoloma kè.
Ka siyawoloma dantiè sigi tuma dow la be i na fo ko siya do ka fisa ni do ye; i na fo Ameriki kono san 1900 maa minuw burujuw tun ye faranfinw ye tun be mabo tubabu dièkulula, min kunye "dieman ye".
Davidi Reich ka kuma la, "tumamin siya be seka kè sigida maaw hakilina ko ye; danfaraw buruju kola baa jira ko sisan sigida maaw hakilina siyakow la ye tien ye."
Fanwèrèw fe siyawolama sigidaw konon sigidadenw bese ka mara ko kèlenw; ladalakow ani kumakan kelen na.
Sigida wari soro tiogow; kafara siya ladjètiogow kan; ye toro tiaman de nati maasiyaw la minun tè dala sigida kono.
Siyawoloma nanani toro tiaman ye; kafara dionya ani siyalatunu kan.
Sabula sigidadow la siya do ka fara gnongon ka kèrèfè o gèrèle do kosobè yèrèmaboli sigidala; sigida donnikèlaw ka kalanw minw be boli maaw kan ku ka seba ani setanya yira; siya be se ka yèlèman do o kalan la.
Misali la; san 2018. John Hartigan; Jr. kumana siya min timinikadi ladala ko la; nga a ma genetici ko kè kèrèfen ko ye.
O tiogola hakilina siyaya kan an ka bi famuyala bora ko kèlenw sèkèsèkèli la a ni dugukolo minè senfè min kera sababu ye ka Eropukanw a ni maawèrèw ka niogon ye sabati; a ni farafanciya hakilina donni sorola o senfè.
Ladala hakilinako dow sirilebe farikolo danfara la mogow ni niogon tiè sigida konon hakili fanfè; diogo fanfeè a ni maa niouman diogo.
Carl Linnaeus ka san 1735 fèrèfèsya dièkulula; a le de nanani kunko kono fenw marali ye bagan filè yorola; ka mogow bolomafara homo sapiens sapiens siya tiaman la eropu; asi; ameriki ani afer; kelen o kelen sirile tè nisondia la; djélisiri la; nisongoya la; dusubo la a ni kètiogo yèrèla.
Blumenbach fèna ya yira ko ka yetiogo yèlèman kabo dièkulu do la kata dièkulu belebele wèrèla a ya fo "dunuya fando be bo dola nogoyala ka ta do wèrè la; ko a dan ti se ka yira u ni niogon tiè".
Kuma dunne kèra ko djékulu dow be se ka bo mogow munun te bo yoro kelen ka fara niogonkan kofè; nga o kalan be se ka danfara bo burujuw siya la min kèra sababu ye ka dièkulu fara niongon ka.
Kalan kuraw ladala ko kan a ni dugudenw farikètiogo ladonnen tè kosobè siya kola; o ka son segikura kèra gnininikèlaw ka diabiiw sorolekan maa farikolo yèlèma tiogo kan.
Kalan dow hadamaden fari yèlèma tiogo kan ya yira maa ninfinw kelennan bila le tè dugukolo kan; a ni u farikè tiogola danfaraw ka dogo kosobè niimanfen tow tièma.
Andrèseni ye farikolo tiogola nani suguya saba de yira siini siini tè kelen ye maa ninfinw ni gnongon tiè Luigi Cavalli-Sforza ya lakodon ka fo dunuya maaw bè buruju bè soro o na siran in fè (p. 661).
Marki; Tanpletoni a ni Cavalli-Sforza bè sonna ma ka fo maa siya tè sè ka kèrènkèren ya a kètiogo dron fè.
Misali la; boyan ma segi ka kè farafinw ma; Braci ya sèben: fo bi; farikolo kulèri diateminènen do kosobè kaa ta Eropu tilebin yanfan ka ta mediterani baji labanna fo ka ta Nili Afriki konon.
A ya fo kafarakan ko kumaden Siya be se ka fo ka danfara kè "siya wolomaw na" ani "siya ya yèrè la".
La surugna la; Livingisitoni a ni Dobizihansiki sonna ko farikolo danfaraw be maaw ni gnongon tiè; u sonna fana ko ka siya ya ta ka maaw tilan sigida kono; a ni siya ya bi kè tiogo min; o lu bè bennen do sigida sigikafo ma.
I na fo kogninina Leonardi a ni Fatimah Linda Jacksoni ya yira, "”siya tiaman jagami be fili do sigida kelen mogow fèsèfèsèla i na fo nu tun bè ye siya kelen ye".
San 20th tilantiè la kognininikèla Wiliyamu C. Boyd siya kofo i na fo: "danfara ban be dugumogo a ni dugumogo wèrèw tiè laguèliw kofè.
Ka fara o kan; kogninina Stefani Molnari ya hakilina fo ko maa minun tè tiogoya kelen ye kan faragnogon ka de be nani siya tiaman koye min be siya ya yèrè kè ko nagasiliye.
Joanna Muntin a ni Neil Risch sonna ko watimin maa nasuguya be son ka bo yèlèma tiogo la tonw kono; o kuma foli teliya sabula fen min be mogow ni gnon tie famuya ma soro a ko dow la hali sisan.
A nasugu min bè mana tina kè gnuman ye; nga o ti baara keli bali na ye walima ka be se ka mako gnè."
Nin sonne bè duguden ton saba de ma min tilannen do dugukolo baw kan(Eropu; Afrikin ani Asi).
Kogninikèlaw i na fo C. Loring Brace; mirikèlaw Jonatani Kaplani a ni Rasmusi Wintèri; a ni bunadamaden kètiogo kalankèla Jozefo Gravesi; ya fo danfara be seka kè farikolo ani a kononna fenw na min be ben dièkuluw ma "Siyaw bangu", o ye tien ye fanbèfè.
Wèisi a ni fullertoni ya seben ko ni icilandikaw dron tala i na fo misali; Mayaw a ni Mariosw; u saba be fara gnogon ka o la a be se ka fo mogo tow Maori. Icilandi a ni Mayan ye niagamiw ye.
Ka fara o kan; Diabi faralenw gnogon kan genetiki donni na ba yira walima maa do be fè ka tilaniw ye( fari fan tilan a ni u togo seben) walima a gnèta( fari fanw fèrèfensiya ka da minè fan mafamaw la).
Kow tabolo ladjèli a ni diateminin kèrèf a ni a bi tooro lase minkè ni "siya", ka tugu Alimankèlè filana na; gnètafagan a ni sigida donnikèlaw tuban hakilinaw siya kokan kalama walisa ka siyawoloma; apartayidi; dionya a ni siya latunu.
Crègi Venter a ni Fransisi Collinsi jamana kènèyaso baara kelado kumana ko ka cariti dilan min bè maaw farikono kow jira san 2000.
Nin te donni sosobali ye.
Kogninina Istefani Palmie ya fo ko siya "te foye sigida je ko"; walima Katya Gibel Mevorach ka kumana ko o ye, "kumasen min be bila kumasen wèrè no na", "hadamaden ka fen dilane min danfara sariya tè fanbèfè walima sariya sigine nga min ye danfara diateminen."
Yennon; maa jèda tun te danfara yira fèn ye siriya fè; i na fo a sariya tun bè Ameriki jamana na togomin.
Nin gnogon be bila u kelen kelen na i na fo kuma siya tow; a ni a ti to a kelenna bilala.
New Jersey: Prentice Hall Inc; san 1984.
Eropuka ka diatela; ko kèlenw "siya" ko kan nana ni a ka kunko a nofè.
Siya ya bosun dale be hadamaden danfara farisoko yoro "siya", hakilina in sosole de jèkulu kèrènkènen fè.
Etazini mogo tiaman mun buka karidantite fère i na fo farafin Amerikika min Eropu bokolow dobula; watima mogo tiaman bu yère ye i na fo Eropu-Amerikika dow fènè bokolo do be soro Afriki walima Amerindinen.
Sariyaw min biikè o siyaw do ye falena san 1900 laban na.
Amerindienw be ka diate halisisan kèmèsarala "Indien joli no fè" ( a be wele joli hakè).
Nin sariya tun ba fo ko siya minun diera gnogon fè nga na yera ko a bokolo ye Afriki ye tun minènedo i na fo farafin.
Kumaden "Hispaniki" min be siya jira yera san 1900 konon a benna ni baji tiguè jamana min nun be èsipagni kan fo Ameriki Latini na walasa ka ta Etazini.
Sababu saba ; jamana min tièsirile do kalan ko la; kèwale min bi sariya bato yira a ni si; a soroka ka fo u be dioyoroba la diabiw danfarali la.
San 2007 kono; Ann Morning ye min ka tia ni biologi a ni antropologi kela 40 gniniga; a ya soro bèbaliya ba bi u ni gnongon tiè siyakola; minun sonna an minun banna ka fanga ba te gnogon ka.
Watiminna a be se ka hakilina gnumanw ye fan fila bè la; fen min bi banyeren ye yira "fan ba yèrè be bo sigida politiki kunda nga fan si fè donni tè".
Diabi la Gilli ka kuma na; donnkèlaba C. Loring Brace bilogi antropologi kunda ya fo ko sababu min ba to maa minw ka donni dunne tè a ni biologi antropologi donnikèlaw ba fo maa bokolo be se ka yira duguko sanfè alani farikolokonon fenw tilani dugukokan; o tè siya ko yira.
Kènèkan antropologi sebenw ba fo siya ya tun be foo san 1978 kono; watimi u ya daminè ka fo siya ko ten.
Feburuyekalo san 2001, Pediatrics seben kèlaw a ni Adolescent Medecine ya gnini "gafe sèbènkèlaw fè u ka na siya ko diansan sabula donni site gnifolikè o la."
Morning (san 2008) ye tiamantiè kalan gafew ladjè san 1958 ka ta 2002 a ya soro u kuma tiogo siya ya kan bolendo a ni kèmèsarala 35 dron be kuma siya ka san 1983 ka ta 1992 kono o ya soro kèmèsarala 92 de tun ba kè.
Bakurubala; siya ya bora kènèkan ko la ka ta farikolo yèlèmani a ni a gnèta ko kono.
A ya seben "a gnumanna; maa bese ka fo biologi a ni antropology farale do hakilina kow ka siya ya kan."
Kènèya sabatila gninina 33 minw te bo yoro kelenna gninigala san 2008 kalan senfè.
Sigida kalankèla tiaman ye u kara baara bèrèben ameriki farafinw kan; na bi fo u ma negro o watila; u ya fo ko farafinw bè faradjè duguma.
A ka sira tun dalɛn do kossobe Al-Khwarizmi ka baara ke cogo kan.
Oni a ta be la, fan do fe kadratiki sawura be ka adamine ka to ka sikana don a faranfasiya la ka sabu ke fili damadani ye, tumamina feresira min ka surun a la be ka tagagne.
Nimeriki gwere gnogon na feresiraw tun bey, u tun be wele ko prostafayeresiz, min tun be sira suruniw di baara miniw be waagati jan ta teme cogo kan inafo sigiyoromali ani ka setigiyaw ani liliw ta.
Jatibo aligoritimiw walasa ka jaabiw soro ye kalo aligebri nimeriki fan ba do ye, ani a joyoro ba de be ingeneriya, fizikiw, shimi, enformatiki, ani sorosiraw.
Walasa ka feresiraw soro siratige bakuruba la inafo integers ka dafeta gnogona, ka soro aligebri labencogo werew la, kecogo werew tun walawala la, kalo ekasion laje dafeta fe.
Nin be a to wector espasi ka kan ani a ka tewori be lajelen (walima bakuruba la, gobiw) be se ka labaara.
O sisitemu nasugu donin do inafo sisitemu min pereperelatige ma don.
Sisitemu filanan ka feresira ye kelen pe de ye, togotigiyala sirajuru fila nunu gnogon kunbe yoro.
Ni ekasion fila nunu jelen do feresira kelen na.
Ekasion sisitemu min gnumafe fanw ye sirajuruw ye miniw tugulen te gnogona kolo ka gelen tumabe.
O be ekasion sisitemuw do di ani ekasion kelen do be min je ni min gnemadon do be min je.
Suguya 3: Ka do were ka scaleri camen fara safa kelen kan.
Misalila, sistɛmu simtriki sonsira matriksi kerekerelenb be min na be se ka gnenebo signe fila teliyala ni Coleski ka walawalali ye.
Sira wɛrɛ min ni sira tɔw tɛ kɛlɛn yɛ halidɔni bɛ to ka ta tuma do la sisitemu belebaw kama, min be son ka waagati jan ta walima, ferekene.
O be wolo iteratiwe kilasi fɛɛrɛsiraw la.
Jatikalan kononana, seri ye, a be inafo kuma, fin caman fara ƞogon kan ka tugu ŋogon ko jateminɛni cogofoli, kelen kelen, cayahake daminɛnan kerekerelen do kan.
Ka fara u carilen kan fanbe jatikalan kononana, seri banbaliw be labaara kosobe fana cayahake kalan dowerew la inafo fizikiw, oridinateri kalan, statistiki kalanw, ani nafolo labaara kalanw.
Zeno ka Achilles ni korokara ka nin n'dale be nin hakilijagabo jate banbali lahaliya ŋɛfo: Achilles ye i da korokara ko bolila, n'ga a be kun korokara ka dakun na tuma mina boli damine la, o ye a soro korokara sera dakun filananan; a be taga se o dakun filanan ma tumamina, korokara be dakun sabananna, ani ten ka to ka taga.
Nin kuma ta yira ka fo ko jate be ben 2 de ma (hali ni oyasoro o do), n'ga a be a yira ko a cayalen ye 2 ye.
Kekafile walasa ka konwergensi dakeŋɛ be talike Weierstrass ka M-dakeŋɛ, Abel ka konwergensi dakɛŋɛ kekafile, Dini ka kekafile, ani Cauchy kriterion.
Konwergency dakɛgnɛlen do kononan fɛnmisɛniw dow kan miniw datugulɛn do ni ka tila ka u sɔgɔ tun (kuma surunyala, a tonindo ŋɔgɔn kan) konwergensi fɛɛn koorinin kononanan: kadɔnkafɔ, a konwergensi dakɛŋɛlɛn dɔ tɔnŋogɔnkan jekulu dow kan.
Hilbert–Poinkare ka sɛri yɛ pisansi sɛri lakɔdɔnin yɛ min bɛ labaara walasa ka alizɛburu tigɛgɛli kalan.
San 17 sigiyɔrɔma kɛmɛ kononana, James Gregory ye baarake sisitɛmu dafabali kononanan sɛri banbaliw kan ani a ye Maclaurin seri caman gansi.
Cauchy (1821) ya gwɛlɛya kɔ kɔnwergensi kan ka tɛmɛ sɛgɛsɛgɛli gwɛlɛnw fɛ; a ye ayira kɔ ni seri fila ye kɔnwergent ye jagɔya tɛ u ka dilalifɛn ka kɛ kɛlɛn yɛ, ani bilasirali duma lɔnya bɔra alɛ dɛ la.
Sɔmabilitɛ fɛɛrɛsira bɛ inafo ka dankun do ta ka di sɛri diwergent jekulu fan do ma min bɛ kɔnwɛrgɛnsi kɔrɔ lakika lawɛrɛ ka ŋɛ.
Indou jamana kalandɛw tun be baara kɛ ni forma factori ye kabini san 12 sigiyɔrɔma kɛmɛ tuma.
Lɔyɔrɔ kaanw kɔnɔnana, rɛkirisiwi ɲafɔli bɛ labɛn kudayi walasa ka rɛkirisiwi lɔyɔrɔw sɔn.
Labolisira dɔrɛw (inafo ɔrdinatɛri lɔzisiyɛli inafo ɔrdinatɛri porogaramuw) bɛ sɛ ka walɛri bɛlɛbɛlɛbaw mɔmɔ tumadɔwla.
Ni yɛ ani sipɛrifakitɔriyɛli ka pikɔwɛri ɲafɔli sanga ɲogona, sipɛrifakitɔriyɛli sɛna bɛ to ka sumaya.
Ka kuma ni a yɛrɛ yɛ, fakitɔriyɛli sira nɔgɔma fɔiy tɛiy; sɔmuw faraɲɔgɔkan laban tɛiy, dilanlifɛn, daliluw, ɛkisipɔnansiali lɔyɔrɔw, walima lɔgaritimiw bɛ labɔli kɛ walasa ka Kuma; n'ga fɔrimili zenerali dɔ bɛ sɛ ka lasɔrɔ fakitɔriyɛliw kama ni baara kɛra ni mininw yɛ inafo intɛgaraliw ani limitiw miniw bɔra jatibow la.
Anw tun yɛ intɛgrali miniw kuma kɛ ka tɛmɛ bɛ talikɛ transandantali lɔyɔrɔ la; n'ga gama lɔyɔrɔ fana bɔra intɛgraliw alizɛburu yɛrɛyɛrɛ lɔyɔrɔw dɛ la.
Ni limitiw tali yɛ, rasionali dilanlifɛn fakitɔri caman banbali bɛ miniw nan bɛ sɛ ka jatɛminɛ gama daɲɛ lɔyɔrɔ fana nan.
A ka kokɛninw, ka a ta a tɔgo ma min tun sɛbɛna Philip J. Davis fɛ kibaru dɔ la min tun yɛ san 1963 Chauvenet jɔnjɔn lase a ma, bɛ yiriwali bɛlɛbɛlɛbaw caman dɛ miiri jatibow konona kabini san 18 sigiyɔrɔma kɛmɛ.
Yani u ka fɔ k'u bɛ kɔkɔrɔbɔ kɛrɛkɛrɛnin dɔ ɲini fɔrmili kɛlɛn kɛlɛn na bɛ yɛ, a tun bɛ son ka ɲɛ ni metɔdi zɛnɛrali dɔ tun sɔrɔ la min bɛ gama lɔyɔrɔ ɲanɔto.
O bɛɛ na taa, a bolɛn tɛ a fɛ ko gama bɛ lɔyɔrɔ gwansan wɛrɛ fɔiy wasa.
Bohr-Mollerup ka tɛorɛmu nafa ka bɔn ka sabukɛ a ka nogɔn kɔsɔ ka logaritimu ka konvɛkisitɛ seereya fɔrmiliw miniw bɛ ka labaara walasa ka gama lɔyɔrɔ ɲafɔ kɛlɛnkɛlɛn na bɛ yɛ.
Komi ɔridinatɛri kuranlamaw bilala bɔlɔkan furakisɛw dilanli kama san 1950 san kɛmɛ tɛmɛnɛw kɔnɔnana, furakisɛkɔrɔ caman gama ka lɔyɔrɔ sɔgɔlɔnin tun carila walasa ka labolikɛ, ka fara a kan furakisɛ min bɛ bɛn desimal 12 tigitigi yɔrɔw dɛ la ka bɔ birɔ nasinal.
Lɔni kɔnɔnanna, fɔrimili yɛ sira tilɛnɛn yɛ walasa ka kunafɔni ɲɛfɔ ni tagamaseere yɛ, inafɔ a bɛ tɔ ka kɛ cɔgɔmina jatibɔ fɔrimili kɔnɔnana walima simi fɔrimili kɔnɔnana.
Jatibo kɔnɔnana, a ka can ala fɔrimili bɛ hakili jigin kɛ ɲanɔta dɔ la min bɛ ka ta jatibo kumasɛn dɔ la ka taga a bila dɔ wɛrɛ la bɔ minw cɛla min yanga ka bɔn yɛ jatibo tɛɔrɛmuw yɛ.
Nin dansigi, halini a yanga ma bɔn fɔrimili kuntala nɔgɔma kɔnɔnana, a bɛ a yira kɔ jatibo bɛ sɛ ka fɔrimiliw labaara jɔna miniw ka bɔn ani a sogolonin kɔjugu.
Missali la, H2O yɛ ji ka simi fɔrimili yɛ, min bɛ a fɛrɛfansia ka fɔ kɔ mɔlekil kɛlɛn o kɛlɛn labɛnin dɔ ni hidɔrɔgɛn fila (H) atɔmisi ani okisizɛni kɛlɛn (O) atɔm.
Fɔrimili ampirikiliw kɔnɔnana, nin bɛnhakɛ nunu bɛ daminɛ ni ɛlɛman kile dɔ dɛ yɛ ani a bɛ ɛlɛman wɛrɛ ka atɔmu hakɛya dɛ ladɔn kɔmpund kɔnɔ-inafɔ ɛlɛman kile ka seereyasɛbɛ.
Kɔmpundu ionik suguw dɔw, dun, tɛ sɛ ka sɛbɛn inafɔ fɔrimili ampiriki jatidenw bɛlajɛlɛn drɔn bɛ min na.
Nin fɔrimili nunu suguya caman dɛ bɛiy, hali fɔrimili mɔlɛkilariw bɛ a la ani fɔrimili lasuruyalɛnw.
Lɔyɔrɔw tun yɛ ka kuma ni a yɛrɛ yɛrɛ yɛ hakilijagabɔ yɛ hakɛya min bɛ yɛlɛma yɛlɛma bɛ siri hakɛya wɛrɛ kan cogo minna.
Nin "graph" ɲafɔli bɛ minan fila dɛ kɔfɔ.
Ni tuma minna siratigɛ ani siratigɛkankɔrɔma sigi tun labɛnɛn dɔ ni jatidɛnw yɛ, nin filanin kɛlɛn o kɛlɛn bɛ sɛ ka miiri ka filɛ inafɔ Cartesian ka dasigi kafolɛn dɔ sankurun la.
Tuma ni tuma, a bɛ sɛ ka ɲanɔto ni lɔyɔrɔ yɛ, n'ga o bɛ dɛlina lɔyɔrɔ min bɛ inafo fɔladegi dɔgɔ.
Sɛrɛ be bɛ sɛ ka kɛ ɲɛgɛn ka siratigɛkankɔrɔsigi yɛ, kamasɔrɔ, hukumu dɔw kɔnɔnana, tumadɔ la livuru kɔrɔw kɔnɔnana, lɔyɔrɔ siratigɛkankɔrɔsigi yɛ kɛrɛkɛrɛ yala jatidɛn sɛbɛmaw walima miniw sogolonin dɔ sɛrɛ yɛ.
Foroba misali wɛrɛ yɛ lɔyɔrɔ ka filimako yɛ.
Dalilu sɛriw bɛ sɛ ka labaara ka lɔyɔrɔw ɲafɔ siratigɛ kan u bɛ kɔnwɛrgɛ minna.
O Kɔ, dalilu sɛriw bɛ sɛ ka labaara ka lɔyɔrɔ ka siratigɛ lawɛrɛ.
O fandɔw bɛ sɛ ka bɛnkola dɔ labɛn min bɛ lɔyɔrɔ bisigiya (fandɔw).
Nin yɛ kanɔnikal ka fakitɔzasiɔn yɛ .
O wagati la, wariyabili yɛrɛ yɛrɛ ka lɔyɔrɔ walɛri yɛrɛ yɛrɛ dɔrɔn dɛ tun jatɛlɛn dɔ, ani lɔyɔrɔw bɛ tun jatilɛn dɔ kɔ u munakilɛn.
Lɔyɔrɔw bɛ labaara sisan jatibo bɔlɔfaraw fan bɛ lajɛlɛn na.
Nin yɛ trigɔnɔmɛtirik inwersi lɔyɔrɔw ɲafɔlɛndɔ cogomina yɛ trigɔnɔmɛtiriki lɔyɔrɔw kumasɛnw kɔnɔnana, yɔrɔ minna trigɔnɔmɛtiriki lɔyɔrɔw tɛ bɔ u cogoya la.
Lɔyɔrɔ walɛri-cama hakilina nafa bɛ famu kɔsɔbɛ ni jatɛminɛ labɔli la lɔyɔrɔw sogolonin cogo kan, kɛrɛkɛrɛyala lɔyɔrɔ analitikiw.
O lɔyɔrɔ nasugu bɛ wɛlɛ kɔ lɔyɔrɔ yankan kunbaba.
Lɔyɔrɔ porogaramuli yɛ paradigimi porogaramuli yɛ min ka baara yɛ ka porogaramu labɛn ni siburutiniw dɔrɔn yɛ min ka tagabolo bɛ inafo jatibo lɔyɔrɔw yɛ.
Ni abɔra ɔrdinatɛri kaan kumasɛn na, "lɔyɔrɔ" dɛ tayɛ jatibo kɔrɔ ɔrdinatɛri kalan na dari kɛlɛn bɛ min na.
Daɲɛw bɛ labaara ni tagabolow dow yɛ, (dakɛɲɛ, sumaya, ani bayɛlɛmali), miniw yɛ tɛɔri ka akisiomuw yɛ ani u bɛ sɛ bayɛlima inafo ɔridinatɛri tagabolow.
Nikolas Chuquet yɛ baara kɛ ni notation ekisiponansiyɛli sawura dɔ yɛ san 15 sigirɔyɔma kɛmɛ kɔnɔnana, min tilala ka labaara kɔfɛ tun Henricus Grammateus and Michael Stifel fɛ san 16 sigiyɔrɔma kɛmɛ kɔnɔnana.
O la, u bɛ tɔ ka polinɔmiliyaliw sɛbɛn, missali la, inafo .
A jabi bɛ kɛ jatiden ɲuma yɛrɛ yɛ tumabɛ, ani u ka danfaraw ani ɲasumaw miniw jirala sanfɛ walasa ka ɛkisiponantiw ka cɛn ka mɛ ani nin ɲafɔliw ɛkisiponant yɛrɛ kama.
Ni lɔyɔrɔ ka kan ni dɛlina jabu yɛ radikandiw sɔnsira yɛrɛ kama.
Nin yɛ jatibo jɛkulu deniw tɛori daminɛ yɔrɔ yɛ.
Anw bɛ sɛ fana ka N sigiyɔrɔ falɛn ni jatida n yɛ walasa ka Vn sɔrɔ, halinɔyasɔrɔ hali ni dansiginin kɛrɛkɛrɛ nɛ ma surandi min labɛna ni dansiginin n yɛ, min ɲafɔra izɔmɔrfizim drɔn kan.
Nikolas Burbaki, ka jatibo ɛlɛmanw, tɛɔri sɛrɛw, Springer-Verlag, 2004, III.§3.5.
Itɛrating tɛtrasiɔn bɛ wolo baarakɛcogo wɛrɛ la, o ni a ɲɔgɔnnaw, labɛni dɔ min tɔgɔ tun yɛ hipɛrɔpɛrasiɔn.
Sigiden waleyalɛn kɔnɔnana, ɛkisipɔnansiyɛli lɔyɔrɔw suguya cɛ min kɔno tumabɛ yɛlɛmali ka taga wariyabulu dafanin bɛ bɛnhakɛ yɛlɛma ɲɔgɔna di (o kɔrɔ yɛ, kɛmɛsarada bɛ yɛle walima a bɛ jigin) wariyabulu kɔlɛ kɔnɔnana.
Ni lɔyɔrɔ tigiya bɛ wolo ɛkisiponansiyɛli ka bɔɲa walima ka fɔsɔn.
O cogoya kɛlɛn na, onto ka kɔmpɔzisiɔn (sirjɛkitiwi) lɔyɔrɔ bɛ onto tumabɛ.
O kofɛ mɔgɔ bɛ sɛ ka bayɛlimaliw sɛniw bisigi dɔrɔkɔnin ɲɔgɔn fɛ, inafo .
Nin nɔtasiɔn altɛrnatiwi tun bɛ wɛlɛ kɔ nɔtasiɔn positifikisi.
Sɛrɛ suguyaw lɔyɔrɔw bɛ miniw na inafo mɔrfizimis yɛ a suguya lakika yɛrɛ yɛ.
Misali la, dɛsibɛli (dB) yɛ a kelen yɛ min bɛ labaara ka kolasegisɛbɛ ɲafɔ inafo lɔgaritimiw, caman na dalilu ani amplitidi (min kanɲɛ daga yɛ fɔrɔba misali yɛ).
U bɛ dɛmɛ kɛ ka fɔli furancɛw kolasegisɛbɛw lakali, ka u kunbɔ fɔrimili sawuraw la ni jatiden fɔlɔw dani yɛ walima fakitɔriyɛliw ɲɔgɔn, suguyadɔw lalɔnniya pisikɔfizikiw kɔnɔnana, ani u bɛ sɛ ka dɛmɛ kɛ fɔransiki ka danikɛ kɔnɔnana.
Kɔnɔnana nɔkanda yɛ 4 yɛ, min yɛ 1430 jatiden hakɛya yɛ.
Yani Napier ka inwansiɔn cɛ, fɛɛrɛ wɛrɛw tun bɛiy miniw ka labaara cogo ni a taw bɛ yɛ kɛlɛn, inafo porositafayɛrɛsiz walima ɲafɛtaga tabaliw labaarali; min lawɛrɛ la kɔsɔbɛ Jost Bürgi san 1600 wagati laminiw la.
Ka kuma ni jatiden yɛ min bɛ sawura caman kɔfɔ yɛ aliziɔn ŋɛɲɛ yɛ fɔrɔba logaritimi kama, ani Archimedes tun kumana a kan inafo “jatiden kulusigi”.
O fɛɛrɛsira suguw bɛ wɛlɛ ko porostafayɛrɛsiz.
Misali la, nautilisi fara fan kɛlɛn o fan kɛlɛn yɛ i na fɔ a ɲɔgɔna wɛrɛ ta ladɛgɛ yɛ, min tigɛtigɛlɛn dɔ ni fakitɛri dɔ yɛ.
Logaritimiw fana sirɛlɛn do yɛrɛ-ji la.
A bɛ labaara ka wɔltazi ɲematununɛn hakɛya dɔn tagamasiɲɛ kuranma yɛlɛmali tuma, walasa ka akustiki kɔnɔ fɔli dalilu hakɛya lakali, ani yɛlɛn kunuli opitiki ani ɛsipɛkitɔmɛtiri hukumu kɔnɔnana.
A ka can a la pH 3 ɲɔgɔna dɛ bɛ vinɛgiri bɔlɔ.
Nin "sariyabolo ni", o bɛɛ na taa, ka ciɲɛmayɔrɔ ka dɔgɔn ka tɛmɛ suguya kurakura nunu kan, inafo Stewens ka dalilu sariyabolo.)
Ni tuma minna didili nɔrmali bɛ logaritimi ka kunfɛ sugandi wariyabili bɔlɔ, a bɛ fɔ kɔ didili nɔrmali jamanjan ba dɔ bɛ wariyabili bɔlɔ.
O suguya ni ɲɔgona kama, lɔyɔrɔ min ka kan bɛ sɛmɛ sigiden kɛlɛn ɲɔgɔna dɛ kan min kan ka jatiminɛ.
O cogoya kɛlɛn na, aligɔritimi min bɛ wɔlɔmali kɛ ni ɲagamili yɛ bɛ lisi dɔ wɔlɔma min ma wɔlɔma ni tilali yɛ tilancɛ fila ani ka u wɔlɔma fɔlɔ sani ka u ka jabiw ɲagami.
Lyapunow ka ɲɛfɔliw bɛ baarakɛ ni logaritimiw yɛ walasa ka dɔ fara sisitɛmu dinamiki dɔ ka kawɔtisiti degere hakeya kan.
Siɛrɛpinsɛki ka gɛrɛnsaba (min jaa tara) bɛ sɛ ka datugu ni a yɛrɛ ladɛgɛ saba wɛrɛ yɛ, min kɛlɛn o kɛlɛn gɛrɛw bɛ a bɔɲa lakiika hakɛya bɔ.
Misali wɛrɛ yɛ p-adiki logaritimi yɛ, p-adiki ɛkisipɔnansiyali ka lɔyɔrɔ fandɔni.
Ɛkisipɔnansiasiɔn ka labɛni bɛ sɛ ka tiimɛ ka ɲɛ, n'ga logaritimi dɔgɔlɛn bɛ filɛ komi min ka jatibo ka gɛlɛn kɔjugu jɛkulu dɔw la.
Sɔsɔlisira jatiden setilandaw kuma bɛ sɛ ka kɛ jatiden sogoloninw bili kɔnɔnana.
Indou jamana kɔrɔ kɔnɔnana, tɛorikali lɔni ani selekenaani ni setilanda ani sawuraw waleyali na ma dɔgɔya tun ni Sulba Sutras bɛ yɛ kɔrɔya kɛlɛn, min tun loonlɛn dɔ san 800-500 BC (a bɛ sɛ ka kɛ tuma jan yani o cɛ).
Jīm sɛbɛden bɔnindɔ sisan setilanda cogoya fɛ.
A bɛ gɛrɛnbɔ dansiginin kɔsɛpiti sɛbɛ dɔ dɛ ɲafɔ min bɛ labaara porobabilitɛ tɛɔri ani ɛsitatisikiw kɔnɔnana.
Setilanda sɛbɛnnikɛnan bɛ jufa kɔnɔ jatimansin bɛ la.
Wagati gɛlɛya walasa ka setilanda jatibo ni n jatiden faranfasiyalɛn yɛ bɛ bɛn min jiidi la n-jatiden fila dɛ ma.
Hilbert ka siratigɛw yɛ siratigɛ mugan ni saba dɛ yɛ jatibo kɔnɔnana miniw gansira Alimaɲi jatibo karamɔgɔ fɛ David Hilbert san 1900 kɔnɔnana.
Siratigɛ wɛrɛw kɔsɔn, inafo 5 na, kɔlɔnbagaw bɛ dɛli ka bɛn landala fɔladegi kɛlɛn kan, ani bɛnkan dɔ sɔn kɛra fɔladegi min kan tun diira, n'ga masuruyan siratigɛ wɛrɛw miniw ma ɲɛnɛbɔ dɔw fana bɛiy.
Siratigɛ fila dɛ bɛiy miniw ta tɛ u ma ɲɛnɛbɔ drɔn yɛ n'ga a bɛ sɛ ka kɛ u tɛ sɛ ka ɲɛnɛbɔ fiyɛw bi tile dansigininw fɛ.
Siratigɛ mugan ni kɛlɛn tow bɛ yɛ jantɔli ba sɔrɔ, ani wagati jan kɔfɛ san mugan sigirɔma kɛmɛ kɔnɔnana ka baara kɛ nin siratigɛ nunu kan tun jatilɛn dɔ inafo min ka nafa ka bon kɔjugu.
Hilbert balɔla san 12 Kurt Gödel ka tɛorɛmu gansilɛn kɔfɛ, n'ga a bolɛn tɛ a fɛ ko ayɛ jabi lakɔdɔnin fɔiy sɛbɛn Gödel ka baara kan.
Ka a ka hakilinan kumaɲɔgɔya min bɛ a fɔ kɔ fɛɛrɛ kan ka sɔrɔ jatibo siratigɛ la, Hilbert bɛ a yamaruya kɔ walasa a ka sɛ ka kɛ kɔ fɛɛrɛ bɛ sɛ ka kɛ seere yɛ kɔ siratigɛ lakika yɛ sebali yɛ.
U la fɔlɔ tun seereyala Bernard Dwork fɛ; seereya min danfara ka jan fila fɔlɔ nunu naan, wia ℓ-adic kɔhɔmɔlɔgy, tun dira Alexander Grothendieck fɛ.
O bɛ na taa, Wɛil ka bisigili tun bɛ, u bɔlɔkɔrɔ, a ka can a la inafo Hilbert kɛlɛn ka siratigɛ, ani Weil ma dɛli ka fara u kan inafo jatibo bɛ ka porogaramuw.
Erdős tun bɛ to ka ladiyali kɛ ni wari yɛ tumadɔw la; ladiyali bɔɲa hakɛ tun sɛmɛnin bɛ gwɛlɛya min yɛra siratigɛ la.
Ka bo'ala fɔrɔba kunafɔni di bɔlɔ, dɛ fakitɔ san 21 sigiyɔrɔma kɛmɛ Hilbert ka analogi siratigɛw yɛ Millennium Prize wɔlɔwila ka lisi yɛ siratige surandilɛn yɛ san 2000 kɔnɔnana Clay ka jatibo julɔn kɔnɔnana.
Riemann ka miiriya bɛ sɛbɛni kunbɔ a ka lahaliya kama Hilbert ka siratige lisi sanfɛ, Smale ka lisi, Millennium Prize ka siratige lisi, ani hali Weil ka bisigayaliw, a ka kɛnɛsumakalan lahaliya kɔnɔnana.
San 1931, 1936 3 nan Ni anw yɛ polyhedara fila ta miniw boɲa bɛ yɛ kɛlɛn yɛ, yalila a bɛ sɛ ka kɛ kɔ ka a fɔlɔ tigɛtigɛ ka kɛ polyhedarali misɛmani caman yɛ miniw nun farala ɲɔgɔn kan bɛ filana sɔrɔhakɛ bɔ wa?
— 12 nan ka Koronɛkɛr-Wɛbɛr ka tɛorɛm lawɛrɛ Abɛlian ka rasiɔnali jatiden lawɛrɛli kan kataga amanakɛ jatiden finfin jubaju kɛnɛ kan.
San 1959 15 nan Rigorous Schubert ka ɛnimɛratiwɛ jatibo jusiginan.
1927 18 nan (a) yalila polihedɔrɔn dɔ bɛiy wa min bɛ sɔn anisohedaral tilanin sigiyɔrɔma saba dɔrɔn dɛ la wa? (b) kulukutu tunin ɲɔgɔnkan jumɛ dɛ bugunin dɔ kɔjugu?
Jatiden yɛ jatibo nintanfɛn dɔ yɛ min bɛ labaara walasa ka jatita, ka hakɛsuma, ani ka tɔgɔla.
Ka ta dugumakɔlɔ bɛlajɛlɛn kan, jatiden kunkɛlɛn nu bɛ sɛ ka bisigiya ni tagamaseerew yɛ; misali la, "5" yɛ nimɛrali yɛ min bɛ jatiden duru bisigiya.
Jatikalanw ni jatidenw yɛ bɛ kɛ ni jatikalan baarakɛcogow dɛ yɛ, dɛli ka baara bɛ kɛ ni miniw yɛ ulu yɛ farali, dɔbɔli, sigiyɔrɔman, tilanni, ani seko mayirali.
Gilsdorf, Thomas E. Datigɛli Kɔrɔlɛnsira Jatibo la: Ni kititigɛ kalanw yɛ Otomiyɛz ani Inkas kɔnɔnana, John Wiley & Sons, Fewiriyekalo tile 24, san 2012.Restivo, S. ka Jatibo sosiyete ani tariku kɔnɔnana, Springɛr Siyansi & Bizinesi Mediya, Nowamburukalo tile 30, san 1992.
San 19 sigirɔyɔma kɛmɛ kɔnɔnana, jatibo kalanbaw yɛ a daminɛ ka hakilafɛn suguya caman lawɛrɛ miniw bɛ jatidenw sawuraw dɔw dii, ani miniw bɛ sɛ ka jati inafo ka kɔnsɛpɛti lawɛrɛ.
Lɔyɔrɔ walɛri kɔnsɛpiti tɛ sisitɛmu dɛ powɛntazi la (Inafo bi tile dafabali notasiɔn), min bɛ dan kɛ a ka jatiden caman bisigiya la.
Brahbamupta ka Brāhmasphuṭasiddhānta dɛ yɛ livuru fɔlɔ yɛ min yɛ fu ko kuma fɔ ka ka jati jatiden, kabini kɛ o kera Brahbamupta bɛ jati tumabɛ kɔ a fɔlɔ dɛ yɛ fu kɔnsɛpiti kɔ kuma fɔ.
O jolisira cɔgɔya kɛlɛn na, Pāṇini (San 5 sigiyɔrɔma kɛmɛ BC) tun yɛ baara kɛ ni fu (fu) operatɛri yɛ Ashtadhyayi kɔnɔnana, alizɛburu sariyasun misali fɔlɔ fɔlɔ dɔ Sanskrit kaan (Pingala fɛna lajɛ).
San 130 AD tuma, Ptolemy, Hipparchus ni Babyloniyɛnw tun yɛ min kɔnɔnasuruku tun bɛ tɔ ka baara kɛ ni tagamaseereya dɔ yɛ fu kama (kɔri fitini dɔ ni sanfɛ cii jamanjan dɔ) sɛkisazɛsimali sisitɛmu nimɛrali kɔnɔnana ni ɔtɛ ka baara kɛ ni Greeki numɛrali siginindenw yɛ.
Diophantus ka rɛfɛrɛnci tɛmɛninw masala tun kɛra ka fɛrɛfansiyan Indou jamana jatikalan karamɔgɔ Brāhmasphuṭasiddhānta fɛ san 628, min tun bɛ baara kɛ ni jatiden bansiraw yɛ ka kadaratiki fɔrimili kititigɛsira sawura zɛnɛrali bɔ, min bɛ ka labaara hali bi tile.
O wagati kɛlɛn na, Chinwa jamana mɔgɔw tun bɛ ka jatiden bansiraw dɔw yira ni selekefurancɛci tiiri jaa bɔli yɛ ka tɛmɛ ɲumanfɛbɔlɔ min tilan si tɛ fu yɛ ka nimɛrali jatiden sɔnsira min bɛ bɛn.
Greeki Classikali ani Indou jamana jatikalan karamɔgɔw yɛ rasiɔnali jatidenw ka tɛori kɛ kalanijɛ yɛ, inafo jatiden tɛori ka kalan zɛnɛrali fan dɔ.
Tilanda murumuruman ka kɔnsɛpiti magwɛrɛlɛn dɔ kɔsɔbɛ dafabali nɔtasiɔ sigiyɔrɔ walɛri la; a bɔlɛn dɔ kɔ u fila yiriwara tandɛmu kɔnɔnana.
O na taa bɛ, Pythagor tun dalɛn bɛ jatidenw tigitigiya la, ani a tun ma sɔn kɔ jatiden taasibaliw bɛiy.
San 17 sigiyɔrɔma kɛmɛ tuma, jatikalan karamɔgɔw bɛ baara kɛ tuma caman ni tilanda murumurumanw yɛ ani bi tile nɔtasiɔn.
San 1872 kɔnɔnana, Karl Weierstrass ka tɛori carili (a ka kalanden E. Kossak fɛ), Eduard Heine, Georg Cantor, ani Richard Dedekind tun la bɔra ka na.
Weierstrass, Cantor, ani Heine yɛ u ka tɛoriw sigi sɛri banbaliw kan, tuma mina Dedekind yɛ a yɛrɛ ta sinsi tigeli hakilinan kan (Schnitt) jatiden yɛrɛ yɛrɛw ka sisitɛmu kɔnɔnana, ka rasiɔnali jatidenw bɛlajɛlɛn tilan jɛkulu fila ni dɔw ni u damana tigiyaw.
O la a tun ka kan jatiminɛ ka kɛ alizɛburu jatiden jɛkulu bɛ la bɛlɛbɛlɛ ba kan (polinomiyali ɛkasiɔn fɛɛrɛsiraw bɛ la).
Aristotle tun yɛ tilebenyanfan landa ka jatikalan banbali nɔsiɔn ɲafɔ.
N'ga ɲɛtaga kunma min bɛ nalɛ tɛori kɔnɔnana tun walɛyala Georg Cantor fɛ; san 1895 a yɛ livuru dɔ cari a ka tɛori jɛkulu kura kan, yirali, fɛinw dɔw ni ɲɔgɔn cɛla, transifiniti jatidenw ani bisigiyali kɔtige bali dansigi.
Bi tile kɛnɛsumakalan dantan yeli dilɛn dɔ prɔjɛkɛtiwɛ kɛnɛsumakalan dɔ fɛ, min ba yira "dantan kuru ɲumaw" kɛlɛn bɛ di spasiyali kunsina kɛlɛn o kɛlɛn ma.
Jatiden sogololinw jaa bisigiyali hakilina tun kunbɔra, o na taa bɛ, san 1685 daminɛ nan, Wallis De alɛzɛburu traktatis kɔnɔnana.
San 240 BC kɔnɔnana, Eratosɛtɛnɛs yɛ baarakɛ ni Siɛwɛ ka Eratosɛtɛnɛs yɛ walasa ka jatiden kunfɔlɔw dɛnkɛrɛfɛ jona.
Jabi wɛrɛw jatiden fɔlɔw didili faan fɛ bɛ Euler ka seere farakan min ba fɔ kɔ jatiden fɔlɔ faralɛnɲɔgɔn kan ɲɔgɔn tɛ kɛlɛn yɛ, ani Goldbach ka kɔyɛcogo, min ba fɔ kɔ fɛin o fɛin ni a ka bɔn kɔsɔbɛ hali na kɛra jatiden yɛ yɛ jatiden fɔlɔ fila faralɛnɲɔgɔnkan de yɛ.
Landala, jatiden lakikaw tuguɲɔgɔnnali bɛ adaminɛ ni 1 (hali 0 tun jatilɛn tɛ inafo jatiden Greeki mɔgɔkɔrɔw fɛ.)
Nin sisitɛmu 10 sigiju kɔnɔnana, jatiden lakika ka jatiden min bɛ ka taga kiniya fan fɛ kɔjugu ka sigiyɔro walɛri yɛ 1, ani jatiden tɔw kɛlɛnkɛlɛn na bɛ sigiyɔrɔ walɛri yɛ min bɛ a kiniya fan fɛ walɛri sigiyɔrɔma taan dɛ yɛ.
Jatiden bansiraw bɛ sɛbɛn tumadɔw la ni bansira tagamaseereya yɛ (dɔbɔlan).
Z jatiden bɛ na yan dɛ .
Lɔyɔrɔw bɛ sɛ ka bɔɲa ni, ka dɔgɔya ni, walima ka kɛɲɛ ni 1 ani u bɛ sɛ fana ka kɛ sɔnsiraw yɛ, bansiraw yɛ, walima 0 yɛ.
Paragarafu min bɛ nalɛ bi na daga fɔlɔ sɔnsira jatiden lakikaw dɛ kan.
O la, misali la, kɛlɛn ni tilancɛ yɛ 0.5, kɛlɛn ni duru yɛ 0.2, kɛlɛn ni taan yɛ 0.1, ani kɛlɛn ni biduru nan yɛ 0.02.
Nin misali nafaman ba nunu dorɔn tɛ n'ga jatiden lakika tilan bɛ yɛ tassibaliw yɛ ani o kɔsɔ sɛgi suguya fɔiy tala ani o la jatiden dafabali fɔiy tɛiy min bɛ bɛn a ma.
Komi hali jatiden filana dafabali kɔfɛ tɛ lasago, jatiden miniw bɛ tugu a kɔ ka nafa ka dɔgɔn.
Misali la 0.999..., 1.0, 1.000, ..., nunu bɛ bi jatiden lakika 1 dɛ jɔyɔrɔ yira.
Laban na, ni jatidenw bɛ jatibo kɔnɔ yɛ 0 yɛ, jatiden yɛ 0 dɛ yɛ, ani ni jatidenw bɛ jatibo kɔnɔ yɛ 9 juru jan banbali dɔ yɛ, i bɛ sɛ ka kɔnɔntɔw bila dafabali sigiyɔrɔ kiniboloyan fan fɛ, ani ka kɛlɛn fara 9 ka juru jan kan dafabali sigiyɔrɔ ɲumanboloyan fan fɛ.
O la jatidenw yɛrɛyɛrɛ yɛ jatiden sogoloninw kɔnɔnan lasigidenw dɛ.
Alizɛburu tɛorɛm fɔndamantali bɛ a yira kɔ jatiden sɔgɔlɔninw bɛ alizɛburu kɛnɛ datugulɛn dɔ dɛ bisigi, min kɔrɔ ba yira kɔ pɔlinɔmiyali fɛin fɛin ni a ka sangaɲɔgɔnmananw sogolonin ka lili bɛ a bɔlɔ jatiden sogoloninw na.
Jatiden fɔlɔw tun kalana kɔsɔbɛ a ka can ni san 2000 ani u tun yɛ bilali kɛ ka taga ɲiningali cama fan fɛ, miniw damadani drɔn dɛ tu jabira.
Jatiden tigitigiw miniw tɛ jatiden rasiɔnaliw bɛ wɛlɛ kɔ irasiɔnali jatidenw.
Jatiden miniw bɛ taga ni ɲɔgon yɛ basigilɛn dɔ dɛlina jatikalan baaraw bɛ kama, ka pɔlinɔmiyali liliw jatiliw fara a kan, ani o cogo la ka kɛnɛ datugulɛin tigitigi dɔ bisigi alizɛburu jatiden tigitigiw bɛ kɛ min kɔnɔ.
Sabu kɛlɛn yɛ aligoritimi fɔiy tɛiy walasa ka jatiden fila miniw bɛ taga ni ɲɔgɔn yɛ sɔɔn sɛgɛsɛgɛ.
Jatiden sisitɛmu jabi min bɛ bɔ sirilɛn bɛ sigiju min labaara la jatiden kama: sigiju bɛ bɛ sɛ ka kɛ, n'ga jatiden fɔlɔ sigiju bɛ jatikalan tigiyaw bɛ la ɲuma dɛ di.
Kɛlɛn bɛ sɛrɛ kulusigi ɲafɔ, tumamina dɔiy bɛ a bɔɲa hakɛya ɲafɔ.
Nin dansiginin sun bɛ jatiden sogoloninw kɛ Carteziyan ka fɛɛrɛ dɛ yɛ, min bɛ wɛlɛ kɔ fɛɛrɛ sogolonin.
Walɛri jaati ka jatiden sogoloninw kɛlɛn bɛ kɔli den bisigiya.
Siratigɛ ɲɛgɛni kɔnɔnana sɔrɔhakɛ sumada bisigiyalɛn dɔ ɲɛgɛn ani waliwalili fɛ, ka tugu ɲɔgɔn kɔ.
Ka baarakɛ pɔlinɔmiyalisi zɛnɛrali ka gwɛlɛya kan bɛ laban ka i bila ka taga alizɛburu ka tɛorɛmu fɔndamantali dɛ fan fɛ, min bɛ a yira kɔ ni jatiden sogololinw yɛ, fɛɛrɛsira dɔ bɛ pɔlinɔmiyali ɛkasiɔn degere kɛlɛn walima o sanfɛ bɛ la.
Wessel ka kalan bila gafe carila Copenhagen Academy kititigɛsira tuma n'ga jatiminɛ ma boli a kan hali dɔni.
Kɔfɛ klasikali sɛbɛni baw tɛori zɛnɛli kan bɛ Richard Dedekind, Otto Hölder, Felix Klein, Henri Poincaré, Hermann Schwarz, Karl Weierstrass ani caman wɛrɛw bɛ dɛ kɔfɔ.
Ibaminari ka jatidenw laabara li tun ma caman hakili minɛ fɔ ka taga sɛ Leonhard Euler (1707–1783) ani Carl Friedrich Gauss (1777–1855) ka baaraw ma.
Intɛgɛrsiw bɛ jɛkulu bɛ la fitini bisigiya ani kɔli bɛ la fitini jatidenw bɛ minna.
A lɛ dɛ yɛ nin alizɛburu sugu baaradabolo minan bɛ lajɛlɛn ladɛgɛ lakika yɛ.
Hakɛya miniw hakɛya bakuruba tɛ yɛlɛma ka kunafɔni suguya masuruman(walima kɔnɔna taw) bɛ a yira int walima a bɛ lajɛlɛn kaanw ka porogaramu caman kɔnɔ (inafo Algol68, C, Java, Delphi, oni ka to ka taga.).
Nunu yɛ rasiɔnali jatidenw yɛ miniw tigiyaw bɛ sɛ ka sereeya ani jatiden sisitɛmu sigiyɔrɔmaw, ani miniw tɛ labaara inafo ɲafɔliw jatikalan kɔnɔnana.
Ka sabukɛ gɛrɛnsaba yɛ izosɛli yɛ, a = b).
Ka sabukɛ C yɛ hali, ka C tilan ni 2 yɛ bɛ bakuruba dɔ di.
Ka farankan kɛ 4y2 kan c2 kama ɛkasiɔn fɔlɔ kɔnɔnana (c2 = 2b2) bɛ 4y2= 2b2 dɛ dii anw ma.
Ka sabukɛ b2 yɛ hali, b kan ka kɛ hali.
O bɛ na taa nin bɛ sɔsɔli dɔn kuma min bɛ a fɔ kɔ u ka jatɛw bɛ yɛ kɛlɛn yɛ.
Hippasus, o bɛ na taa, tun ma tanu a ka sekow kama: anw ya mɛɛ ni landala n'ziiri kɔrɔ dɔ yɛ, a yɛ ka bɔ fɛnkura kan kɛ tuma mina a yɛ jikan yala bɔli dɔ kɛ, ani o kɔfɛ a tun filila ka bɔ kurun kɔnɔ a tɔɲɔgɔn Pythagor ka kalanden dɔ fɛ “… kasabukɛ ka fɛɛn dɔ dilan diɲɛ kɔnɔ min bɛ sɔsɔli dɔn... hakilina la min ba fɔ kɔ diɲɛ kɔnɔ fɛn bɛ bɛ sɛ ka bayɛlima ka kɛ jatidenw dɔrɔn yɛ ani u ka seereyasɛbɛ.”
Misali la, cikunkurunnin sira dɔ jatiminɛ: nin cikunkurunnin bɛ sɛ ka tilan ka kɛ tilancɛ yɛ, o tilancɛ tilana ka kɛ tilancɛ, tilancɛ tilancɛ fana tilan tilancɛ, ani ka tɔ ka ta.
Ni yɛ Zeno bɛ fɛ ka fɛin minw seereya dɔrɔn.
Greeki jamanan kɔnɔ denw kungɔlɔ la, kana sɔn kɔ dɔ ka yɛta tɛ ciɛn tɛ a yira jagɔya la kɔ dɔ wɛrɛ taa yɛ ciɛn, ani o le kanma sɛgɛsɛgɛli kuntala jan tun kan ka kɛ.
Baminitidɛ “...tun tɛ jatiden yɛ n'ga a bɛ sɛ ka hakilina dɔw jɔyɔrɔ fa inafo cikunkurunnin siraw, selekew, kɛnɛw, bonyaw, ani wagati min bɛ sɛ ka yɛlɛma, inafo anw bɛ sɛ ka fɔ cɔgɔminna, kudayi.
Ka sabukɛ cayahakɛ walɛri tun dilɛn dɔ baminitidiw ma, o tuma Eudoxus tun sɛra ka seereyasɛbɛ miniw bɛ sangaɲɔgɔnan ani miniw tɛ sɛ ka sangaɲɔgɔna ɲafɔ ni seereyasɛbɛ dɔ ɲafɔli yɛ baminitidi ka kuma sɛn dɔw kɔnɔnana, ani benhakɛ inafo kɛlɛnya seereyasɛbɛ fila ni ɲɔgɔncɛ.
Ɲasi bɛ kɛ nin sangaɲɔgɔnbaliya ma Euclid ka Elements kɔnɔ, Book X, Proposition 9.
Ka a fɔ, cɔgɔya caman na alizɛburu labɛn cɔgɔw tun dansigira kɛnɛsumakalan kumasɛnw kɔnɔnana.
A dɔnin ka fɔ kɔ baju labɛn cɔgɔw dɔw tɛori min bɛiy sisan kɔnɔnana tun kera kunntan min ka ciɛn magɔ bɛ akisiɔm ni miiriya sɛgɛsɛgɛli dafalɛn ani a kuntalajan min bɛ o tɛori kɔrɔci.
O bɛ na taa, tariku lɔnbaga Carl Benjamin Boyer ya sɛbɛn kɔ "nin ɲiningali sugu nunu ma ɲafɔ ka ɲɛ ani a bɛ sɛ ka yɛrɛ kɔ ciɛn tɛ".
Jatikalan karamɔgɔw inafo Brahbamupta (san 628 AD kɔnɔnana) ani Bhāskara I (san 629 AD kɔnɔnana) yɛ faranganw kɛ nin baara bɔlɔ kɔnɔnana o cogoya kɛlɛn na jatikalan karamɔgɔ wɛrɛw miniw nana kɔfɛ fɛna ya kɛ tɛ.
San 1872 tun yɛ Karl Weierstrass ka tɛoriw jansi li yɛɛ (a ka kalanden Ernst Kossak), Eduard Heine (Crelle ka Journal, 74), Georg Cantor (Annalen, 5), ani Richard Dedekind.
Weierstrass, Cantor, ani Heine yɛ u ka tɛoriw daga sɛri banbaliw dɛ kan, tuma mina Dedekind yɛ a ta sigi tigeli hakilina kan (Schnitt) jatiden rasiɔnaliw bɛ lajɛlɛn ka sisitɛmu kɔnana, ka u tilan jɛkulu fila ni ɲɔgɔn cɛ miniw kɛcogo dɔw yɛ kɛlɛn yɛ.
Dirichlet fana yɛ a fara tɛori zɛnɛrali kan, komi dibaga caman bɛiy kumasɛnkun waleyali kama.
O bɛ a sɛmɛntiya kɔ fakitɔrizasiɔn kɛlɛn jatiden kunfɔlɔw kɔnɔ jatiden dafalɛn kɛlɛn kɛlɛn na bɛ bɔlɔ.
Ka o yira, a bisikiya kɔ anw yɛ jatiden dafalen n tilan ni m yɛ (yɔrɔ mina m tɛ fu yɛ).
Ni 0 ma dɛli ka bɔ, o la algoritimi bɛ sɛ ka baara kɛ a jaɲalɛn ni m yɛ - 1 paara ka sɔrɔ baara ma kɛ ni hakili jiginan fɔiy dɛ yɛ ka tɛmɛ siɲɛ kɛlɛn.
Jatibokalan kɔnɔnana, jatiden lakikaw yɛ miniw bɛ labaara ka danikɛ (inafo nin kɔnɔ "wari misɛni wɔrɔ dɛ bɛ tabali san fɛ") ani ka yamaruya (inafo "nin kɔnɔ nana ni yɛ duguba sabanan dyɛ").
Nin ɛkisitansiɔn sɛni nunu bɛ jatiden lakikaw sɔri ɲɔgɔn na (ɲana tɔli) jatidnw sisitɛmu dɔiy kɔnɔ.
Ɲɛtaga ba fɔlɔ bisigiyali kɔnɔnana tun yɛ jatida abaarali yɛ ka jatidenw bisigiya.
